Adhyaya 118

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ତୁମେ ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ତକ୍ଷକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ; ଏବଂ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶରେ ରୈବତ ନାମକ ମହାବଳୀ ରାଜା ହେବ।

Verse 2

तथा तस्य प्रिया भार्यो नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी

ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ—ଯିଏ କ୍ଷେମଂକରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ—ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କ ପ୍ରାସାଦରେ ଦୀପ୍ତିମତୀ ଭାମିନୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ।

Verse 3

ताभ्यां सर्वं समाचक्ष्व वृत्तांतं सूतनंदन । अत्र नः कौतुकं जातं विचित्रं जल्पतस्तव

ହେ ସୂତନନ୍ଦନ! ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ। ତୁମର ବିଚିତ୍ର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କଥନରୁ ଏଠାରେ ଆମ କୌତୁହଳ ଜାଗିଉଠିଛି।

Verse 4

केदारश्च श्रुतोऽस्माभिः सूतपुत्र हिमाचले । स कथं तत्र संजातः सर्वं विस्तरतो वद

ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ହିମାଚଳରେ କେଦାରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ସେ କିପରି ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ? ସମସ୍ତ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 5

दिने त्रयोदशे प्राप्ते नाम तस्या यथोचितम् । विहितं भूभुजा तेन विप्राणां पुरतो द्विजाः

ତ୍ରୟୋଦଶ ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ, ରାଜା ଯଥାବିଧି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାହାର ନାମକରଣ ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

Verse 6

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वं ब्राह्मणसत्तमाः । यथा मया श्रुतं पूर्वं निजतातमुखाद्द्विजाः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ଯେପରି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

Verse 7

आनर्त्ताधिपतेश्चापि संजाता तनया गृहे । तस्याश्चापि सुविख्यातं नाम जातं धरातले

ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କ ଗୃହରେ ଏକ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ଧରାତଳରେ ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 8

क्षेमंकरीति विप्रेन्द्राः कर्मणा प्रकटीकृतम् । आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीद्राजा प्रभंजनः

‘କ୍ଷେମଂକରୀ’—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାଙ୍କ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଏହି ନାମ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ପୂର୍ବେ ଆନର୍ତର ଅଧିପତି ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ।

Verse 9

तस्य वैरं समुत्पन्नं बहुभिः सह भूमिपैः । ततो निर्वास्यते देशो नीयते पशवो बलात् । शत्रुभिर्जायते युद्धं दिवा नक्तं द्विजोत्तमाः

ତାଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଭୂପତିଙ୍କର ବୈର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାପରେ ତାଙ୍କ ଦେଶ ନିର୍ବାସିତ ହେଲା, ଏବଂ ପଶୁଧନ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଗଲା। ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହ ଦିନରାତି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ।

Verse 10

ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा । ऋतुस्नाता दधाराथ गर्भं पुण्यं निजोदरे

କିଛି ଦିନ ପରେ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରିୟଂବଦା ଋତୁସ୍ନାନ କରି ନିଜ ଉଦରରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 12

यतः प्रभृति तस्याः स गर्भोऽभूदुदराश्रयः । ततः प्रभृति राष्ट्रस्य क्षेमं जातं तथा पुरे । एके संख्ये जिता स्तेन शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः । निहताश्च तथैवान्ये मित्रभावं समाश्रिताः

ଯେତେବେଳେ ସେ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଉଦରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ପୁରୀରେ କ୍ଷେମ-କଲ୍ୟାଣ ଜନ୍ମିଲା। କେତେକ ଶତ୍ରୁ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହେଲେ; କେତେକ ନିହତ ହେଲେ, ଆଉ କେତେକ ମିତ୍ରଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 18

ततस्तां यौवनोपेतां रैवताय महीपतिः । ददौ सौराष्ट्रनाथाय काले वैवाहिके शुभे

ତାପରେ ସେ ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ରାଜା ଶୁଭ ବିବାହକାଳରେ ତାଙ୍କୁ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରନାଥ ରୈବତଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 20

या तूढा रामरूपेण नागराजेन धीमता । पुत्रपौत्रवती जाता सौभाग्यमदगर्विता

ଯେ ରାମରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଧୀମାନ ନାଗରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତା ହେଲେ, ସେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରବତୀ ହୋଇ ସୌଭାଗ୍ୟମଦରେ ଗର୍ବିତା ହେଲେ।

Verse 21

न च ताभ्यां सुतो जातः कथंचिदपि वंशजः । वयसोंऽतेऽपि विप्रेंद्रास्ततो दुःखं व्यजायत

କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କଠାରୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ବଂଶଜ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା ନାହିଁ। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଜୀବନାନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ତାହାରୁ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 22

अथ तौ मंत्रिवर्गस्य राज्यं सर्वमशेषतः । अर्पयित्वा तु पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह चागतौ

ତାପରେ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅବଶେଷ ନ ରଖି ମନ୍ତ୍ରୀବର୍ଗଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ତପସ୍ୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 23

ततः स्वमाश्रमं गत्वा स्थितौ तत्र समाहितौ । देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ

ତାପରେ ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ଦେବୀ କାତ୍ୟାୟନୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତାଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ।

Verse 24

यया विनिहतो रौद्रो महिषाख्यो महासुरः । कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन्विन्ध्ये महाचले

ଯିଏ କୌମାରବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ସେହି ମହାବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ‘ମହିଷ’ ନାମକ ରୌଦ୍ର ମହାସୁରକୁ ବଧ କରିଥିଲେ—ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ହିଁ ସେମାନେ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 25

ततस्ताभ्यां ददौ तुष्टा सा पुत्रं वंशवर्धनम् । नाम्ना क्षेमजितं ख्यातं परपक्षक्षया वहम्

ତେବେ ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବଂଶବର୍ଧକ ଏକ ପୁତ୍ର ଦାନ କଲେ। ସେ ‘କ୍ଷେମଜିତ୍’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହୋଇ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ-ନାଶକ ହେଲେ।

Verse 26

ततः स्वं राज्यमासाद्य भूयोऽपि स महीपतिः । स्वपुत्रं वर्धयामास हर्षेण महतान्वितः

ତାପରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଲାଭ କରି ସେ ମହୀପତି ମହାହର୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୁଣି ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ପାଳନ-ପୋଷଣ କଲେ।

Verse 27

यदा स यौवनोपेतः सञ्जातः क्षेमजित्सुतः । तं च राज्ये नियोज्याऽथ स्वस्थानं स पुनर्ययौ

ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେମଜିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯୌବନପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ସେ ପୁଣି ନିଜ ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 28

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तदेतद्द्विजसत्तमाः । भार्यया सहितस्त्यक्त्वा शेषमन्यं परिच्छदम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏହିଟି ହାଟକେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର। ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ପରିଚ୍ଛଦ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 29

तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । प्रासादं च मनोहारि ततश्चक्रे समाहितः

ସେଠାରେ ସେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ପରେ ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଏକ ମନୋହର ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର) ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 30

रैवतेश्वरमित्युक्तं सर्वपातक नाशनम् । दर्शनादेव सर्वेषां देहिनां द्विजसत्तमाः

ଏହା ‘ରୈବତେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବ ପାପନାଶକ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଦୋଷ ନଶିଯାଏ।

Verse 31

या पूर्वं स्थापिता दुर्गा तस्मिन्क्षेत्रे महीभुजा । तस्याः क्षेमंकरी चक्रे प्रासादं श्रद्ध यान्विता

ସେହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବେ ରାଜା ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିସହିତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର) ନିର୍ମାଣ କରାଇ, ତାଙ୍କୁ ‘କ୍ଷେମଂକରୀ’—କଲ୍ୟାଣ ଓ ରକ୍ଷାଦାତ୍ରୀ—ରୂପେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।

Verse 32

सापि क्षेमंकरीनाम ततः प्रभृति कीर्त्यते । कात्यायन्यपि या प्रोक्ता महिषासुरमर्दिनी

ସେହି ସମୟରୁ ସେ ଦେବୀ ‘କ୍ଷେମଂକରୀ’ ନାମରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ ଦେବୀ ‘କାତ୍ୟାୟନୀ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଖ୍ୟାତ—ମହିଷାସୁରମର୍ଦ୍ଦିନୀ।

Verse 33

यस्तां चैत्रसिते पक्षे संप श्येदष्टमीदिने । तस्याभीष्टा भवेत्सिद्धिः सर्वदैव द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଯେ ଚୈତ୍ରମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀଦିନେ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ତାହାର ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ନିଶ୍ଚୟ ତାକୁ ସଫଳତା ମିଳେ।

Verse 34

एतद्वः सर्वमाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम् । क्षेमंकर्याः प्रभावं च सर्वपातकनाशनम्

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ରୈବତେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ କ୍ଷେମଂକରୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ କହିଲି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସର୍ବ ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 118

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेमंकरीरैवतेश्वरोत्पत्तितीर्थ माहात्म्यवर्णननामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ଗ୍ରନ୍ଥ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର-କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘କ୍ଷେମଂକରୀ ଓ ରୈବତେଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକଶେ ଅଠାରତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।