Adhyaya 19

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः । केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ସେବକମାନେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଦୈବଯୋଗରେ ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧଭକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 2

क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः । पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः

ସେମାନେ ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ କାତର, ଦୀନ ଏବଂ ମହାଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ଥିଲେ; ଯେ ପଦପଥ ମାର୍ଗରେ ସେ ରାଜା ଯାଇଥିଲେ, ସେହି ଏକେ ପାଦଚାଳି ମାର୍ଗରେ ସେମାନେ ଆସିଲେ।

Verse 3

ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् । ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः

ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ସାଦରରେ ‘ଦିଷ୍ଟ୍ୟା! ଦିଷ୍ଟ୍ୟା!’ ବୋଲି କହି, ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 4

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् । प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्

ତାପରେ ସେମାନେ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସେନାରେ ଘଟିଥିବା ବିପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଲେ—ଯାହା ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଓ ଯାହା ଶୁଣିଥିଲେ, ସବୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇଲେ।

Verse 5

अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः । प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले

ତେବେ ସେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଓ ସେବକସହିତ ରାଜା, ଗଛତଳେ ଭୂମିରେ ପତ୍ର ପିଛାଇ ଶୋଇଲେ।

Verse 6

ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्

ତାପରେ ସେହି କାନନରେ ସେ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ସେ ରାତି ସୁଖରେ ଓ ଶାନ୍ତିରେ କଟିଗଲା।

Verse 7

ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः

ତାପରେ ସେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ପୂର୍ବାହ୍ନର ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତିସହିତ ପୁନଃପୁନଃ ବିଦାୟର ଅନୁମତି ମାଗିଲେ।

Verse 8

निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः

ନିଜ ସେବକମାନଙ୍କ ସହ ସେ ନିଜ ପୁରୀକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ମାହିଷ୍ମତୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ମାର୍ଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗେଇଲେ।

Verse 9

ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः

ତାପରେ ରାଜା ନିଜ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚି କିଛି ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କଲେ; ପଛରେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ପୁଣ୍ୟ ଗୟାଶିରକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 10

तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा

ଯଥାକାଳେ ସେ ସେହି ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି ସ୍ନାନ କରି, ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଶୁଚି ହେଲା। ପରେ ମାଂସାଦଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂତ ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲା।

Verse 11

अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् । दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः

ତାପରେ ସେହି ପୃଥିବୀପାଳ ସ୍ୱପ୍ନାନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୂଢ, ଏବଂ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ।

Verse 12

मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्

ମାଂସାଦ କହିଲା—ହେ ଭୂପାଳ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରୁ ମୁଁ ପ୍ରେତଯୋନିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରିଦିବଧାମକୁ ଯାଉଛି।

Verse 13

ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम्

ତାପରେ ସେହି ମହୀପତି ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ହର୍ଷରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯଥୋଚିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲା।

Verse 14

सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः

ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଏକେ ରୂପରେ ଭୂମିପାଳଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନାନ୍ତେ ଦର୍ଶନ ଦେଲା; ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ସେହି କଥା କହି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲା।

Verse 15

ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा

ତାପରେ ତୃତୀୟ ଦିନ ପ୍ରଭାତେ ରାଜା କୃତଘ୍ନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ପୂର୍ବବତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 16

ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः

ତାପରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆସିଲା—ସେଇ ପ୍ରେତରୂପରେ, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହୋଇ।

Verse 17

कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च

କୃତଘ୍ନ କହିଲା—ହେ ମହାରାଜ, ପାପକର୍ମୀ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ସଦ୍ଗତି ହୋଇନାହିଁ; ତାଳାବ ପାଇଁ ରଖା ଧନ ଚୋରି କରିଥିଲି, ଏବଂ କୃତଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ଥିଲି।

Verse 18

तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव

ଏହେତୁ, ହେ ପାର୍ଥିବୋତ୍ତମ, ଆଜି ଏମିତି କର ଯେ ମୋ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଜନ୍ମେ; ସତ୍ୟବାକ୍ୟରେ ପରାୟଣ ହୋଇ ସେହିପରି କର।

Verse 19

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्

ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ତପ; ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଶ୍ରୁତି (ବେଦୋପଦେଶ)।

Verse 20

सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः । सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्

ସତ୍ୟରେ ବାୟୁ ବହେ, ସତ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପେ। ସତ୍ୟବାକ୍ୟର ବଳରେ ସମୁଦ୍ର ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରେନାହିଁ।

Verse 21

तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् । सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः

ତୀର୍ଥସେବା, ତପ, ଦାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଗୁରୁସେବା—ସତ୍ୟବିହୀନ ଲୋକ ପାଇଁ ଏସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଯାଏ।

Verse 22

सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् । तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु

ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଏକ ପଟେ ରଖାଗଲା, ଅନ୍ୟ ପଟେ ଋତକୁ ମଧ୍ୟ ରଖାଗଲା। ଦେବମାନେ କୌତୁହଳରେ ତୁଳାରେ ତୋଳିଲେ; ସେଠାରେ ଋତ ଅଧିକ ଭାରୀ ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା।

Verse 23

तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते । एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति

ଏହେତୁ ସତ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ହେ ମହାମତେ, ମୋତେ ତାର। ଏହା ତୋ ପାଇଁ ପରମ ଶ୍ରେୟ ହେବ—ତପଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 24

विदूरथ उवाच । कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् । करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः

ବିଦୂରଥ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରେତ, ତୋର ମୁକ୍ତି କିପରି ହେବ, ଶୀଘ୍ର ମୋତେ କୁହ। ଯେ କର୍ମରେ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର, ମୁଁ ସେହି କରିବି।

Verse 25

प्रेत उवाच । चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे । आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः

ପ୍ରେତ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍! ଚମତ୍କାରପୁରରେ, ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ, କଳିଯୁଗଭୀତ ଗୟାଶିର ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛି।

Verse 26

अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः । कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः

ପ୍ଲକ୍ଷବୃକ୍ଷର ତଳେ ଚାରିପାଖେ ଦର୍ଭଘାସର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏବଂ ଅନେକ କାଳଶାକ ଗଛ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜନ୍ମିଥିବା ତିଳ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛି।

Verse 27

तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा । श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେଇ ତିଳ, ସେଇ ଶାକ ଓ ସେଇ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଅ; ଯେପରି ମୋର ମୁକ୍ତି ହେଉ।

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः । जगाम तत्र यत्राऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः

ତାହାର କଥା ଶୁଣି, ଦୀନଜନ ପ୍ରତି ଦୟାଭାବରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପ୍ଲକ୍ଷ ନାମକ ସେଇ ବୃକ୍ଷ ଯେଉଁଠି ଥିଲା ସେଠାକୁ ସେ ଗଲା।

Verse 29

दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् । अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्

ସେ କହିଥିବା ପରି ଶାକ, ତିଳ ଓ ଦର୍ଭ ଦେଖି, ଜଳ ପାଇଁ ସେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଛୋଟ କୂପ ଖୋଦିଲା।

Verse 31

कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् । विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ ହେବାମାତ୍ରେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ପରେ ବିଦୂରଥଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 32

मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्

ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରେତତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଏବେ ମୁଁ ତ୍ରିଦଶାଳୟକୁ ଯାଉଛି।

Verse 33

सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରୁ ସେଠାରେ ଥିବା ସେଇ କୂପିକା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହା ନିତ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟି ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ଗୟାଶୀର୍ଷରୁ ଉଦ୍ଭବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 34

प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ପ୍ରେତପକ୍ଷର ଦର୍ଶା (ଅମାବାସ୍ୟା) ତିଥିରେ ସେଠାରେ କାଳଶାକ ଓ ଅରଣ୍ୟଜ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ—

Verse 35

कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः

—ଏବଂ ଯଥାବିଧି କଟା ଦର୍ଭ ସହ, ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ‘କୃତଘ୍ନ-ପ୍ରେତ-ତୀର୍ଥ’ରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 36

अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये । तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा

ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ନାମକ ପିତୃଗଣ ଏବଂ ବର୍ହିଷଦ ପିତୃମାନେ, ତଥା ଆଜ୍ୟପ ଓ ସୋମପ ପିତୃମାନେ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ସଦା ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 37

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा । यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ—କାଳରେ ହେଉ କି ଅକାଳରେ ମଧ୍ୟ—କାରଣ ଏହାଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ସଦା ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।