
ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଘୋର ତପ ଓ ଦୃଢ ଧ୍ୟାନସଙ୍କଳ୍ପରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ‘ଯୁଗ୍ମ ସନ୍ଧ୍ୟା’ (ଦୁଇଟି ସନ୍ଧ୍ୟା) ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସେ ଦେବଗଣ, ଆକାଶଚାରୀ, ତାରା-ଗ୍ରହ, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ରାକ୍ଷସ, ବନସ୍ପତି, ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ସମାନାନ୍ତର ଭାବେ ଆଉ ଏକ ସୃଷ୍ଟି ଗଢ଼ିଦେଲେ। ଫଳରେ ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦୁଇ ନିଶାପତି, ଦୁଇଗୁଣା ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରମାଳା ଦେଖାଦେଲା ଓ ଦୁଇ ଖଗୋଳୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରୁ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ବେଦୀୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି ନିବେଦନ କଲେ—ଏହି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ପୁରୁଣା ଜଗତକୁ ଆବର୍ଜିତ କରିଦେବ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଦେବବିନାଶ ରୋକିବା ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି ଥାମିବାକୁ କହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶର୍ତ୍ତ ରଖିଲେ—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନିଜ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହ ସହିତ ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୀକାର କରି ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ତ୍ରିବିଷ୍ଟପକୁ ନେଇଗଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; କିନ୍ତୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା କହିଲେ—ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର ରହିବ, ତଥାପି ଯଜ୍ଞାଦି କର୍ମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପୋସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି।
Verse 1
। सूत उवाच । एवं ध्यायमानेन जलमाविश्य काम्यया । सृष्टं संध्याद्वयं तच्च दृश्यतेऽद्यापि वै द्विजाः
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, କାମ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ତାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 2
ततो देवगणाः सर्वे सृष्टास्तेन महात्मना । वैमानिकाश्च ये केचिन्नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
ତାପରେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୈମାନିକ ଦିବ୍ୟସତ୍ତ୍ୱମାନେ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
Verse 3
मनुष्योरगरक्षांसि वीरुधो वृक्षसंयुताः । सप्तर्षयो ध्रुवाद्याश्च ये चान्ये गगनेचराः
ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଲତାସହିତ ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି-ବନସ୍ପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସପ୍ତର୍ଷି, ଧ୍ରୁବ ଆଦି ଓ ଅନ୍ୟ ଗଗନଚର ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 4
एवं हि भगवान्सृष्ट्वा विश्वामित्रः स मन्युमान् । स्वकीयेष्वथ कृत्येषु योजयामास तांस्ततः
ଏଭଳି ସୃଷ୍ଟି କରି, କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ପୂଜ୍ୟ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟମାନେରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु द्वौ सूर्यो युगपद्दिवि । उदितौ रात्रिनाथौ च जाताश्च द्विगुणा ग्रहाः । द्विगुणानि च भान्येव सह सप्तर्षिभिर्द्विजाः
ସେହି ସମୟରେ ଆକାଶରେ ଏକାସାଥି ଦୁଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ; ରାତ୍ରିନାଥ—ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଗ୍ରହମାନେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେଲେ, ତେଣୁ ଦୀପ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସପ୍ତର୍ଷିସହ ସବୁକିଛି ଦୁଗୁଣା ଦେଖାଗଲା।
Verse 6
एवं वियति ते सर्वे स्पर्द्धमानाः परस्परम् । दृश्यंते द्विगुणीभूता जनविभ्रमकारकाः
ଏଭଳି ଆକାଶରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିବା ପରି ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୋଇ ଦେଖାଗଲେ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲେ।
Verse 7
एतस्मिन्नन्तरे शक्रः सह सर्वेर्दिवालयैः । जगाम तत्र यत्रास्ते भगवान्कमलासनः
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକବାସୀଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କମଳାସନ ଭଗବାନ (ବ୍ରହ୍ମା) ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 8
प्रोवाचाथ प्रणम्योच्चैः कृतांजलिपुटः स्थितः । स्तुतिं कृत्वा सुरैः सार्धं वेदोक्तैः स्तवनैर्द्विजाः
ତେବେ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ—ନମ୍ରଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି, କରଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ। ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବେଦୋକ୍ତ ସ୍ତବନରେ ସ୍ତୁତି କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ କହିଲେ।
Verse 9
सृष्टिः कृता सुरश्रेष्ठ विश्वामित्रेण सांप्रतम् । मनुष्ययक्षसर्पाणां देवगंधर्वरक्षसाम्
ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏମାତ୍ରେ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି—ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ସର୍ପ, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର।
Verse 10
तस्माद्वारय तं गत्वा स्वयमेव पितामह । यावन्न व्याप्यते सर्वं तत्सष्ट्येदं चराचरम्
ଏହେତୁ, ହେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତୁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ସେଇ (ନୂତନ) ସୃଷ୍ଟିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇନଯାଏ।
Verse 11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तेनैव सहितो विधिः । गत्वोवाच जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ସେହି ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଗଲେ; ଯାଇ ଜଗତ୍ମିତ୍ର, ମୁନୀଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।
Verse 12
निवृत्तिं कुरु विप्रर्षे सांप्रतं वचनान्मम । सृष्टैर्यावन्न नश्यंति सर्वे देवाः सवासवाः
ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋର ବଚନରେ ଏମାତ୍ରେ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅ; ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କାରଣରୁ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ନଶିଯିବା ପୂର୍ବରୁ।
Verse 13
विश्वामित्र उवाच । अनेनैव शरीरेण त्रिशंकुर्नृपसत्तमः । यदि गच्छति ते लोके तत्सृष्टिं न करोम्यहम्
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ତୁମ ଲୋକକୁ ଯାଏ, ତେବେ ମୁଁ ସେହି ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରିବି ନାହିଁ।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । एष गच्छतु भूपालो मया सह त्रिविष्टपम् । अनेनैव शरीरेण त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ରାଜା ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୋ ସହ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଯାଉ।
Verse 15
विरामं कुरु सृष्टेस्त्वं नैतदन्यः करिष्यति । न कृतं केनचिल्लोके तत्कर्म भवता कृतम्
ଏବେ ତୁମ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିରାମ ଦିଅ; ଏହା ଅନ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜଗତରେ ଯାହା କେହି କରିନଥିଲେ, ସେହି କର୍ମ ତୁମେ କରିଛ।
Verse 17
तथाऽक्षयास्तु मे देव सृष्टिस्तव प्रसादतः । या कृता न करिष्यामि भूयो ऽन्यां पद्मसंभव
ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ଦେବ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ସୃଷ୍ଟି ଅକ୍ଷୟ ରହୁ। ହେ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ତାହା ପରେ ମୁଁ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିବି ନାହିଁ।
Verse 18
व्रह्मोवाच । भविष्यति ध्रुवा विप्र सृष्टिर्या भवता कृता । परं सर्वेषु कृत्येषु यज्ञार्हा न भविष्यति
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ କରିଥିବା ସୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ରୁବ ରହିବ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୃତ୍ୟରେ ତାହା ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 19
एवमुक्त्वा समादाय त्रिशंकुं प्रपितामहः । ब्रह्मलोकं गतो हृष्टो मुनिस्तत्रैव संस्थितः
ଏପରି କହି ପ୍ରପିତାମହ ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ସହିତ ନେଇ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ; ମୁନି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେଇ ସ୍ଥିର ରହିଲେ।