
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିହତ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ପଛଦିଗରୁ ଆଘାତ ପାଇ ପତିତ ହୋଇଥିବା—ଏପରି ପତିତ ଯୋଧ୍ୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସଦୃଶ ପିଣ୍ଡ-ତର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସେ କହନ୍ତି। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଗୟା ଦୂରେ ଅଛି ଏବଂ ସେଠାରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତିବର୍ଷ ବିଧି କରନ୍ତି; ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଭାବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧସିଦ୍ଧି କିପରି? ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହାଟକେଶ୍ୱର ଅଞ୍ଚଳରେ କୂପିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସେଠାରେ ‘ଗୟା’ର ସଂକ୍ରମଣ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସମବାୟ ଶକ୍ତି ସେଠାରେ ବିରାଜିତ ଥାଏ। ଆଉ ଏକ ନିୟମ—ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଅଷ୍ଟବଂଶ-ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପ୍ରେତାବସ୍ଥାର ପିତୃମାନେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହିମାଳୟ ସମୀପରେ ବସୁଥିବା ତପସ୍ବୀ ବୋଲି ତାଙ୍କର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ଆଣ, ସାମୋପାୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କର। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ହିମାଳୟକୁ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଖୋଜରେ ଯାଆନ୍ତି, ଓ ବିଷ୍ଣୁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ତୀର୍ଥାଧାରିତ ଗୟା-ସମ ଫଳ ଓ ବିଧି-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Verse 1
विष्णुरुवाच । एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष मम वाक्यं समाचर । यदि ते वल्लभास्ते च ये हता रणमूर्धनि
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର), ଏହା ଜାଣି ମୋ ବଚନ ଅନୁସରଣ କର। ଯଦି ତୋ ପ୍ରିୟଜନ ଯୁଦ୍ଧର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ହତ ହୋଇଥାନ୍ତି…
Verse 2
युध्यमानास्तवाग्रे च गयाश्राद्धेन तर्पय । तान्सर्वान्प्रेतभावाच्च येन मुक्तिं भजंति ते
ତୋ ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ପତିତ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କର; ତାହାରେ ସେମାନେ ପ୍ରେତଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।
Verse 3
पलायनपरा ये च पृष्ठदेशे हता मृताः
ଏବଂ ଯେମାନେ ପଳାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ, ପିଠିରେ ଆଘାତ ପାଇ ହତ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ…
Verse 4
इन्द्र उवाच । वर्षेवर्षे तदा श्राद्धं प्रकरोति पितामहः । गयां गत्वा दिने तस्मिन्पितॄणां दिव्यरूपिणाम्
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଏହିପରି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ପ୍ରତିବର୍ଷ ସେହି ଦିନ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଦିବ୍ୟରୂପୀ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
Verse 5
तत्कथं देव गच्छामि तत्राहं श्राद्धसिद्धये । तस्मात्कथय मे तेषां किंचिच्छ्राद्धाय भूतले । मुक्तिदं येन गच्छामि तव वाक्याज्जनार्दन
ତେବେ, ହେ ଦେବ, ଶ୍ରାଦ୍ଧସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଁ ସେଠାକୁ କିପରି ଯିବି? ତେଣୁ ଭୂତଳରେ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ମୋତେ କହ—ଯାହା ମୁକ୍ତିଦାୟକ—ଯେପରି, ହେ ଜନାର୍ଦନ, ତୋ ବଚନାନୁସାରେ ମୁଁ ଆଚରଣ କରିପାରିବି।
Verse 6
विश्वामित्र उवाच । ततः स सुचिरं ध्यात्वा तमुवाच जनार्दनः । अस्ति तीर्थं महत्पुण्यं तस्मादप्यधिकं च यत्
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି ଜନାର୍ଦନ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଏକ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 7
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कूपिकामध्यसंस्थितम् । अमावास्यादिने तत्र चतुर्दश्याश्च देवप । गया संक्रमते सम्यक्सर्वतीर्थसमन्विता
ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ କୂପିକାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବାଧିପ! ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସାର ସହିତ ଗୟା ଯଥାବିଧି ସେଠାକୁ ସଂକ୍ରମଣ କରେ।
Verse 8
कन्यासंस्थे रवौ तत्र यः श्राद्धं कुरुते नरः । अष्टवंशोद्भवैर्विप्रैः स पितॄंस्तारयेन्निजान्
ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ଯେ ନର ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟବଂଶୋଦ୍ଭବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତାରଣ କରେ।
Verse 9
अपि प्रेतत्वमापन्नान्किं पुनः स्वर्गसंस्थितान् । तत्क्षेत्रप्रभवा विप्रा अष्टवंशसमुद्भवाः
ଯଦି ପ୍ରେତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥମାନଙ୍କ କଥା କଣ! ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଷ୍ଟବଂଶସମୁଦ୍ଭବ।
Verse 10
तप उग्रं समास्थाय वर्तंते हिमपर्वते । आनर्ताधिपतेर्दानाद्भीतास्तत्र समागताः
ସେମାନେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଆଶ୍ରୟ କରି ହିମପର୍ବତରେ ବସନ୍ତି। ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କ ଦାନ (ଓ ପ୍ରଭାବ) ଦ୍ୱାରା ଭୀତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେଠାରେ ସମବେତ ହେଲେ।
Verse 11
तान्गृहीत्वा द्रुतं गच्छ तत्र संबोध्य गौरवात् । सामपूर्वैरुपायैस्तैस्तेषामग्रे समाचर
ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ସେଠାରେ ଗୌରବସହ ଆଦରପୂର୍ବକ ସମ୍ବୋଧନ କର। ପରେ ପ୍ରଥମେ ସାମର ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରି ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣ କର।
Verse 12
श्राद्धं चैव यथान्यायं ततः प्राप्स्यसि वांछितम् । ते चाऽपि सुखिनः सर्वे भविष्यंति समागताः
ଏବଂ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଯଥାରୀତି ସମାଗତ ହୋଇ ସୁଖୀ ହେବେ।
Verse 13
त्वया सह प्रपूज्याश्च ह्यस्माभिः श्राद्धकारणात् । तच्छ्रुत्वा सहसा शक्रः सन्तोषं परमं गतः
‘ଶ୍ରାଦ୍ଧକାରଣରେ ତୁମ ସହିତ ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାରୀତି ପୂଜିବା ଉଚିତ।’ ଏହା ଶୁଣି ସହସା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପରମ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଲେ।
Verse 14
हिमवंतं समुद्दिश्य प्रस्थितस्त्वरयाऽन्वितः । वासुदेवोऽपि राजेंद्र क्षीराब्धिमगमत्तदा
ହିମବନ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସେ ତ୍ୱରାସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେହି ସମୟରେ ବାସୁଦେବ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀରାବ୍ଧିକୁ ଗଲେ।
Verse 15
हिमवन्तं समाश्रित्य शक्रोऽपि ददृशे द्विजान् । अष्टवंशसमुद्भूतान्विष्णुना समुदाहृतान्
ହିମବନ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଶକ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଅଷ୍ଟବଂଶସମୁଦ୍ଭୂତ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆହ୍ୱାନିତ।
Verse 205
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शक्रविष्णुसंवादे गयाश्राद्धफलमाहात्म्य वर्णनंनाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ର–ବିଷ୍ଣୁ ସଂବାଦରେ ‘ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦୁଇଶ ପାଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।