Adhyaya 234

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा । स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସ୍ନାନାବସାନରେ ନିତ୍ୟ ଏହା କଲେ, ଗୁପ୍ତ/ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଦେବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମହାଫଳ ମିଳେ।

Verse 2

संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः । जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्

ସେହି ନଦୀ-ସଙ୍ଗମରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଜପ-ହୋମାଦି କର୍ମ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 3

गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः । एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः

ପ୍ରଥମେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରି ପରେ ଶୁଭ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ସ୍ମରଣ ହିଁ ପିତୃ, ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟାଦିଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

Verse 4

श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् । कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे

ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ବଢ଼ାଇ, ପବିତ୍ର ସ୍ମରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମ ଏଠାରେ କରିବା ଉଚିତ; ଗୁଣୋତ୍ତର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଏହା ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।

Verse 5

सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् । गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्

ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିଜଭକ୍ତି, ଗୁରୁ-ଦେବ-ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ତର୍ପଣ; ଗୋଦାନ, ବେଦପାଠ, ସତ୍କ୍ରିୟା ଓ ସତ୍ୟଭାଷଣ—ଏହିସବୁ ଧର୍ମର ପ୍ରଶଂସିତ ରୂପ।

Verse 6

गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् । कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः

ଗୋଭକ୍ତି ଓ ଦାନଭକ୍ତି ସଦା ଧର୍ମର ସାଧନ; ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ନିୟମପାଳନ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 7

नारद उवाच । नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् । नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମନ, ନିୟମ କିପରି? ନିୟମରେ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ନିୟମଦ୍ୱାରା ହରି କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା କହନ୍ତୁ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च । कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟାରେ ଆଚରଣର ଯେ ସଂଯମ, ସେହି ନିୟମ। ବିଦ୍ୱାନ ପୁରୁଷ ଏହା କରିବା ଉଚିତ; ତାହାର ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୟୋଗରୁ ମହାସୁଖ ଜନ୍ମେ।

Verse 9

एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् । अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्

ଏହି ନିୟମ ‘ଷଡ୍ବର୍ଗ’କୁ ହରଣ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ପରମ ନିଗ୍ରହ। ଅଧ୍ୟାତ୍ମମୂଳ ଥିବା ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପରମ ସୁଖର କାରଣ।

Verse 10

तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः । विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्

ସେଠାରେ କ୍ଷମା, ସତ୍ୟ ଆଦି ଗୁଣମାନେ ନିୟତ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ବିବେକରୂପ। ସେହିଟି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ, ପରମ ଧାମ।

Verse 11

कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् । स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्

ଏହା କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ‘କୃତକୃତ୍ୟ’ ହୁଏ; ଯେନ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିଏ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ପରି। ଯିଏ ଏହି ପରମ ପଦକୁ ଜାଣିଛି, ତାହାର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ।

Verse 12

तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् । भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्

ସେଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତ ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପ—ନିରଞ୍ଜନ (ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭୁ)ଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବାରୁ—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ।

Verse 13

प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः । स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते

ତାହାର ଭୁଖ, ପିଆସ ଆଦିରୁ ଜନ୍ମିତ ଶ୍ରମ ପ୍ରତିଦିନ କମିଯାଏ। ଏପରି ନିୟମନିଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ ସଂଯମୀ ଯୋଗୀ—ହରିଙ୍କ ଶୟନକାଳ (ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ)ରେ ବିଶେଷ ମହିମା ପାଏ।

Verse 14

चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् । तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ରତ ନ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ହାତରୁ ଅମୃତ ହିଁ ଖସିଗଲା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 15

मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् । तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि

ଯିଏ ନିଜ ମନକୁ—ଯାହା ସଦା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରେ—ନିୟମିତ କରିଛି, ତାହା ପାଇଁ ସେଇ ମନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 16

मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा । मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्

ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ମନୋନିୟମନ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ଭଲଭାବେ ବଶୀଭୂତ ହେଲେ, ସମଗ୍ର ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 17

तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा । एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः

ମନକୁ କ୍ଷମାଦ୍ୱାରା ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜଳ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ—କ୍ଷମା—ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନିୟମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 18

सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः । सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः

ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ତପ। ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଜ୍ଞାନ; ସତ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 19

धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् । कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्

ଅହିଂସା ହେଉଛି ଧର୍ମର ମୂଳ। ତେଣୁ ମନରେ ତାହାକୁ ଚିନ୍ତନ କରି, କର୍ମ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः । चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

ପରର ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କରିବା ହେଉଛି ଚୋରି; ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସଦା ଏହା ବର୍ଜନୀୟ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଓ ଦେବସ୍ୱ (ମନ୍ଦିର-ସମ୍ପତ୍ତି) ଅପହରଣ ନିଷିଦ୍ଧ।

Verse 21

अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः । अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते

ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାମ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବିପ୍ର! ଯେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ସଚେତନ ଓ ଅପ୍ରମାଦୀ ରହି ଚାଲେ, ସେଇ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ତ୍ତେ।

Verse 22

स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः । अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्

ସେ ଯୋଗୀ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ; ବିବେକ-ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖେ—“ମୁଁ ବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ”; କାରଣ ଅହଂକାର ମନୁଷ୍ୟଦେହରେ ବସୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷ।

Verse 23

तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः । अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः

ଏହେତୁ ତାହାକୁ ସଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦେବ ଶୟନରତ ଥିବାବେଳେ। ଅନୀହ ଭାବେ ନର କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଜୟ କରୁ।

Verse 24

तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा । मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा

ତାହାର ଦେହରୁ ହଜାର ହଜାର ପାପ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଶମ-ରୂପ ଶତ୍ରୁ ମୋହ ଓ ମାନକୁ ପରାଜିତ କରେ।

Verse 25

विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः । मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः

ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଶମ (ସଂଯମ) ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ମୁନୀଶ୍ୱର ସରଳତା ଓ ମୃଦୁଭାବରେ ମାତ୍ସର୍ୟ (ଇର୍ଷ୍ୟା) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁ।

Verse 26

चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् । सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ଦୟାଧର୍ମ ପ୍ରଧାନ; ଭୂତବିଦ୍ରୋହୀଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ନାହିଁ। ସଦା, ସମସ୍ତ ଦାନରେ ଭୂତଦ୍ରୋହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः

ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ସହସ୍ର ପାପର ମୂଳ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः । स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ହରି ନିତ୍ୟ ବିରାଜିତ। ଯେ ପ୍ରାଣୀଦ୍ରୋହ କରେ ସେଇ ସତ୍ୟରେ ପରାଜିତ—ଅନ୍ତର୍ବାସୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ।

Verse 29

यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः । दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च

ଯେ ଧର୍ମରେ ଦୟା ନାହିଁ ସେ ଧର୍ମ ଦୂଷିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଦୟା ବିନା ନ ସତ୍ୟ ବିବେକ, ନ ଧର୍ମ—ନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ।

Verse 30

तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः । सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

ଏହେତୁ ସର୍ବାତ୍ମଭାବରେ ସନାତନ ଦୟାଧର୍ମକୁ ନିତ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ।

Verse 234

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये चातुर्मास्यमाहात्म्ये शेपशाय्युपाख्याने ब्रह्म नारदसंवादे चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି-ସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ-ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ଶେଷଶାୟୀ ଉପାଖ୍ୟାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦରେ ‘ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମବିଧି ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୨୩୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।