Adhyaya 261

Verse 1

नारद उवाच । कथं नित्या भगवती हरपत्नी यशस्विनी । योगसिद्धिं सुमहतीं प्राप मासचतुष्टये

ନାରଦ କହିଲେ—ନିତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ଯଶସ୍ୱିନୀ, ହରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭଗବତୀ ଚାରି ମାସର ବ୍ରତକାଳରେ ଅତି ମହାନ ଯୋଗସିଦ୍ଧି କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?

Verse 2

मन्त्रराजमिमं जप्त्वा द्वादशाक्षरसंभवम् । एतन्मे विस्तरेण त्वं कथयस्व यथातथम्

ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରଜନିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରାଜକୁ ଜପ କରି—ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ, ଯଥାତଥ ଭାବେ, ଆପଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते पार्वती नियतव्रता । मनसा कर्मणा वाचा हरिभक्तिपरायणा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ହରି ଶୟନସ୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ନିୟତବ୍ରତା ପାର୍ବତୀ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀରେ ହରିଭକ୍ତିରେ ହିଁ ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 4

चारुशृंगे पितुर्नित्यं तिष्ठंती तपसि स्थिता । देवद्विजाग्निगोऽश्वत्थातिथिपूजापरायणा

ପିତାଙ୍କ ଚାରୁଶୃଙ୍ଗ ପର୍ବତରେ ନିତ୍ୟ ବସି, ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ ସେଇ ଦେବୀ ଦେବତା, ଦ୍ୱିଜ, ଅଗ୍ନି, ଗୋ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ପୂଜାରେ ସଦା ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 5

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते विमले हरिवासरे । जजाप परमं मंत्रं यथादिष्टं पिनाकिना

ତାପରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ ହରିବାସରେ, ପିନାକଧାରୀ (ଶିବ) ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ସେପରି ସେ ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲା।

Verse 6

शंखचक्रधरो विष्णुश्चतुर्हस्तः किरीटधृक् । मेघश्यामोंऽबुजाक्षश्च सूर्यकोटिसमप्रभः

ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଧାରୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ଓ କିରୀଟଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ମେଘଶ୍ୟାମ, ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଏବଂ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରଭାଶାଳୀ।

Verse 7

गरुडाधिष्ठितो हृष्टो वसन्व्याप्य जगत्त्रयम् । श्रीवत्सकौस्तुभयुतः पीतकौशेयवस्त्रकः

ଗରୁଡାରୂଢ ହୋଇ, ହର୍ଷିତ ଭାବେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।

Verse 8

सर्वाभरणशोभाभिरभिदीप्तमहावपुः । बभाषे पार्वतीं विष्णुः प्रसन्नवदनः शुभाम् । देवि तुष्टो ऽस्मि भद्रं ते कथयस्व तवेप्सितम्

ସମସ୍ତ ଆଭରଣର ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ମହାଦେହ, ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଭା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେବି, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ କଥା କହ।”

Verse 9

पार्वत्युवाच । तज्ज्ञानममलं देहि येन नावर्त्तनं भवेत् । इत्युक्तः स महाविष्णुः प्रत्युवाच हरप्रियाम्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—“ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୁନରାବର୍ତ୍ତନ (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ନ ହୁଏ, ସେହି ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଦିଅ।” ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାରେ ମହାବିଷ୍ଣୁ ହରପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 10

स एव देवदेवेशस्तव वक्ष्यत्यसंशयम् । स एव भगवान्साक्षी देहांतरबहिःस्थितः

ସେଇ ଦେବଦେବେଶ୍ୱର ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ କହିବେ। ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସାକ୍ଷୀ, ଯିଏ ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 11

विश्वस्रष्टा च गोप्ता च पवित्राणां च पावनः । अनादिनिधनो धर्मो धर्मादीनां प्रभुर्हि सः

ସେଇ ବିଶ୍ୱସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ରକ୍ଷକ, ଏବଂ ପବିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାବନ କରୁଥିବା ପାବନ। ସେଇ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ, ଧର୍ମାଦି ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ।

Verse 12

अक्षरत्रयसेव्यं यत्सकलं ब्रह्म एव सः । मूर्त्तामूर्त्तस्वरूपेण योऽजो जन्मधरो हि सः

ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର (ଓଁ) ଦ୍ୱାରା ସେବ୍ୟ ଯିଏ, ସେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ। ସେ ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ—ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅଜ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 13

ममाधिकारो नैवास्ति वक्तुं तव न संशयः । इत्युक्त्वा भगवानीशो विरराम प्रहृष्टवान्

‘ତୁମକୁ ଏହା କହିବାରେ ମୋର ଅଧିକାର ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଏମିତି କହି ଭଗବାନ୍ ଈଶ୍ୱର ହର୍ଷିତ ହୋଇ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे शंभुर्गिरिजाश्रममभ्यगात् । सर्वभूत गणैर्युक्तो विमाने सार्वकामिके

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଶମ୍ଭୁ ସର୍ବଭୂତଗଣ ସହିତ, ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ବିମାନରେ ଗିରିଜାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 15

तया वै भगवान्देवः पूजितः परमेश्वरः । सखीनामपि प्रत्यक्षमाश्चर्यं समजायत

ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରାଗଲା; ଏବଂ ତାହାର ସଖୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଏକ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 16

स्तुत्वाऽथ तं महादेवं विष्णुर्देहे लयं ययौ । अथोवाच महेशानः पार्वतीं परमेश्वरः

ସେଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଦେହରେ ଲୟ ପାଇଲେ; ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱର ମହେଶାନ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 17

विमानवरमारुह्य तुष्टोऽहं तव सुव्रते । गत्वैकांतप्रदेशं ते कथये परमं महः

ହେ ସୁବ୍ରତେ! ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କର; ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ। ତୁମକୁ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଯାଇ ପରମ ପବିତ୍ର ମହିମା କହିବି।

Verse 19

एवमुक्त्वा भगवतीं करे गृह्य मुदान्वितः । विमानवरमारोप्य लीलया प्रययौ तदा

ଏପରି କହି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁ ଦେବୀଙ୍କ ହାତ ଧରି, ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ବସାଇ, ତାପରେ ଲୀଳାଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 21

दर्शन्यकर्णिकारांश्च कोविदारान्महाद्रुमान् । तालांस्तमालान्हिंतालान्प्रियंगून्पनसानपि

ସେ (ତାଙ୍କୁ) ଦର୍ଶନୀୟ କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷ, ବିଶାଳ କୋବିଦାର ମହାଦ୍ରୁମ, ଏବଂ ତାଳ, ତମାଳ, ହିଂତାଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ଓ ପନସ (କଠାଳ) ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 22

तिलकान्बकुलांश्चैव बहूनपि च पुष्पितान् । क्षेत्राणि कलनाभानि पिञ्जराणि विदर्शयन्

ସେ (ତାଙ୍କୁ) ପୁଷ୍ପିତ ଅନେକ ତିଳକ ଓ ବକୁଳ ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଇଲେ, ଏବଂ କେଉଁଠି ଗାଢ଼ ନୀଳାଭ, କେଉଁଠି ପିଞ୍ଜର-ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଛାୟା ଦେଖାଉଥିବା କ୍ଷେତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 23

ययौ देवनदीतीरे गतं शरवणं महत् । फुल्लकाशं स्वर्णमयं शरस्तंबगणान्वितम्

ସେ ଦେବନଦୀର ତୀରକୁ ଗଲେ ଓ ମହା ଶରବଣ ବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଫୁଲିଥିବା କାଶ ଘାସର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଶୋଭାରେ ଝଲମଲ, ଏବଂ ଶରସ୍ତମ୍ବ ଗୁଚ୍ଛମାନେ ଭରିଥିଲା।

Verse 24

हेम भूमिविभागस्थं वह्निकांतिमृगद्विजम् । तत्र तीरगतानां च मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्

ସେ ଉପବନ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂମିର ବିସ୍ତାର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା; ସେଠାର ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ। ଏବଂ ତୀରରେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତା, ସଂୟମୀ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 25

आश्रमान्स विमानाग्रे तिष्ठन्पत्न्यै प्रदर्शयत् । षट्कृत्तिकाश्च ददृशे पार्वती वनसन्निधौ

ବିମାନର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦାଁଡ଼ି ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମମାନେ ଦେଖାଇଲେ। ବନର ସନ୍ନିଧାନରେ ପାର୍ବତୀ ଷଟ୍କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 26

स्नाताः स्वलंकृताश्चन्द्रपत्न्यस्ता विरजांबराः । ऊचुस्ता योजितकरा केऽयं पुत्राय गम्यते

ସ୍ନାନ କରି, ସୁଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ନିର୍ମଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀମାନେ କରଯୋଡ଼ି କହିଲେ: ‘ଆମ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ନିଆଯାଉଥିବା ଏହିଜଣ କିଏ?’

Verse 27

तत्कथ्यतां महाभागे स च ते दर्शनं गतः

ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସେ କଥା କହ; ଏବଂ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 28

पार्वत्युवाच । मम भाग्यवशात्पुत्रः कथमुत्संगमाहरेत् । न ह्यभाग्यवशात्पुंसां क्वापि सौख्यं निरन्तरम्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ମୋ ସୌଭାଗ୍ୟବଳରେ ମୋ ପୁତ୍ର କିପରି ମୋ କୋଳକୁ ଆସିପାରିବ? କାରଣ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 29

सुतनाम्नाप्यहं दृष्ट्वा भवतीनां च दर्शनात् । किमर्थमिह संप्राप्ताः कथ्यतामविलंबितम्

‘ପୁତ୍ର’ ନାମରେ ଯାହାକୁ ଦେଖିଲି ଏବଂ ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ—ତୁମେ ଏଠାକୁ କାହିଁକି ଆସିଛ? ବିଳମ୍ବ ନକରି କହ।

Verse 30

कृत्तिका ऊचुः । वयं तव सुतं न्यस्तं प्रदातुमिह सुन्दरि । चातुर्मास्ये रवौ स्नातुमागता देवनिम्नगाम्

କୃତ୍ତିକାମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଆମ ପାଖେ ନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିବା ତୁମ ପୁତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଆମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକାଳରେ, ରବିବାର ଦିନ, ଦେବନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆମେ ଆସିଥିଲୁ।

Verse 31

पार्वत्युवाच । न हास्यावसरः सख्यः सत्यमेव हि कथ्यताम् । एकांतावसरे हास्यं जायते चेतरेतरम्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ସଖୀମାନେ, ଏହା ହାସ୍ୟର ସମୟ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟ ମାତ୍ର କହ। ଏକାନ୍ତ ଅବସରରେ ହିଁ ସଖୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ହାସ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 32

कृत्तिका ऊचुः । सत्यं वदामहे देवि तव त्रैलोक्यशोभिते । अस्य स्तंबसमूहस्य मध्यस्थं बालकं वृणु

କୃତ୍ତିକାମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟଶୋଭିତେ! ଆମେ ସତ୍ୟ କହୁଛୁ। ଏହି ନଳ-ଗୁଚ୍ଛର ମଧ୍ୟରେ ଯେ ବାଳକ ଅଛି, ସେହିକୁ ବରଣ କର।

Verse 33

कृत्तिकानां वचः श्रुत्वा शंकिता पार्वती तदा । ददर्श बालं दीप्ताभं षण्मुखं दीप्तवर्चसम्

କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ପାର୍ବତୀ ସେତେବେଳେ ଶଙ୍କିତ ହେଲେ; ପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବାଳକକୁ—ଷଣ୍ମୁଖ, ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 34

तडित्कोटिप्रतीकाशं रूपदिव्यश्रिया युतम् । वह्निपुत्रं च गांगेयं कार्तिकेयं महाबलम्

ସେ କୋଟି କୋଟି ବିଜୁଳିର ଚମକ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ରୂପଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ—ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର, ଗାଙ୍ଗେୟ, ମହାବଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ।

Verse 35

सा वत्सेति गृहीत्वा तं कुमारं पाणिना मुदा । विमानमध्यमादाय कृत्वोत्संगे ह्युवाच ह

ସେ ‘ବତ୍ସ!’ ବୋଲି ଆନନ୍ଦରେ ସେହି କୁମାରକୁ ହାତରେ ଧରି, ନଳ-ଗୁଚ୍ଛର ମଧ୍ୟରୁ ଉଠାଇ, କୋଳରେ ବସାଇ କହିଲେ।

Verse 36

चिरंजीव चिरं नन्द चिरं नंदय बाधवान् । इत्युक्त्वा गाढमालिंग्य मूर्ध्नि चाघ्राय तं सुतम्

‘ଚିରଞ୍ଜୀବ ହେଉ, ଦୀର୍ଘକାଳ ଆନନ୍ଦ କର, ଦୀର୍ଘକାଳ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେ’ ବୋଲି କହି, ସେ ପୁତ୍ରକୁ ଗାଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ତାହାର ମସ୍ତକକୁ ଚୁମ୍ବନ (ଘ୍ରାଣ) କଲେ।

Verse 37

संहृष्टा परमोदारं भास्वरं हृष्टमानसम् । कार्तिकेयो महाप्रेम्णा प्रणिपत्य महेश्वरम्

ପରମ ହର୍ଷରେ ଉଲ୍ଲସିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ପରମ ଉଦାର କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ମହାପ୍ରେମରେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣିପାତ କଲେ।

Verse 38

ततः प्रांजलिरव्यग्रः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तद्विमानं ययौ शीघ्रं तीर्त्वा नदनदीपतीन्

ତାପରେ ସେ କରଯୋଡ଼ି, ଅବ୍ୟଗ୍ର ହୋଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ହର୍ଷ ଭରି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ନଦ-ନଦୀଙ୍କ ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

Verse 39

जंबुद्वीपमतिक्रम्य लक्षयोजनमायतम् । ततः समुद्रं द्विगुणं लवणोदं तथैव च

ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ପରେ ସେ ତାହାଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ର—ଲବଣୋଦ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲୁଣିଆ ଜଳର ସମୁଦ୍ର—କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 41

दिव्यलोकसमाक्रांतं दिव्यपर्वतसंकुलम् । इक्षूदाद्विगुणं द्वीपं तद्द्वीपाद्द्विगुणः पुनः

ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଦିବ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଓ ଦିବ୍ୟ ପର୍ବତମାନେ ଦ୍ୱାରା ସଂକୁଳ। ଇକ୍ଷୁ-ସମୁଦ୍ର ପରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ଏକ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱୀପ ପରେ ପୁଣି ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅନ୍ୟଟି ଅଛି।

Verse 42

तमतिक्रम्य तत्सिन्धोर्दविगुणं क्रौंचसंज्ञितम् । ततोऽपि द्विगुणः सिन्धुः सुरोदो यक्षसेवितः

ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ସେହି ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିମାଣର ‘କ୍ରୌଞ୍ଚ’ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି। ତାହା ପରେ ପୁଣି ଦ୍ୱିଗୁଣ ‘ସୁରୋଦ’ ସମୁଦ୍ର ଅଛି, ଯାହାକୁ ଯକ୍ଷମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 43

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं शाकद्वीपेतिसंज्ञितम् । अर्णवद्विगुणं तस्मादाज्यरूपं सुनिर्मितं

ତାହାର ପରେ ତାହାଠାରୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ‘ଶାକଦ୍ୱୀପ’ ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାହାର ପରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିମାଣର, ଘୃତସ୍ୱରୂପ ଓ ସୁନିର୍ମିତ ସମୁଦ୍ର ଅଛି।

Verse 44

परमस्वादसंपूर्णं यत्र सिद्धाः समंततः । तस्माच्च द्विगुणं द्वीपं शाल्मलीवृक्षसंज्ञितम्

ସେ ଲୋକ ପରମ ମାଧୁର୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ବସନ୍ତି। ତାହା ପରେ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ, ‘ଶାଲ୍ମଲୀ’ ବୃକ୍ଷନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି।

Verse 45

समुद्रो द्विगुणस्तत्र दधिमंडोदसंभवः । साध्या वसंति नियतं महत्तपसि संस्थिताः

ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ, ଦଧି ଓ ତାହାର ମଣ୍ଡ-ସାରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ସେଠାରେ ସାଧ୍ୟମାନେ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ମହାତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 47

ततोऽपि द्विगुणं द्वीपं प्लक्षनामेति विश्रुतम् । क्षीरोदो द्विगुणस्तत्र यत्रयत्रमहर्षयः । षडिमानि सुदिव्यानि भौमः स्वर्ग उदाहृतः । तत्र स्वर्णमयी भूमिस्तथा रजतसंयुता

ତାହାର ପରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ ‘ପ୍ଲକ୍ଷ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ସେଠାରେ କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିଗୁଣ; ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମହର୍ଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଏହି ଛଅଟି ଅତିଦିବ୍ୟ—ପୃଥିବୀର ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଉଦାହୃତ; ସେଠାରେ ଭୂମି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ରଜତରେ ଶୋଭିତ।

Verse 48

दृष्टवा मधूपलस्वादैः सर्वकामप्रदायका । यत्र स्त्रीपुरुषाणां च कल्पवृक्षा गृहे स्थिताः

ସେଠାରେ ମଧୁ ଓ ଶର୍କରା ସଦୃଶ ମାଧୁର୍ୟମୟ (ବସ୍ତୁ) ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 49

वासांसि भूषणानां च समूहान्हर्षयंति च । एतानि दक्षचिह्नानि द्वीपानि मुनिसत्तम

ସେଠାରେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣର ସମୂହ ମଧ୍ୟ ହର୍ଷ ଜନାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ, ସୁସଂଗଠିତ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱୀପ।

Verse 51

तन्मध्ये सुमह्द्वीपं श्वेतं नाम सुनिश्चितम् । रम्यकः पर्वतस्तत्र शतशृंगोमितद्रुमः

ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ଶ୍ୱେତ’ ନାମରେ ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ବିଶାଳ ଦ୍ୱୀପ ଅଛି। ସେଠାରେ ରମ୍ୟକ ପର୍ବତ—ଶତଶୃଙ୍ଗୀ ଓ ଅପରିମିତ ବୃକ୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 52

तस्य शृंगे महद्दिव्ये विमानं स्थापितं तदा । तदाऽमृतफलैर्वृक्षैः सेविते हेमवालुके

ତାହାର ମହାଦିବ୍ୟ ଶିଖର ଉପରେ ସେତେବେଳେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାଲୁକାଯୁକ୍ତ ସେଇ ସ୍ଥାନ ଅମୃତସଦୃଶ ଫଳଦାୟୀ ବୃକ୍ଷମାନେ ଶୋଭାୟିତ କଲେ।

Verse 53

क्षीरच्छेदेन विहृते शिलातलसुसंवृते । विविक्ते सर्वसुभगे मणिरत्नसमन्विते

ସେ ସ୍ଥାନ କ୍ଷୀରଧାରା ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ପ୍ରବାହରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା ଏବଂ ମସୃଣ ଶିଳାତଳରେ ସୁସଂବୃତ ଥିଲା। ତାହା ନିର୍ଜନ, ସର୍ବଥା ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ମଣି-ରତ୍ନରେ ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 54

उमायै कथयामास देवदेवः पिनाकधृक् । कार्तिकेयोऽपि शुश्राव गुह्याद्गुह्यतरं महत्

ତେବେ ଦେବଦେବ, ପିନାକଧାରୀ ଶିବ ଉମାଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ—ଏହି ମହା ଉପଦେଶ ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ।

Verse 55

प्रणवेन युतं साग्रं सरहस्यं श्रुतेः परम्

ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସହ ଯୁକ୍ତ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହା ପରମ ରହସ୍ୟ; ଶ୍ରୁତି-ବେଦରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 57

ईश्वर उवाच । अक्षरत्रयसंयुक्तो मन्त्रोऽयं सकृदक्षरः । माघमासहितश्चायममाक्षोहेनश्चायममायो विश्वपावनः । विष्णुगम्यो विष्णु मध्यो मन्त्रत्रयसमन्वितः । तुरीयकलयाऽशेषब्रह्मांडगणसेवितः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହି ମନ୍ତ୍ର ତିନି ଅକ୍ଷରରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଧ୍ୱନି। ଏହା ମାଘମାସ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଅପରିମେୟ, ମାୟାରହିତ ଓ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ପାବନ କରେ। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଗମ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁକୁ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରତ୍ରୟରେ ସମନ୍ୱିତ। ତୁରୀୟକଳାଶକ୍ତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ଗଣ ଏହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 59

ओंकारेति प्रियोक्तिस्ते महादुःखविनाशनः । तं पूर्वं प्रणवं ध्यात्वा ज्ञानरूपं सुखाश्रयम्

‘ଓଂକାର’ ଏହି ପ୍ରିୟ ଉଚ୍ଚାରଣ ମହାଦୁଃଖକୁ ନାଶ କରେ। ପ୍ରଥମେ ସେହି ପ୍ରଣବକୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଯାହା ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ସୁଖର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 60

पद्मासनपरो भूत्वा संपूज्य ज्ञानलोचनः

ପଦ୍ମାସନରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବସି, ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ସାଧକ ସାଧନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଉ।

Verse 61

नेत्रे मुकुलिते कृत्वा शुरो करौ कृत्वा तु संहतौ । चेतसि ध्यानरूपेण चिंतयेच्छिवमंगलम्

ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ଦୁଇ ହାତକୁ ସଂୟତଭାବେ ଯୋଡ଼ି, ମନରେ ଧ୍ୟାନରୂପେ ଶିବ—ମଙ୍ଗଳସ୍ୱରୂପ—ଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 62

तडित्कोटिप्रतीकाशं सूर्यकोटिसमच्छविम् । चन्द्रलक्षसमच्छन्नं पुरुषं द्योतिताखिलम् १

ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—କୋଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ ପରି ଦୀପ୍ତ, କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ଲକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୀତଳ ଜ୍ୟୋତିରେ ଆବୃତ, ଯିଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।

Verse 63

मूर्त्तामूर्त्तवैराजं तं सदसद्रूप मव्यम् । चिंतयित्वा विराड्रूपं न भूयःस्तनपो भवेत् । चातुर्मास्ये सकृदपि ध्यानात्कल्मषसंक्षयः

ସେହି ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁ ‘ବିରାଜ୍’ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଯିଏ ସାକାର ମଧ୍ୟ, ନିରାକାର ମଧ୍ୟ; ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତାଙ୍କ ବିରାଟ୍ ରୂପ ଚିନ୍ତନ କଲେ ପୁନଃ ଦେହଧାରୀ ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଏକବାର ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ କରେ।

Verse 64

विलोकयेद्योऽघविनाशनाय क्षणं प्रभुर्जन्मशतोद्भवाय

ପାପବିନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ଏମିତି ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ ଯାହା ନଚେତ୍ ଶତ ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଇଥାନ୍ତା।

Verse 261

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ध्यानयोगोनामैकषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାରେ, ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶେଷଶାୟୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ବ୍ରହ୍ମା-ନାରଦ ସଂବାଦରେ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ଧ୍ୟାନଯୋଗ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଏକଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 988

निष्कामैर्मुनिभिः सेव्यो महाविद्यादिसेवितः । नाभितः शिरसि व्याप्त अखण्डसुखदायकः

ସେ ନିଷ୍କାମ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ଏବଂ ମହାବିଦ୍ୟା ଆଦି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ। ନାଭିଠାରୁ ଶିର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପି ସେ ଅଖଣ୍ଡ ସୁଖ ଦାନ କରନ୍ତି।