Adhyaya 40

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । यदेषा भवता प्रोक्ता ब्राह्मी तत्र महाशिला । मोक्षदा सर्वजंतूनां तथा पातकनाशिनी

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଯେ ‘ବ୍ରାହ୍ମୀ’ ନାମକ ସେଇ ମହାଶିଳାକୁ କହିଛନ୍ତି, ସେ କିପରି ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି ଏବଂ କିପରି ପାପନାଶିନୀ ହେଉଛି?

Verse 2

सा कथं स्थापिता तत्र किंप्रभावा च सूतज । एतन्नो ब्रूहि निःशेषं न हि तृप्यामहे वयम्

ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ସେ ଶିଳା ସେଠାରେ କିପରି ସ୍ଥାପିତ ହେଲା ଓ ତାହାର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ? ଏହା ସବୁ ଆମକୁ ନିଃଶେଷ କହ; ଆମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୋଇନାହୁଁ।

Verse 3

सूत उवाच । ब्रह्मलोकनिविष्टस्य ब्रह्मणोऽ व्यक्तजन्मनः । पुराऽभून्महती चिन्ता तीर्थयात्रासमुद्भवा

ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନକାଳେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ନିବିଷ୍ଟ, ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ବିଷୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏକ ମହାଚିନ୍ତା ଆବର୍ତ୍ତ କଲା।

Verse 4

सर्वेषामेव देवानां संति तीर्थानि भूतले । मुक्त्वा मां तन्मया कार्यं तीर्थमेकं धरातले

(ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ:) “ଭୂତଳରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ତୀର୍ଥ ଅଛି; କେବଳ ମୁଁ ହିଁ ବଞ୍ଚିତ। ତେଣୁ ଧରାତଳେ ମୋ ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ଗୋଟିଏ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ଉଚିତ।”

Verse 5

यत्र त्रिकालमासाद्य कर्म संध्यासमुद्भवम् । मर्त्यलोकं समासाद्य करोमि तदनंतरम्

ସେଠାରେ ତ୍ରିକାଳ-ସନ୍ଧି ସମୟରେ ମୁଁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ସନ୍ଧ୍ୟାଜନ୍ୟ କର୍ମ (ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଆଦି) କରିବି; ତାପରେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଆସି ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ କରିବି।

Verse 6

तथान्यदपि यत्किञ्चित्कर्म धर्म्यं हितावहम् । तत्करोमि यथान्येऽपि चक्रुर्देवाः शिवादयः

ସେହିପରି, ଯେ କିଛି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ୍ୟ ଓ ହିତାବହ କର୍ମ ଅଛି, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କରିବି—ଶିବାଦି ଦେବମାନେ କରିଥିବା ପରି।

Verse 7

न स्वर्गेऽस्ति हि कृत्यानामधिकारोऽत्र कश्चन । शुभानां कर्मणामेव केवलं भुज्यते फलम्

କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗରେ କର୍ମ କରିବାକୁ କୌଣସି ଅଧିକାର କିମ୍ବା ସୁଯୋଗ ନାହିଁ; ସେଠାରେ କେବଳ ପୂର୍ବକୃତ ଶୁଭକର୍ମର ଫଳ ମାତ୍ର ଭୋଗ ହୁଏ।

Verse 8

तस्माद्यत्र धरापृष्ठे शिलेयं निपतिष्यति । त्रिसंध्यं तत्र गन्तव्यमनुष्ठानार्थमेव हि

ଏହେତୁ ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଶିଳା ପତିତ ହେବ, ସେଠାକୁ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଯିବା ଉଚିତ—କେବଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିମିତ୍ତରେ।

Verse 9

एवमुक्त्वा सुविस्तीर्णां शिलां तामा सनोद्भवाम् । प्रचिक्षेप धरापृष्ठं समुद्दिश्य पितामहः

ଏଭଳି କହି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସନା-ଉଦ୍ଭବା, ସୁବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଶାଳ ସେଇ ଶିଳାକୁ ତାହାର ନିୟତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠଭାଗକୁ ପ୍ରକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 10

अथ सा पतिता भूमौ सर्वरत्नमयी शिला । चमत्कारपुरे क्षेत्रे सर्वक्षेत्रमहोदये

ତେବେ ସର୍ବରତ୍ନମୟୀ ସେଇ ଶିଳା ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲା—ଚମତ୍କାରପୁରର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରମଧ୍ୟରେ ମହୋଦୟରୂପେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 11

तत आगत्य लोकेशः स्वयमेव धरातलम् । तत्क्षेत्रं वीक्षयामास व्याप्तं तीर्थैः समन्ततः

ତାପରେ ଲୋକେଶ ସ୍ୱୟଂ ଧରାତଳକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତୀର୍ଥମାନେ ଯେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପିଥିଲେ, ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 12

ततः पुण्यतमे देशे दृष्ट्वा तां समुपस्थिताम् । शिलामानंदमापन्नः प्रोवाच तदनन्तरम्

ତାପରେ ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଦେଶରେ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଶିଳାକୁ ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ ଏବଂ ସତ୍ୱର କଥା କହିଲେ।

Verse 14

सलिलेन विना यस्मान्न क्रिया संप्रवर्तते । तस्मादत्र मया कार्यः शुचितोयो महाह्रदः

ଜଳ ବିନା କୌଣସି ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ମୁଁ ଶୁଚିଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ମହାହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବି।

Verse 15

ततः संचिंतयामास स्वसुतां च सरस्वतीम् । जन संस्पर्शभीत्या च पातालतलवाहिनीम्

ତାପରେ ସେ ନିଜ କନ୍ୟା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ—ମନୁଷ୍ୟସ୍ପର୍ଶର ଭୟରୁ ଯିଏ ପାତାଳତଳମାନଙ୍କ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 16

अथ भूमितलं भित्त्वा प्रादुर्भूता महानदी । तां शिलाममलैस्तोयैः क्षालयन्ती समंततः

ତେବେ ଭୂମିତଳକୁ ଭେଦି ମହାନଦୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସେଇ ଶିଳାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଧୋଇଲା।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । त्वयात्रैव सदा स्थेयं शिलायां मम संनिधौ । संध्यात्रयेऽपि त्वत्तोयैर्येन कृत्यं करोम्यहम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତୁମେ ଏଠାରେ ହିଁ ସଦା, ଏହି ଶିଳା ଉପରେ, ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରହିବ; କାରଣ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମ ଜଳରେ ନିତ୍ୟକର୍ମ କରେ।

Verse 19

तथा ये मानवाः स्नानं करिष्यंति जले तव । ते यास्यंति परां सिद्धिं दुर्लभां देवा मानुषैः

ସେହିପରି ଯେ ମାନବମାନେ ତୁମ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସେମାନେ ଦେବ ଓ ମାନବଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।

Verse 20

सरस्वत्युवाच । अहं कन्या सुरश्रेष्ठ पातालतलवाहिनी । जनस्पर्शभयाद्भीता नागच्छामि महीतले

ସରସ୍ୱତୀ କହିଲେ—ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କନ୍ୟା ଏବଂ ପାତାଳତଳରେ ବହୁଥିବା ନଦୀ; ଲୋକସ୍ପର୍ଶର ଭୟରୁ ମୁଁ ଭୂମିତଳକୁ ଆସେନି।

Verse 21

तवादेशोऽन्यथा नैव मया कार्यः कथंचन । एवं मत्वा सुरश्रेष्ठ यद्युक्तं तत्समाचर

ତୁମ ଆଦେଶକୁ ମୁଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଅନ୍ୟଥା କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହା ଭାବି, ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଯୁକ୍ତ ତାହାହିଁ କର।

Verse 22

ब्रह्मोवाच । तवार्थे कल्पयिष्यामि स्थानेऽत्रैव महाह्रदम् । अगम्यं सर्वमर्त्यानां तत्र त्वं स्थातुमर्हसि

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ତୁମ ହିତାର୍ଥେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଏକ ମହାହ୍ରଦ ଗଢ଼ିବି; ସେହି ହ୍ରଦ ସମସ୍ତ ମର୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗମ୍ୟ ହେବ। ତୁମେ ସେଠାରେ ବାସ କର।

Verse 23

एवमुक्त्वा स देवेशश्चखान च महाह्रदम् । ततः सरस्वती तत्र स्वस्थानमकरो दथ

ଏଭଳି କହି ଦେବେଶ୍ୱର ସେଇ ମହାହ୍ରଦକୁ ଖୋଦିଲେ। ତାପରେ ସରସ୍ୱତୀ ସେଠାରେ ନିଜ ନିବାସ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 24

ततो दृष्टिविषान्सर्पानादिदेश पितामहः । युष्माभिः सर्वदा स्थेयं ह्रदेस्मिञ्छासनान्मम

ତାପରେ ପିତାମହ ଦୃଷ୍ଟିବିଷଧର ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—‘ମୋ ଶାସନାନୁସାରେ ତୁମେ ସଦା ଏହି ହ୍ରଦରେ ରହିବା।’

Verse 25

यथा सरस्वतीं मर्त्या न स्पृशंति कथंचन । भवद्भिः सर्वथा कार्यं तथा पन्नगसत्तमाः

‘ଯେପରି ମର୍ତ୍ୟମାନେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିନ ପାରନ୍ତି—ହେ ପନ୍ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭାବେ ତାହା କର।’

Verse 26

सूत उवाच । एवं ब्रह्मा व्यवस्थाप्य तत्र क्षेत्रे सरस्वतीम् । तां च चित्रशिलां मध्ये ब्रह्मलोकं जगाम ह

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରଶିଳାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ରଖି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 27

अथ मंकणकोनाम महर्षिः संशितव्रतः । क्षेत्रे तत्र समायातो विषविद्याविचक्षणः

ତେବେ ମଙ୍କଣକ ନାମକ ମହର୍ଷି—ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ ଓ ବିଷବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ—ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 28

सक्रमाद्भ्रममाणस्तु तस्मिन्सर्पाभिरक्षिते । तं मुनिं वेष्टयामासुर्बबन्धुश्चैव पाशकैः

କିନ୍ତୁ ସର୍ପରକ୍ଷିତ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେହି ନାଗମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ ଘେରି ଧରି ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ପରି ବନ୍ଧିଦେଲେ।

Verse 29

सोऽपि विद्याबलात्सर्पान्निर्विषांस्तांश्चकारह । तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा च पितृतर्पणम् । निष्क्रांतः सलिलात्तस्मात्कृतकृत्यो मुदान्वितः

ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିଦ୍ୟାବଳରେ ସେହି ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବିଷ କରିଦେଲେ। ପରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ପିତୃତର୍ପଣ କରି, ସେହି ଜଳରୁ ବାହାରିଲେ—କୃତକୃତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 30

ततश्चक्रे मुनिर्यावत्सम्यक्कुशपरिग्रहम् । दर्भाग्रेणास्य हस्ताग्रं पाटितं तावदेव हि

ତାପରେ ମୁନି ଯଥାବିଧି କୁଶ ଧରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦର୍ଭର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର ତାଙ୍କ ହାତର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ କାଟିଦେଲା।

Verse 31

अथ तस्मात्क्षताज्जातस्तस्य शाकरसो महान् । तं दृष्ट्वा स विशेषेण हर्षितो विस्मयान्वितः

ତେବେ ସେହି କ୍ଷତରୁ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ମହାନ ଶର୍କରାରସ ପରି ପ୍ରବାହ ଜନ୍ମିଲା। ତାହା ଦେଖି ସେ ବିଶେଷ ହର୍ଷିତ ଓ ବିସ୍ମୟାନ୍ବିତ ହେଲେ।

Verse 32

सिद्धोऽहमिति विज्ञाय नृत्यं चक्रे ततः परम् । ब्राह्मीं शिलां समारुह्य आनंदाश्रुपरिप्लुतः

“ମୁଁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲି” ବୋଲି ଜାଣି ସେ ପରେ ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କଲା। ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶିଳାରେ ଆରୋହଣ କରି ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିଜିଗଲା।

Verse 33

अथैवं नृत्यमानस्य मुनेस्तस्य महात्मनः । लास्यं चक्रे ततः सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ଏଭଳି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ସେଇ ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତେବେ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ତାଙ୍କ ସହ ଲାସ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 34

चमत्कारपुरं कृत्स्नं भग्नं नष्टा द्विजोत्तमाः । प्रासादैर्ध्वंसितैस्तत्र हाहाकारो महानभूत्

ସମଗ୍ର ଚମତ୍କାରପୁର ଭଙ୍ଗିଗଲା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ପ୍ରାସାଦ ଧ୍ୱଂସ ହେବାରୁ ମହା ହାହାକାର ଉଠିଲା।

Verse 35

ततो देवगणाः सर्वे तद्दृष्ट्वा तस्य चेष्टितम् । लास्यस्य वारणार्थाय प्रोचुर्वृषभवाहनम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ତାହା ଦେଖି, ସେଇ ଲାସ୍ୟ ନିବାରଣ ପାଇଁ ବୃଷଭବାହନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 36

अनेन नृत्यमानेन जगत्स्थावरजंगमम् । नृत्यं करोति देवेश तस्माद्गत्वा निवारय

“ଏହିଜଣ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବାରୁ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ତେଣୁ, ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣ ଯାଇ ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।”

Verse 37

नान्यः शक्तः सुरश्रेष्ठ मुनिमेनं कथंचन । निषेधयितुमीशान ततः कुरु जगद्धितम्

ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ରୋକିବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ହେ ଈଶାନ, ଜଗତ୍‌ହିତ ପାଇଁ ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ।

Verse 38

अथ तेषां वचः श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः । कृत्वा रूपं द्विजेंद्रस्य तत्सकाशमुपाद्रवत्

ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଧାଇଗଲେ।

Verse 39

अब्रवीच्च मुने कस्मात्त्वयैतन्नृत्यतेऽधुना । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं हि नः

ସେ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ତୁମେ ଏବେ ଏଭଳି କାହିଁକି ନୃତ୍ୟ କରୁଛ? କାରଣଟି ଶୀଘ୍ର କହ; ଆମର ମହା କୌତୂହଳ ହେଉଛି।

Verse 40

एवमुक्तः स विप्रेंद्रः शंकरेण द्विजोत्तमाः । हस्तं संदर्शयामास तस्य शाकरसान्वितम्

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ହାତ ଦେଖାଇଲେ; ତାହା ଅଦ୍ଭୁତ ‘ଶାକରସ’ରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 41

किं नपश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसो महान् । संजातः क्षतवक्त्रेण तस्मात्सिद्धिरुपस्थिता

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁମେ କଣ ଦେଖୁନାହ? ମୋ ହାତରୁ ମହାନ ‘ଶାକରସ’ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ମୁଖର ଘାଉ ହେତୁ; ତେଣୁ ମୋ ପାଖକୁ ସିଦ୍ଧି ଆସିଛି।

Verse 42

एतस्मात्कारणाद्विप्र नृत्यमेतत्करोम्यहम् । आनंदं परमं प्राप्य सिद्धिजं सिद्धसत्तम

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ ଏହି ନୃତ୍ୟ କରୁଛି; ସିଦ୍ଧିଜନ୍ୟ ପରମ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ହେ ସିଦ୍ଧଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 43

एवं तु वदतस्तस्य भगवान्वृषभध्वजः । अंगुष्ठं ताडयामास स्वांगुल्यग्रेण तत्क्षणात्

ସେ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ସେଇ କ୍ଷଣେ ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠକୁ ଟୋକା/ଆଘାତ କଲେ।

Verse 44

निश्चक्राम ततो भस्म हिमस्फटिकसंनिभम् । क्षताग्रात्सहसा तस्य महाविस्मयकारकम्

ତାପରେ ତାହାର କ୍ଷତ/ଚିହ୍ନର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ହଠାତ୍ ହିମସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଧବଳ ଭସ୍ମ ବାହାରିଲା, ଯାହା ମହା ବିସ୍ମୟ ସୃଷ୍ଟି କଲା।

Verse 45

ततः प्रोवाच तं विप्रं स देवो द्विजसत्तमाः । यस्यांगुष्ठाग्रतो मह्यं निष्क्रांतं भस्म पांडुरम्

ତାପରେ ସେ ଦେବ ତାହା ବିପ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ପାଣ୍ଡୁର (ଧବଳ) ଭସ୍ମ ବାହାରିଛି।”

Verse 46

तथाप्यहं मुनिश्रेष्ठ न नृत्यं कर्तुमुत्सहे । त्वं पुनर्नृत्यसे कस्मादपि शाकरसेक्षणात्

ତଥାପି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ନୁହେଁ; ତେବେ ତୁମେ କେବଳ ଶାକରସ ଦେଖିମାତ୍ରେ କାହିଁକି ନାଚୁଛ?”

Verse 47

विरामं कुरु तस्मात्त्वं नृत्यादस्माद्विगर्हितात् । तपः क्षरति विप्रेन्द्र नृत्यगीताद्द्विजन्मनः

ଏହେତୁ ତୁମେ ଏହି ନିନ୍ଦିତ ନୃତ୍ୟରୁ ବିରତ ହେଅ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜର ତପସ୍ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 49

अब्रवीत्त्वामहं मन्ये नान्यं देवान्महेश्वरात् । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा न स्यात्तपःक्षतिः

ସେ କହିଲା—ମହେଶ୍ୱରଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବ ନାହିଁ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ। ତେଣୁ ମୋତେ ପ୍ରସାଦ କର, ଯେପରି ମୋର ତପସ୍‌ର କ୍ଷତି ନ ହେଉ।

Verse 50

श्रीभगवानुवाच । तपस्ते मत्प्रसादेन वृद्धिं शस्यति नित्यशः । स्थानेऽत्र भवता सार्धमहं स्थास्यामि सर्वदा

ଭଗବାନ କହିଲେ—ମୋର ପ୍ରସାଦରେ ତୁମର ତପସ୍ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଫଳଦାୟକ ହେବ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ସର୍ବଦା ବସିବି।

Verse 51

आनन्दितेन भवता प्रार्थितोऽहं यतो मुने । आनन्देश्वरसंज्ञस्तु ख्यातिं यास्यामि भूतले । एतत्पुरं च मे नाम्ना आनन्दाख्यं भविष्यति

ହେ ମୁନି, ଆନନ୍ଦିତ ଭାବରେ ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଭୂତଳରେ ‘ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇବି। ଏହି ପୁର ମଧ୍ୟ ମୋ ନାମରେ ‘ଆନନ୍ଦା’ ହେବ।

Verse 52

एवमुक्त्वा महादेवो गतश्चादर्शनं ततः । सोऽपि मंकणकस्तत्र तपस्तेपे मुनीश्वरः

ଏପରି କହି ମହାଦେବ ପରେ ଦର୍ଶନରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏବଂ ସେଠାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍କଣକ ତପସ୍ ଜାରି ରଖିଲେ।

Verse 54

तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा स्याद्दारुणं विषम् । नो चेद्वयं गमिष्यामः सर्वलोक पराभवम्

ଅତଏବ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସାଦ କର, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ନ ହେଉ। ନହେଲେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପରାଭବ ପାଇ ନାଶକୁ ଯିବୁ।

Verse 55

मंकणक उवाच । अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेणापि कदाचन । तस्मादेवंविधाः सर्वे जलसर्पा भविष्यथ

ମଙ୍କଣକ କହିଲେ—ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅସାବଧାନତାରେ ମଧ୍ୟ, ଅନୃତ କହିନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏହିପରି ଜଳସର୍ପ ହେବ।

Verse 56

सूत उवाच । ततःप्रभृति संजाता जलसर्पा महीतले । तद्वद्रूपा द्विजिह्वाश्च केवलं विषवर्जिताः

ସୂତ କହିଲେ—ସେତେବେଳୁ ପୃଥିବୀତଳେ ଜଳସର୍ପମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ସେହି ରୂପର, ଦ୍ୱିଜିହ୍ୱା, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷବର୍ଜିତ।

Verse 57

अथ तस्मिन्ह्रदे मर्त्याः स्नात्वा सारस्वते शुभे । स्पृष्ट्वा चित्रशिलां तां च प्रयांति परमां गतिम्

ତାପରେ ସେହି ହ୍ରଦରେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଶୁଭ ସାରସ୍ୱତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେଇ ଚିତ୍ରଶିଳାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 58

अथ भीतः सहस्राक्षो गत्वा देवं पितामहम् । यमेन सहितस्तूर्णं प्रोवाचेदं वचस्तदा

ତେବେ ଭୀତ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଶୀଘ୍ର ଦେବ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଯମଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ସେତେବେଳେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 59

त्वत्प्रसादात्समुद्वीक्ष्य गच्छंति मनुजा दिवम् । पितामह महातीर्थं यत्त्वया विहितं क्षितौ । सारस्वतं नरास्तत्र स्नात्वा यांति त्रिविष्टपम्

ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ତାହାକୁ ଦର୍ଶନ କରିମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ହେ ପିତାମହ! ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ସେଇ ମହାତୀର୍ଥ ‘ସାରସ୍ୱତ’; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ନରମାନେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 60

अपि पापसमाचाराः सर्वधर्मबहिष्कृताः । तत्र स्नात्वा शिलां स्पृष्ट्वा तदैवायांति सद्गतिम्

ପାପାଚାରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସେଇ ପବିତ୍ର ଶିଳାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ସେହିକ୍ଷଣେ ସଦ୍ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 61

यम उवाच । अप्रमाणं विभो कर्म संप्रयातं ममोचितम् । शुभाशुभपरिज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

ଯମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବେ ଅପରିମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଛି; କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ମୋତେ ବିଚାରି ଜାଣିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି।

Verse 62

तस्मात्त्यज त्वं मां देव यद्वा तत्तीर्थमुत्तमम् । यत्प्रभावाज्जनैर्हीनाः संजाता नरका मम

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବ! ଆପଣ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ସେଇ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥକୁ ଅପସାରଣ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ମୋର ନରକଗୁଡ଼ିକ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यमस्य प्रपितामहः । प्राह पार्श्वस्थितं शक्रं तत्तीर्थं नय संक्षयम्

ଯମଙ୍କ ସେଇ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରପିତାମହ ପାଖରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ଶକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ନାଶକୁ ନେଇଯାଅ।”

Verse 64

ततः शक्रो ह्रदं गत्वा पूरयामास पांसुभिः । ह्रदं सारस्वतं तं च तां च चित्रशिलां द्विजाः

ତତଃ ଶକ୍ର ହ୍ରଦକୁ ଯାଇ ପାଂସୁରେ ତାହାକୁ ପୂରଣ କଲେ—ସେହି ସାରସ୍ୱତ ହ୍ରଦକୁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସେହି ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ରଶିଳାକୁ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

Verse 65

अद्यापि मनुजः सम्यक्त स्मिन्स्थाने व्यवस्थितः । यः करोति तपश्चर्यां स शीघं सिद्धिमाप्नुयात्

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 66

सोऽपि मंकणकस्तत्र सार्द्धं देवेन शंभुना । तिष्ठत्यद्यापि विप्रेंद्र पूरितं चैव पांसुभिः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେହି ମଙ୍କଣକ ମଧ୍ୟ ଦେବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସେ ସ୍ଥାନ ପାଂସୁରେ ପୂରିତ ଅଛି।

Verse 67

लिंगं मंकणकन्यस्तं तत्रास्ति सुमहोदयम् । तत्स्पृष्ट्वा मानवाः पापैर्मुच्यंते द्विजसत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମମାନେ, ସେଠାରେ ମଙ୍କଣକ ନ୍ୟସ୍ତ କରିଥିବା ଅତିମହିମାମୟ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 68

माघ शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पापैरपि संयुक्तः शिवलोके महीयते

ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଯେ ନର ସେହି (ଲିଙ୍ଗ)କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପାପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।

Verse 93

अथ ते पन्नगाः प्रोचुः प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । भगवन्निर्विषाः सर्वे वयं हि भवता कृताः

ତେବେ ସେହି ନାଗମାନେ ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ— “ଭଗବନ୍, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଷମୁକ୍ତ ହୋଇଛୁ।”