Adhyaya 3

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः

॥ ସୂତ କହିଲେ ॥ ତାପରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଶତସଂଖ୍ୟକ ପୁତ୍ରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।

Verse 2

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्

ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ରାଜା ସେଇ ଅର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିଲେ; ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନ କଲେ।

Verse 3

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः

ତାପରେ ସେ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—“ତୁମମାନଙ୍କ ପିତା ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେବାରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।”

Verse 4

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्

“ଏହେତୁ ଯଦି ତୁମେ ଏବେ ମୋର ଯଜ୍ଞ କରାଇବ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରିବି।”

Verse 5

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः

“ହେ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ! ଯେ ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୋତେ ଦେବାଳୟ (ସ୍ୱର୍ଗ) କୁ ନେଇଯିବ, ମୁଁ ସେହିଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବି।”

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः

ତାହାର ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ତାକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ।

Verse 7

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः

ତୁମ ହିତ କରୁଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ପାପୀ; ଏହେତୁ, ହେ ପାପୀ, ଏବେ ଲୋକନିନ୍ଦିତ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଉ।

Verse 8

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्

ସେଇ ବଚନ ଶେଷ ହେବା ସହିତ ସେ ପୃଥିବୀପତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିକୃତ ଆକାରର ଦେହଧାରୀ ହେଲେ।

Verse 9

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः

ସେ ସଙ୍କୁଚିତ କଟି, କୃଶ ଗ୍ରୀବା, ପିଙ୍ଗଳ ନୟନ, ଭଙ୍ଗା ନାସିକା ଯୁକ୍ତ ହେଲା; କଳା ଅଙ୍ଗ, ଫିକା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 10

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

ତାପରେ ନିଜକୁ ବିକୃତ ଦେଖି ସେ ନରାଧିପ—ଏବେ ଚଣ୍ଡାଳଧର୍ମରେ ଜୀବନ ଯାପନକାରୀ—ଲଜ୍ଜାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।

Verse 11

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା 'ଯାଅ! ଯାଅ!' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ତିରସ୍କୃତ ହୋଇ ଏବଂ ଚାରିଆଡୁ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କୁକୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି କାଉ କିମ୍ବା କୋଇଲି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

Verse 12

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

ତା’ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠାକୁ ଯିବି? ମୋତେ କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବ?"

Verse 13

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

"ମୁଁ କେଡ଼େ ମୂର୍ଖ ଯେ ସେହି ଦୁର୍ଲଭ ପଦ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କଲି? ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ମୋର ନିଜର କୁଳଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।"

Verse 14

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

"ଆଜି ମୁଁ କ’ଣ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି? କିମ୍ବା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ଝାସ ଦେବି? ଅଥବା ବିଷ ପାନ କରିବି? ଆଜି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ହେବ?"

Verse 15

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

"ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ସେହି (ଦିବ୍ୟ) ଶରୀରରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରିଥିଲି, ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏହି ଶରୀରରେ କିପରି ଦେଖିବି?"

Verse 16

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान् । वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्

ମୁଁ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ, ନାତିମାନଙ୍କୁ, ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ—ଏବଂ ଏହିପରି ମୋ ଅନ୍ୟ ସେବକଜନଙ୍କୁ—ପୁଣି କିପରି ମୁହଁ ଦେଖାଇବି?

Verse 17

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः

ମୁଁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ସେମାନେ ଆଜି ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ହର୍ଷିତ ହେବେ।

Verse 18

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः

ମୁଁ ଦାନଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ବେଦପାରଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତର୍ପିତ କରିଥିଲି, ସେମାନେ ଆଜି ମୁଁ ଏପରି ହୋଇଛି ବୋଲି ଶୁଣି ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖିତ ହେବେ।

Verse 19

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः । कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्

ତଥା ମୋ ହିତରେ ନିତ୍ୟ ରତ ମୋ ପ୍ରିୟ ସୁହୃଦମାନେ, ମୋତେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି, ବ୍ୟାକୁଳ ଦୁଃଖଦ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବେ।

Verse 20

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः । मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति

ମୋର ସେଇ ଭଦ୍ରଜାତି ଗଜମାନେ—ମଦରେ ଅନ୍ଧ, ଷାଠି ବର୍ଷ ବୟସର—ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଆଜି ମୋ ବିନା ସେମାନଙ୍କୁ କିଏ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଯୁକ୍ତ କରିବ?

Verse 21

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः । कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना

ମୋର ଅଶ୍ୱମାନେ—ତିତ୍ତିର ଓ କଲ୍ମାଷ ବର୍ଣ୍ଣର, ସୁଦମିତ ଓ ଦୃଢ଼ ଲଗାମରେ ସଂୟତ—ମୋ ବିନା ତାଙ୍କର ଚିତ୍ରପଦନ୍ୟାସରେ କିଏ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ?

Verse 22

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः । मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः

ଏବଂ ମୋର ଭୃତ୍ୟବର୍ଗ—କୁଳୀନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁର୍ମଦ—ମୋ ବିନା ଆଜି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାହାର ସମୀପକୁ ଯିବେ?

Verse 23

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक् । कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः

ମୋର କୋଷ ମଧ୍ୟ—ବହୁ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—କ୍ଷୀଣ ହେବ; ମୋ ବିନା ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ସେ କାହାର ଆଶ୍ରୟରେ ଭୋଗ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବ?

Verse 24

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत् । भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्

ସେହିପରି ମୋର ବଡ଼ ସଞ୍ଚୟ—ଧାନ୍ୟ, ଗୋ-ଜାବିକ (ଗାଈ ଓ ଛେଳି-ମେଷ)—ସଂଖ୍ୟାରେ କମିଯିବ; ଯାହାକୁ ମୁଁ ଓ ମୋର ପ୍ରିୟମାନେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲୁ, ସେ କିପରି ହୀନ ହେବ?

Verse 25

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः । जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः

ଏଭଳି ରାଜା ନାନାପ୍ରକାରେ ବିଲାପ କରି, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ପଦେ ପଦେ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଗରର ପ୍ରାନ୍ତଭାଗକୁ ଗଲେ।

Verse 26

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम् । द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्

ତତଃ ରାତ୍ରିରେ ସେ ଜନଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ନିଜ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପୁତ୍ରକୁ ଡାକିଲା।

Verse 27

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम् । दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः

ସେ ଶାପରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଲା। ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦୂରେ ରହି ସେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲା।

Verse 28

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत् । बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः

ତାଙ୍କର ବାକ୍ୟ ବଜ୍ରପାତ ସଦୃଶ; ତାହା ଶୁଣି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ। ଅଶ୍ରୁରେ ମୁଖ ଆକୁଳ, ଶୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 29

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल । त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः

“ହା ନାଥ! ହା ମହାରାଜ! ଆପଣ ସଦା ଧର୍ମବତ୍ସଳ। ଆପଣ ବିନା ଆମେ କିପରି ରହିବୁ—ଆଜି ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ।”

Verse 30

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम् । शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च

“ସେଇ ଦୁରାତ୍ମା ବାଶିଷ୍ଠମାନେ ଶାପ ଦେବା କିପରି ଯୁକ୍ତ? ବିଶେଷକରି ଯେ ନମ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ନିବିଷ୍ଟ, ତାହାପ୍ରତି?”

Verse 31

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम् । अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ! ଗୃହାଦି ସବୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିଃସନ୍ଦେହ ତୁମ ସହିତ ଯିବୁ—ଅନ୍ତ୍ୟଜତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 32

त्रिशंकुरुवाच । भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल । तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्

ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କର ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସତ୍ୟରେ ନିର୍ବାଧ, ତେବେ ଏବେଇ ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କର।

Verse 33

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः । नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्

ଏହି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମୋର ସୁପୁତ୍ର—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଦ୍ୱିଧା ନକରି ଶୀଘ୍ର ମୋ ପଦରେ ତାକୁ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 34

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम् । मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्

ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ କରିଛି, ସେହି କାମ କରିବି। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେବାଳୟ (ସ୍ୱର୍ଗ) ପହଞ୍ଚିବି।

Verse 35

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः । जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः

ଏପରି କହି ସେ ମହୀପତି ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଅରଣ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ପାଦେ ପାଦେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 36

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम् । राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः

ସେହି ସତ୍‌ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର, ନାଦ-ବାଦ୍ୟ ଓ ବାଦିତ୍ରର ଗୁଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟରେ, ତାହାର ସୁସମ୍ମତ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।