Adhyaya 237

Verse 1

नारद उवाच । कदा विधिनिषेधौ च कर्तव्यौ विष्णुसन्निधौ । युष्मद्वाक्यामृतं पीत्वा तृप्तिर्मम न विद्यते

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ବିଧି ଓ ନିଷେଧ କେବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ? ଆପଣଙ୍କ ବାକ୍ୟାମୃତ ପାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । कर्कसंक्रांतिदिवसे विष्णुं संपूज्य भक्तितः । फलैरर्घ्यः प्रदातव्यः शस्तजंबूफलैः शुभैः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—କର୍କ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଶୁଭ ଓ ଉତ୍ତମ ଜମ୍ବୁ (ଜାମୁନ) ଫଳ ସହିତ ଫଳଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

जंबूद्वीपस्य संज्ञेयं फलेन च विजायते । मन्त्रेणानेन विप्रेंद्र श्रद्धाधर्मसुसंयतैः

ଏହି ଜମ୍ବୁ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ‘ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ’ ନାମର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯେନେକି ସେହି ଫଳରୁ ତାହା ଜନ୍ମିଛି। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଧର୍ମରେ ସଂଯତ ଲୋକେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଏହା କରିବେ।

Verse 4

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यत्र क्वापि भवेन्मम । तन्मया वासुदेवाय स्वयमात्मा निवेदितः

ଆସନ୍ତା ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ମୋର ଆତ୍ମାକୁ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଛି।

Verse 5

इति मंत्रेणार्घ्यम् । ततो विधिनिषेधौ च ग्राह्यौ भक्त्या हरेः पुरः । चातुर्मास्ये समायाते सर्वलोकमहासुखे

ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ। ତାପରେ ହରିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଧି ଓ ନିଷେଧକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମହାସୁଖ ଦେଇଥିବା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ।

Verse 6

विधिर्वेदविधिः कार्यो निषेधो नियमो मतः । विधिश्चैव निषेधश्च द्वावेतौ विष्णुरेव हि

ବିଧିକୁ ବେଦବିଧାନ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ; ନିଷେଧକୁ ନିୟମରୂପ ସଂଯମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ପ୍ରକୃତରେ ବିଧି ଓ ନିଷେଧ—ଏହି ଦୁଇଟି ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ।

Verse 7

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्य एव जनार्दनः । विष्णोः कथा विष्णुपूजा ध्यानं विष्णोर्नतिस्तथा

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ କେବଳ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ—ବିଷ୍ଣୁକଥା, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଦ୍ୱାରା।

Verse 8

सर्वमेव हरिप्रीत्या यः करोति स मुक्तिभाक् । वर्णाश्रमविधेर्मूर्तिः सत्यो विष्णुः सनातनः

ଯେ ହରିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ସମସ୍ତ କର୍ମ କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷର ଭାଗୀ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ଓ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ବର୍ଣାଶ୍ରମ-ବିଧିର ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତି।

Verse 10

नारद उवाच । किं व्रतं किं तपः प्रोक्तं ब्रह्मन्ब्रूहि सविस्तरम् । सुप्ते देवे मया कार्यं कृतं यच्च महाफलम्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମନ! କେଉଁ ବ୍ରତ ଓ କେଉଁ ତପ କହାଯାଇଛି? ବିସ୍ତାରରେ କୁହନ୍ତୁ। ଦେବ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିବାବେଳେ ମୁଁ କେଉଁ ସାଧନା କରିବି, ଯାହା ମହାଫଳଦାୟକ?

Verse 11

ब्रह्मोवाच । व्रतं विष्णुव्रतं विद्धि विष्णुभक्तिसमन्वितम् । तपश्च धर्मवर्तित्वं कृच्छ्रादिकमथापि वा

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବ୍ରତକୁ ବିଷ୍ଣୁବ୍ରତ ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିସହିତ ଯୁକ୍ତ। ତପ ହେଉଛି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଆଚରଣ; କିମ୍ବା କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ତପ ମଧ୍ୟ।

Verse 12

शृणु व्रतस्य माहात्म्यं वक्ष्यामि प्रथमं तव । ब्रह्मचर्यव्रतं सारं व्रतानामुत्तमं व्रतम्

ବ୍ରତର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ; ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହା କହିବି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ-ବ୍ରତ ହେଉଛି ବ୍ରତମାନଙ୍କର ସାର—ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ।

Verse 13

ब्रह्मचर्यं तपः सारं ब्रह्मचर्यं महत्फलम् । क्रियासु सकलास्वेव ब्रह्मचर्यं विवर्द्धयेत्

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ତପସ୍ୟାର ସାର; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମହାଫଳଦାୟକ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମକ୍ରିୟା ଓ ବିଧିରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ସଦା ବଢ଼ାଇ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

ब्रह्मचर्यप्रभावेण तप उग्रं प्रवर्त्तते । ब्रह्मचर्यात्परं नास्ति धर्मसाधन मुत्तमम्

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଫଳଦାୟକ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମସାଧନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 15

चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । महाव्रतमिदं लोके तन्निबोध सदा द्विज

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷକରି—ଦେବ ଶୟନରେ ଥିବାବେଳେ—ଏହି ବ୍ରତ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଜାଣ: ଲୋକେ ଏହାକୁ ମହାବ୍ରତ କହନ୍ତି।

Verse 16

नारायणमिदं कर्म यः करोति न लिप्यते । शतत्रयं षष्टियुतं दिनमाहुश्च वत्सरे

ଏହି କର୍ମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ; ଯେ ଏହା କରେ ସେ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ କୁହାଯାଏ, ଏକ ବର୍ଷରେ ତିନିଶେ ଷାଠି ଦିନ ଥାଏ।

Verse 17

तत्र नारायणो देवः पूज्यते व्रतकारिभिः । सत्क्रियाममुकीं देव कारयिष्यामि निश्चयः

ସେଠାରେ ବ୍ରତଧାରୀମାନେ ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। (ସଙ୍କଳ୍ପ:) ‘ହେ ଦେବ, ଏହି ପବିତ୍ର ସତ୍କ୍ରିୟାକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରାଇବି।’

Verse 18

कुरुते तद्व्रतं प्राहुः सुप्ते देवे गुणोत्तरम् । वह्निहोमो विप्रभक्तिः श्रद्धा धर्मे मतिः शुभा

ସେମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସେହି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦେବ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥିବାବେଳେ ତାହାର ପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିହୋମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତି, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ମନର ଶୁଭ ପ୍ରବୃତ୍ତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ସହାୟକ ଗୁଣ।

Verse 19

सत्संगो विष्णुपूजा च सत्यवादो दया हृदि । आर्जवं मधुरा वाणी सच्चरित्रे सदा रतिः

ସତ୍ସଙ୍ଗ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ହୃଦୟରେ ଦୟା; ଆର୍ଜବ, ମଧୁର ବାଣୀ ଓ ସଦାଚାରରେ ସଦା ରତି—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମାନୁଶାସନର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 20

वेदपाठस्तथाऽस्तेयमहिंसा ह्रीः क्षमा दमः । निर्लोभताऽक्रोधता च निर्मोहोऽममताऽर तिः

ବେଦପାଠ, ଅସ୍ତେୟ, ଅହିଂସା, ହ୍ରୀ, କ୍ଷମା, ଦମ; ନିର୍ଲୋଭତା, ଅକ୍ରୋଧତା, ନିର୍ମୋହ, ଅମମତା ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରତକୁ ଧାରଣ କରାଉଥିବା ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 21

श्रुतिक्रियापरं ज्ञानं कृष्णार्पितमनोगतिः । एतानि यस्य तिष्ठंति व्रतानि ब्रह्मवित्तम

ଶ୍ରୁତିବିହିତ କ୍ରିୟାରେ ଆଧାରିତ ଜ୍ଞାନ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ମନୋଗତି—ଯାହାରେ ଏହି ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ଦୃଢ଼ ରହେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 22

जीवन्मुक्तो नरः प्रोक्तो नैव लिप्य ति पातकैः । व्रतं कृतं सकृदपि सदैव हि महाफलम्

ଏପରି ପୁରୁଷ ‘ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପାପ ତାଙ୍କୁ ଲିପ୍ତ କରେ ନାହିଁ। ଏକଥର କରାଯାଇଥିବା ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସଦା ମହାଫଳଦାୟକ।

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मचर्यादिसेवनम् । अव्रतेन गतं येषां चातुर्मास्यं सदा नृणाम्

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଆଦି ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ସଦା ବ୍ରତ ବିନା ହିଁ କଟିଯାଏ—

Verse 24

धर्मस्तेषां वृथा सद्भिस्तत्त्वज्ञैः परिकीर्तितः । सर्वेषामेव वर्णानां व्रतचर्या महाफलम्

ତାଙ୍କର ଧର୍ମକୁ ସଜ୍ଜନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ‘ବୃଥା’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରତଚର୍ୟା ମହାଫଳଦାୟି।

Verse 25

स्वल्पापि विहिता वत्स चातुर्मा स्ये सुखप्रदा । सर्वत्र दृश्यते विष्णुर्व्रतसेवापरैर्नृभिः

ହେ ବତ୍ସ! ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ୱଳ୍ପ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟ ସୁଖଦାୟକ। ବ୍ରତସେବାରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ସର୍ବତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 26

चातुर्मास्ये समायाते पालयेत्तत्प्रयत्नतः

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

भजस्व विष्णुं द्विजवह्नितीर्थवेदप्रभेदमयमूर्तिमजं विराजम् । यत्प्रसादाद्भवति मोक्षमहातरुस्थस्तापं न यास्यति भवार्कसमुद्भवं तम्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭଜ—ସେ ଅଜ, ଦୀପ୍ତିମାନ; ତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱିଜ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି, ତୀର୍ଥ ଓ ବେଦର ବିଭିନ୍ନ ଭେଦମାନଙ୍କର ମୟ। ତାଙ୍କର ପ୍ରସାଦରେ ସାଧକ ମୋକ୍ଷରୂପ ମହାବୃକ୍ଷରେ ଆଶ୍ରୟ ପାଏ ଏବଂ ଭବସୂର୍ଯ୍ୟଜନିତ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

चातुर्मास्ये विशेषेण जन्मकष्टादिनाशनम् । हरिरेव व्रताद्ग्राह्यो व्रतं देहेन कारयेत् । देहोऽयं तपसा शोध्यः सुप्ते देवे तपोनिधौ

ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ବିଶେଷଭାବେ ଏହି ବ୍ରତ ଜନ୍ମକଷ୍ଟ ଆଦିକୁ ନାଶ କରେ। ବ୍ରତର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ହରି; ଦେହଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତପୋନିଧି ଦେବ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ ଏହି ଦେହ ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ।

Verse 237

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनंनाम सप्तत्रिं शदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ର୍ୟ ସଂହିତାରେ, ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଶେଷଶାୟୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ବ୍ରହ୍ମା‑ନାରଦ ସଂବାଦରେ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟକ ‘ବ୍ରତମହିମାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ୨୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।