Adhyaya 109

Verse 1

। ईश्वर उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि वरानने । सर्वेषामेव तीर्थानां सारं तीर्थसमुच्चयम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ବରାନନେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି। ଏବେ (ଆଗକୁ) ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସାର—‘ତୀର୍ଥସମୁଚ୍ଚୟ’—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେବ।

Verse 2

एतेष्वहं वरारोहे सर्वेष्वेव व्यवस्थितः । नाम्ना चान्येषु तीर्थेषु त्रिदशानां हितार्थतः

ହେ ବରାରୋହେ, ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ମୁଁ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ମୁଁ ପ୍ରକାଶିତ ଅଛି।

Verse 3

यो मामेतेषु तीर्थेषु स्नात्वा पश्यति मानवः । कीर्तयेत्कीर्तनान्नाम्ना स नूनं मोक्षमाप्नुयात्

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋର ଦର୍ଶନ କରେ ଏବଂ ମୋର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରି ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 4

श्रीदेव्युवाच । येषु तीर्थेषु यन्नाम कीर्तनीयं तव प्रभो । तत्कार्त्स्येन मम ब्रूहि यच्चहं तव वल्लभा

ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ, କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ନାମ କୀର୍ତ୍ତନୀୟ? ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ବଲ୍ଲଭା ଥିବାରୁ, ସେ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

ईश्वर उवाच । वाराणस्यां महादेवं प्रयागे च महेश्वरम् । नैमिषे देवदेवं च गयायां प्रपितामहम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ବାରାଣସୀରେ (ମୋ ନାମ) ମହାଦେବ, ପ୍ରୟାଗରେ ମହେଶ୍ୱର; ନୈମିଷରେ ଦେବଦେବ, ଗୟାରେ ପ୍ରପିତାମହ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 6

कुरुक्षेत्रे विदुः स्थाणुं प्रभासे शशिशेखरम् । पुष्करे तु ह्यजागन्धिं विश्वं विश्वेश्वरे तथा

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋତେ ସ୍ଥାଣୁ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ପ୍ରଭାସରେ ଶଶିଶେଖର; ପୁଷ୍କରରେ ଅଜାଗନ୍ଧି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରରେ ତଥା ବିଶ୍ୱ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

Verse 7

अट्टहासे महानादं महेन्द्रे च महाव्रतम् । उज्जयिन्यां महाकालं मरुकोटे महोत्कटम्

ଅଟ୍ଟହାସରେ (ମୋ ନାମ) ମହାନାଦ, ମହେନ୍ଦ୍ରରେ ମହାବ୍ରତ; ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ମହାକାଳ, ଏବଂ ମରୁକୋଟରେ ମହୋତ୍କଟ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

Verse 8

शंकुकर्णे महातेजं गोकर्णे च महाबलम् । रुद्रकोट्यां महायोगं महालिंगं स्थलेश्वरे

ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣରେ ସେ ମହାତେଜ, ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ମହାବଳ; ରୁଦ୍ରକୋଟୀରେ ମହାଯୋଗ, ଏବଂ ସ୍ଥଲେଶ୍ୱରରେ ମହାଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 9

हर्षिते च तथा हर्षं वृषभं वृषभध्वजे । केदारे चैव ईशानं शर्वं मध्यमकेश्वरे

ହର୍ଷିତରେ ସେ ‘ହର୍ଷ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ବୃଷଭଧ୍ୱଜରେ ‘ବୃଷଭ’ ରୂପେ ପୂଜିତ। କେଦାରରେ ‘ଈଶାନ’ ଏବଂ ମଧ୍ୟମକେଶ୍ୱରରେ ‘ଶର୍ବ’ ନାମେ ବନ୍ଦିତ।

Verse 10

सुपर्णाक्षं सहस्राक्षे सुसूक्ष्मं कार्तिकेश्वरे । भवं वस्त्रापथे देवि ह्युग्रं कनखले तथा

ସହସ୍ରାକ୍ଷରେ ସେ ‘ସୁପର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷ’ ରୂପେ ପୂଜିତ, କାର୍ତ୍ତିକେଶ୍ୱରରେ ‘ସୁସୂକ୍ଷ୍ମ’। ହେ ଦେବୀ, ବସ୍ତ୍ରାପଥରେ ‘ଭବ’ ଏବଂ କନଖଳରେ ‘ଉଗ୍ର’ ରୂପେ ଆରାଧ୍ୟ।

Verse 11

भद्रकर्णे शिवं चैव दण्डके दण्डिनं तथा । ऊर्ध्वरेतं त्रिदण्डायां चण्डीशं कृमिजांगले

ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣରେ ସେ ‘ଶିବ’, ଦଣ୍ଡକରେ ‘ଦଣ୍ଡିନ’। ତ୍ରିଦଣ୍ଡାରେ ‘ଊର୍ଧ୍ୱରେତା’ ଏବଂ କୃମିଜାଙ୍ଗଲରେ ‘ଚଣ୍ଡୀଶ’ ରୂପେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 12

कृत्तिवासं तथैकाम्रे छागलेये कपर्दिनम् । कालिञ्जरे नीलकण्ठं श्रीकण्ठं मण्डलेश्वरे

ଏକାମ୍ରରେ ସେ ‘କୃତ୍ତିବାସ’, ଛାଗଲେୟରେ ‘କପର୍ଦିନ’। କାଲିଞ୍ଜରରେ ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ଏବଂ ମଣ୍ଡଲେଶ୍ୱରରେ ‘ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ’ ରୂପେ ସ୍ତୁତ।

Verse 13

विजयं चैव काश्मीरे जयन्तं मरुकेश्वरे । हरिश्चन्द्रे हरं चैव पुरश्चन्द्रे च शंकरम्

କାଶ୍ମୀରେ ସେ ‘ବିଜୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମରୁକେଶ୍ୱରେ ‘ଜୟନ୍ତ’। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥେ ସେ ‘ହର’ ରୂପେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ପୁରଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ‘ଶଙ୍କର’ ନାମେ ଆରାଧିତ।

Verse 14

जटिं वामेश्वरे विन्द्यात्सौम्यं वै कुक्कुटेश्वरे । भूतेश्वरं भस्मगात्रे ओंकारेऽमरकण्टकम्

ବାମେଶ୍ୱରେ ସେ ‘ଜଟୀ’ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, କୁକ୍କୁଟେଶ୍ୱରେ ‘ସୌମ୍ୟ’। ଭସ୍ମଗାତ୍ରେ ସେ ‘ଭୂତେଶ୍ୱର’, ଏବଂ ଓଂକାରେ ‘ଅମରକଣ୍ଟକ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 15

त्र्यंबकं च त्रिसंध्यायां विरजायां त्रिलोचनम् । दीप्तमर्केश्वरे ज्ञेयं नेपाले पशुपालकम्

ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସେ ‘ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ’, ବିରଜାରେ ‘ତ୍ରିଲୋଚନ’। ଅର୍କେଶ୍ୱରେ ସେ ‘ଦୀପ୍ତ’ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ନେପାଳେ ‘ପଶୁପାଳକ’—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ରକ୍ଷକ।

Verse 16

यमलिंगं च दुष्कर्णे कपाली करवीरके । जागेश्वरे त्रिशूली च श्रीशैले त्रिपुरांतकम्

ଦୁଷ୍କର୍ଣ୍ଣେ ସେ ‘ଯମଲିଙ୍ଗ’ ରୂପେ ପୂଜିତ, କରବୀରକେ ‘କପାଳୀ’। ଜାଗେଶ୍ୱରେ ‘ତ୍ରିଶୂଳୀ’, ଏବଂ ଶ୍ରୀଶୈଳେ ‘ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ’—ତ୍ରିପୁର ସଂହାରକ।

Verse 17

रोहणं तु अयोध्यायां पाताले हाटकेश्वरम् । कारोहणे नकुलीशं देविकायामुमापतिम्

ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ସେ ‘ରୋହଣ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାତାଳେ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’। କାରୋହଣେ ସେ ‘ନକୁଳୀଶ’, ଏବଂ ଦେବିକାରେ ‘ଉମାପତି’—ଉମାଙ୍କ ନାଥ।

Verse 18

भैरवे भैरवाकारममरं पूर्वसागरे । सप्तगोदावरे भीमं स्वयंभूर्निर्मलेश्वरे

ଭୈରବ-ତୀର୍ଥରେ ସେ ଭୈରବାକାରରେ ପ୍ରକଟ; ପୂର୍ବସାଗରେ ଅମର (ମୃତ୍ୟୁରହିତ) ରୂପେ ପୂଜିତ। ସପ୍ତଗୋଦାବରେ ସେ ଭୀମ, ନିର୍ମଲେଶ୍ୱରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 19

कर्णिकारे गणाध्यक्षं कैलासे तु गणाधिपम् । गंगाद्वारे हिमस्थानं जल लिंगे जलप्रियम्

କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ସେ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ, କୈଲାସେ ଗଣାଧିପ। ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର)ରେ ହିମସ୍ଥାନ, ଜଳଲିଙ୍ଗରେ ଜଳପ୍ରିୟ—ଏହିପରି ଶିବର ରୂପ ତୀର୍ଥେ ତୀର୍ଥେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 20

अनलं वाडवेऽग्नौ च भीमं बदरिकाश्रमे । श्रेष्ठे कोटीश्वरं चैव वाराहं विन्ध्यपर्वते

ବାଡବାଗ୍ନିରେ ସେ ଅନଲ; ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ଭୀମ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ-ତୀର୍ଥରେ କୋଟୀଶ୍ୱର, ଏବଂ ବିନ୍ଧ୍ୟପର୍ବତରେ ବାରାହ—ଏହିମାନେ ନିଜ ନିଜ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରୂପ।

Verse 21

हेमकूटे विरूपाक्षं भूर्भुवं गन्धमादने । लिंगेश्वरे च वरदं लंकायां च नरांतकम्

ହେମକୂଟରେ ସେ ବିରୂପାକ୍ଷ; ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଭୂର୍ଭୁବ। ଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱରରେ ବରଦ, ଏବଂ ଲଙ୍କାରେ ନରାନ୍ତକ—ଏହିପରି ସ୍ଥାନାନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ରୂପ ଘୋଷିତ।

Verse 22

अष्टषष्टिरियं देवि तवाख्याता विशेषतः । पठतां शृण्वतां वापि सर्वपातकनाशिनी

ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଅଷ୍ଟଷଷ୍ଟି (ନାମ/ତୀର୍ଥ) ତୁମକୁ ବିଶେଷତଃ କୁହାଗଲା; ଯେ ଏହା ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଏ।

Verse 23

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कीर्तनीया विचक्षणैः । कालत्रयेऽपि शुचिभिर्विशेषाच्छिवदीक्षितैः

ଏହେତୁ ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ସର୍ବ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଏହାକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରିବେ; ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସାୟଂ—ତ୍ରିକାଳେ ଶୁଚି ରହି, ବିଶେଷତଃ ଶିବଦୀକ୍ଷିତମାନେ।

Verse 24

लिखितापि वरारोहे यस्यैषा तिष्ठते गृहे । न तत्र जायते दोषो भूतप्रेतसमुद्भवः

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ଏହା କେବଳ ଲିଖିତ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଯାହାର ଘରେ ରହେ, ସେଠାରେ ଭୂତ-ପ୍ରେତଜନିତ କୌଣସି ଦୋଷ କେବେ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 25

न व्याधेर्न च सर्पाणां न चौराणां वरानने । नान्येषां भूभुजादीनां कदाचिदपि कुत्रचित्

ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ! ରୋଗର ଭୟ ନାହିଁ, ସର୍ପମାନଙ୍କର ଭୟ ନାହିଁ, ଚୋରମାନଙ୍କର ଭୟ ନାହିଁ; ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ଲୋକମାନେ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଉପଦ୍ରବର ଭୟ ମଧ୍ୟ—କେବେ, କେଉଁଠି ନୁହେଁ।