Adhyaya 24

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् । अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସେଇ ଶୁଭ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ବିଷ୍ଣୁପଦ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅବସ୍ଥିତ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାତକକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 2

अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः । निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଆସିଲେ ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସେଇ (ବିଷ୍ଣୁପଦ)କୁ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ସେଠାରେ ନିଜକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିବେଦନ କରେ,

Verse 3

स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् । प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

ସେ ଯଦି ଦକ୍ଷିଣାୟନ କାଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏହା ତାହାର ପ୍ରଭାବ।

Verse 4

तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि । सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः । सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी

ସେହିପରି ଉତ୍ତରାୟନ ଆସିଲେ ଯେ ଏକାଗ୍ରମନେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି ଭକ୍ତିସହ ନିଜକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିବେଦନ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः । कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେହି ‘ପଦଚିହ୍ନ’ ସେଠାରେ କିପରି ଜନ୍ମିଲା? ଏବଂ ଅୟନଦ୍ୱୟ (ଉତ୍ତରାୟଣ–ଦକ୍ଷିଣାୟଣ)ରେ ସେଠାରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କିପରି କରାଯାଏ?

Verse 6

तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः । तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः

ତାହାକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି, ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ସେ ସବୁ କହ; କାରଣ ଆମର କୌତୁହଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ।

Verse 7

सूत उवाच । बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ସୂତ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିକୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ସେତେବେଳେ ତିନି ପଦକ୍ରମରେ ଚରାଚରସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 8

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः । महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना

ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ରମ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକ୍ରମକୁ ସେ ମହାତ୍ମା ସେତେବେଳେ ମହର୍ଲୋକରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 9

तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् । तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम्

ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ତୃତୀୟ ପଦକ୍ରମ ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟୋଗ କଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିଦ୍ରିତ ହୋଇ ଯେନେ ଲଘୁତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 10

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् । अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦାଗ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିଦ୍ଧ ହେଲାବେଳେ ନିର୍ମଳ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରେ ତାହା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଧରଣୀତଳକୁ ଅବତରିଲା।

Verse 11

ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम्

ସେଇ ଜଳ ତେବେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ଲାବିତ କଲା। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି କାନ୍ତିମୟ; ମତ୍ସ୍ୟ ଓ କଚ୍ଛପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଗ୍ରାହମାନଙ୍କ ଦଳଦଳେ ଭିଡ଼ରେ ଆକୁଳ ଥିଲା।

Verse 12

ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्

ସେହି ସମୟରୁ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ‘ଗଙ୍ଗା’—‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ପବିତ୍ର ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅଧିକ ପବିତ୍ରତାକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।

Verse 13

एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः । सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता

ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଏହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣକାରୀ ଥିବାରୁ, ସେତେବେଳେ ଏହା ‘ବିଷ୍ଣୁପଦୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ହେଲା।

Verse 14

यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम्

ଯେ କେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଯଥୋକ୍ତ ବିଧିରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 15

यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत्

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେଠାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ତୀର୍ଥଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ଲଭେ।

Verse 16

माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः । करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत्

ମାଘମାସରେ ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପ୍ରୟାଗର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଲଭେ।

Verse 17

अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः । तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः

ଅଥବା କ୍ଷଣମାତ୍ର ହେଉ କି ବର୍ଷପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଲଭେ।

Verse 18

यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च । अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम्

ଯାହାର ଅସ୍ଥି ସେଠାର ଜଳରେ କ୍ଷେପ କରାଯାଏ, ସେ ପାପାଚାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 19

अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः । प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः

ପକ୍ଷୀ ଓ ପତଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ—ପଶୁ, କୃମି ଓ ମୃଗ—କେବଳ ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତିବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 20

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् । चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम्

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦେହାନ୍ତେ ଚକ୍ରଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅତିଦୁର୍ଲଭ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯାହା ଜରା-ମରଣବର୍ଜିତ।

Verse 21

किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते । दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः

ତେବେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା? ପର୍ବକାଳ ଆସିଲେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଲୋକେ ବେଦବିଦ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ହୁଏ।

Verse 22

तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा । विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम्

ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ବିଷ୍ଣୁପଦୀର ପାପନାଶକ ପ୍ରଭାବ ଓ ମହିମାକୁ ଦେଖି ମହର୍ଷି ନାରଦ ପୁରାକାଳେ ଗୋଟିଏ ଗାଥା ଗାଇଥିଲେ।

Verse 23

किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः । कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले

ଧରଣୀତଳରେ ବିଷ୍ଣୁପଦୀର ପବିତ୍ର ଜଳ ଥିବାବେଳେ, ବ୍ରତ-ନିୟମ, ବିଭିନ୍ନ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରିବାର କ’ଣ ଆବଶ୍ୟକ?

Verse 24

एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

ଯଦି କେହି ମର୍ତ୍ୟ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ତାହା ଏକ (ମାପର) ଫଳ; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଜଳରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ସମସ୍ତ ଫଳର ଯୋଗ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 25

एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत्

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ତାହାର ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ; ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ତୀର୍ଥଜଳରେ ଏକବାର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 26

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः । जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ

ପୃଥିବୀରେ ଜଣେ ପୁରୁଷ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରିପାରେ, ବର୍ଷାରେ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ରହିପାରେ, ହେମନ୍ତରେ ଜଳାଶ୍ରୟ ନେଇପାରେ—ଏଭଳି ଋତୁଅନୁସାରେ ଘୋର ତପ କରେ।

Verse 27

अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् । तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ

ଅନ୍ୟଜଣେ ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 28

एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि । एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

ଯେ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକଦିନ ଛାଡ଼ି ଏକଦିନ ଉପବାସ କରେ, ତାହାର ଯେ ଫଳ; ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଜଳରେ ଏକବାର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୁଇଟି ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 29

त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

ଯେ ମଣିଷ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ତ୍ରିରାତ୍ରି ଉପବାସ କରେ, ତାହାର ଯେ ଫଳ; ବିଷ୍ଣୁପଦୀ ଜଳରେ ଏକବାର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୁଇଟି ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 30

सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः । विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत्

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଅନେକ ଋଷି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 31

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत । संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

ଏହେତୁ ସର୍ବ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ ନିଜ ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହେ, ସେ ଭକ୍ତିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ।

Verse 32

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् । विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରାୟନ ସମୟରେ ଆତ୍ମନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ—

Verse 33

तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् । वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः

ହେ ସୂତ, ତାହା କେଉଁ ବିଧିରେ ଓ କେଉଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୁଏ—ଶୀଘ୍ର କହ; ଯେପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭକ୍ତିସହିତ ତାହା କରିପାରିବୁ।

Verse 34

सूत उवाच । दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये । पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत्

ସୂତ କହିଲେ—ଦକ୍ଷିଣାୟନ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରାୟନ—ଏହି ଦୁଇ ଅୟନରୁ ଯେ କୌଣସିଟି ଆସିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ପୂଜା କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम । तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः

ଯଦି ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ଅକସ୍ମାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ତୁମର ସେହି ପବିତ୍ର ପଦ ମୋର ଶରଣ ଓ ଗତି ହେଉ; ମୁଁ ତୁମର ଭୃତ୍ୟତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 36

एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः । अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम्

ଏଭଳି ହରିଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଏକାସଙ୍ଗେ ଭୋଜନ କଲେ—ସଦ୍ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।