Adhyaya 241

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଷୋଳ ଉପାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ପୂଜା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି; ଏହା କରି ଦ୍ୱିଜ ପରମ ପଦ ପାଏ।

Verse 2

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा । शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन

ତଥା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଏହା କରିଲେ ଉତ୍ତମ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଷୟରେ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 3

कार्तिकेय उवाच । शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद । केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना

କାର୍ତ୍ତିକେୟ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆରାଧନା ବିନା ସେମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି କିପରି ହେବ?

Verse 4

ईश्वर उवाच । सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा । न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ସଚ୍ଛୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଦର ଅକ୍ଷରବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନ ଶୁଣିବା, ନ ପାଠ କରିବା; ଯେ ପାଠ କରେ ସେ ନରକଭାଗୀ ହୁଏ।

Verse 5

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा । स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्

ପୁରାଣମାନଙ୍କର ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ ସଦା କରାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସ୍ମୃତିରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ସୁଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍—କେବଳ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଆଦି ନୁହେଁ।

Verse 6

स्कंद उवाच । सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद । के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के

ସ୍କନ୍ଦ କହିଲେ—‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ର’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ସେମାନଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ। କେ ସନ୍ତ, କେ ଶୂଦ୍ର, ଏବଂ ନାମତଃ ‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ର’ କେ?

Verse 7

ईश्वर उवाच । धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः । समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯାହାର ପତ୍ନୀ ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିବାହିତ, ସେ ‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ପତ୍ନୀ ସମାନ କୁଳ-ରୂପା ଓ ଦଶଦୋଷବିବର୍ଜିତା ହେଉ।

Verse 8

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः । अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता

ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ଯାହାର ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ, ସେ ‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ର’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। (ପତ୍ନୀ) ପ୍ରଶଂସନୀୟ—କ୍ଲୀବତ୍ୱରହିତା, ଅବ୍ୟଙ୍ଗିନୀ, ଏବଂ ମହାରୋଗ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଅଦୂଷିତା ହେଉ।

Verse 9

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी

ସେ କନ୍ୟା ନିନ୍ଦାରହିତା, ଶୁଭକଳାସମ୍ପନ୍ନା, ଚକ୍ଷୁରୋଗବିହୀନା; ବଧିରତାରହିତା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ମଧୁରଭାଷିଣୀ ହେଉ।

Verse 10

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः । विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा

ଯେ ପତ୍ନୀ ଦଶ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ବେଦୋକ୍ତ ବିଧିରେ ବଡ଼ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବାହିତ, ସେଇ ପତ୍ନୀ ନିଜ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ସତ୍ୟ ଗୃହିଣୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 11

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता

ଯେ ଦେବାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ବିଭାଜନ କରେ, ସେ ‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ର’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଗୃହିଣୀ (ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ) ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 12

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः

ତାଙ୍କ (ପତ୍ନୀଙ୍କ) ସହ ସୁବିଧିରେ ଆଚରିତ ଧର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକାଳରେ ତାଙ୍କ ସହ କରା କର୍ମ ଅଧିକ ଗୁଣଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 13

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः

ଯେ ପତି ଭାର୍ଯ୍ୟାରେ ଅନୁରକ୍ତ, ଆଚରଣରେ ଶୁଚି, ଭୃତ୍ୟ-ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ପୋଷଣରେ ତତ୍ପର; ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ କରେ ଓ ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ ପୁଣ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ—ସେଇ ଆଦର୍ଶ ଗୃହସ୍ଥ।

Verse 14

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च । देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः

ନମସ୍କାରାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଦିବ୍ୟ ନାମ-ସଂକୀର୍ତ୍ତନରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଶୁଭ ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞାଦି ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 15

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः । ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्

ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ମନ୍ତ୍ର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋମ, ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ (ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ/ପାଠ) ଓ ଅତିଥିପୂଜା—ଏହି ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 16

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् । पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः

ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ବିନା ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କର ପିତୃଦେବତାମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 17

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा । पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि

ସେହିପରି ପତିବ୍ରତାଙ୍କର ସଦା ପତି-ଶୁଶ୍ରୂଷା ଦ୍ୱାରା, ସେହି ପତିବ୍ରତାଙ୍କ ଦେହରେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 18

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः । यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः

ଏହେତୁ ଉଭୟ ଏକତ୍ର ହେଲେ ଧର୍ମାଦି ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମ୍ୟକ୍ ସମାଗମ ହୁଏ; ଏବଂ ଉଭୟଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ପିତୃଦେବତାମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 19

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा । चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्

ସେଠାରେ ସଦା ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କର୍ମର ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ହୁଏ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଆସିଲେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଶିବମ୍—ମଙ୍ଗଳ ଓ କଲ୍ୟାଣ—ମିଳେ।

Verse 20

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् । पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन

ଯଦି କେହି ପୁରୁଷ ନିଜ ସମାନ ଜାତିରେ ଜନ୍ମିତା ନାରୀକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଧର୍ମଫଳାଧିକାରରେ ପୂର୍ବ ପତି ଅର୍ଧଭାଗୀ ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପତିଙ୍କୁ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 21

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी । स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्

ତାଙ୍କର ଧନ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକାର ଅଛି; ତେଣୁ ସେ ଧର୍ମର ଅର୍ଧଭାର ବହନ କରେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଯାହା କରେ, ତାହା ସଦା ନିଜର—ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ କର୍ମ ନିଜକୁ ହିଁ ଲାଗେ।

Verse 22

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज । साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯେ ନାରୀ କଠୋର ପତିବ୍ରତ-ତପସ୍ୟାରେ ମୃତ ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗମନ କରେ, ସେଇ ସାଧ୍ୱୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁଳ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ।

Verse 23

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता । वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्

ଅନ୍ୟ ଜାତିର ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯଦି ସେ ନାରୀକୁ କେହି ଗ୍ରହଣ କରେ କିମ୍ବା ବିବାହ କରେ, ତଥାପି ବୈଶ୍ୱାନର-ମାର୍ଗରେ ସେ ତାହା ପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।

Verse 24

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः । एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति

ଯେପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଜଳରୁ କାଦୁଆକୁ ଟାଣି ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି, ସେପରି ଭର୍ତ୍ତାକୁ ଅନୁଗମନ କରୁଥିବା ପତିବ୍ରତା ସାଧ୍ବୀ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।

Verse 25

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि । तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ

ଅନ୍ୟ ଜାତିରେ ଜନ୍ମିତା ନାରୀକୁ ଯଦି ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ସେ ଦୁହେଁ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବୋଲି ମତ।

Verse 26

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् । तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः

ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମ କରେ, ଏବଂ କର୍ମଫଳ ମଧ୍ୟ ନିଜର ହୁଏ। ତେଣୁ ଉଚ୍ଚ ହେଉ କି ନୀଚ, ସତ୍କୁଳଜାତା ନାରୀ ଶୂଦ୍ରସମ୍ଭବମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର।

Verse 27

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते । तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्

ଯେହି ପତ୍ନୀ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହି ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସହ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ଓ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 28

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा । क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता

ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନନ୍ତ ତୃପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ; ତାହା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେପରି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେ କନ୍ୟାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ କ୍ରୟ କରାଯାଏ, ସେ ‘ଦାସୀ’ ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 29

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते । या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च

ଯେ କନ୍ୟାକୁ ପିତା ସ୍ୱୟଂ ଆଗେଇ ଯାଇ ବରଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସଦ୍‌ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଅଧିକାର-ପରିଧିରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 30

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी । सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा

ବିଧିମତେ ବିବାହିତା ସେ ପିତୃ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରେ। ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ, ବିନୟୀ ଓ ନିୟମଶୀଳ, ବିବେକାଦି ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ମଙ୍ଗଳମୟୀ।

Verse 31

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति । विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी

ସଦାଚାରିଣୀ ଓ ପତିପରାୟଣା ସେ ତାଙ୍କୁ (ବିବାହାର୍ଥେ) ଦାନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବିଶୁଦ୍ଧ କୁଳଜ କନ୍ୟା, ଧର୍ମମତେ ବିବାହିତା, ସେ ଧର୍ମାଚାରିଣୀ।

Verse 32

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा । एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः

ସେ ମାତୃପକ୍ଷ ଓ ପିତୃପକ୍ଷ—ଦୁହିଁ ଦିଗରୁ ସମଗ୍ର କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଏହିଟି ମାତ୍ର, ମୋର କଥାନୁସାରେ, ସଦ୍‌ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ବିଧି।

Verse 33

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा । विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्

ଅଧୋଜାତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦ୍‌ଶୂଦ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରମହୀନ ଭାବେ ଜନ୍ମିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିବାହ ଦଶବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହିପରି ପୁତ୍ରତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଦଶବିଧ ହୁଏ।

Verse 34

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम । शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଚାରି ପ୍ରକାର ବିବାହ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତି ଓ ଅବସ୍ଥାନୁସାରେ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାବିଦ୍ମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି।

Verse 35

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना । गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଓ ବ୍ରାହ୍ମ, ଏବଂ ଦୈବ ଓ ଆର୍ଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ତଦୁପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ, ଆସୁର, ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବାହଭେଦ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 36

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश । एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः

‘ପ୍ରାତିଭ’ ଓ ‘ଘାତନ’—ଏଭଳି ମୋଟେ ଦଶ ପ୍ରକାର ବିବାହ କୁହାଯାଇଛି। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ହୀନଜାତିମାନଙ୍କର ବିବାହରୂପ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 37

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः

ପୁତ୍ରଭେଦ—ଔରସ, କ୍ଷେତ୍ରଜ, ଦତ୍ତ ଓ କୃତ୍ରିମ; ତଥା ଗୂଢୋତ୍ପନ୍ନ, ଅପବିଦ୍ଧ, କାନୀନ ଓ ସହୋଢଜ—ଏଭଳି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 38

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः । औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः

କ୍ରୀତ ଓ ପୌନର୍ଭବ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ—ଏଭଳି ପୁତ୍ର ଦଶବିଧ। ଔରସଠାରୁ ହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ନିଜ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭଫଳଦାୟକ।

Verse 39

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा । विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च

ସମାଜରେ ଯେପରି ମିଳନ୍ତି ସେପରି ନୀଚଜନ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା ନାହିଁ, ସ୍ମୃତି-ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 41

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते । अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्

ଏହି ଲୋକରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନ୍ତଃଅଶୁଚିତା ସହିତ ଦିଆ ଦାନ ବୈରର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 42

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः । चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅହିଂସା ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା ମହାଫଳଦାୟକ। ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ, ତ୍ରିଦିବେଶ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ।

Verse 43

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः । सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः

ସୁଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅବିରୋଧୀ ଲୋକମାନେ ଧର୍ମକୁ ସେବନ କରନ୍ତୁ। ଏବଂ ସତ୍‌ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦାନ-ପୁଣ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱିଜଶୁଶ୍ରୂଷା ଆଦି କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 44

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा । अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते

ଜୀବିକା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ବ୍ୟବହାରରୁ, ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟ-ବ୍ୟାପାରରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସୁଦରେ, ମହାଜନ ଶତକୁ ଅଶୀତିଭାଗ ମାତ୍ର ନେବା ଉଚିତ।

Verse 45

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते । एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन

କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦଭାଗ ବୃଦ୍ଧି ଗ୍ରହଣୀୟ। ଏହି ନିୟମ ପାଳନେ ପାପର ବନ୍ଧନ କେବେ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 46

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् । अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्

ପ୍ରାତଃକାଳେ ଦେବାଧିପତିମାନଙ୍କ ପୂଜା କର, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ଦ୍ୱିଜସେବନ କର। ପରେ ଅପରାହ୍ନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମର୍ତ୍ୟ ସୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 47

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः । पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः

ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଜୀବନଭରି ସଦା ସଦାଚାରକ୍ରିୟାରେ ପରାୟଣ ହେବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞରେ ରତ ହୋଇ ଅତିଥି ଓ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 48

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः । सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः

ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ରତ ହେଉନ୍ତୁ, ବେଦମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରୁନ୍ତୁ, ସଦା ଦାନଶୀଳ ହେଉନ୍ତୁ ଏବଂ ଦୀନ-ଆର୍ତ୍ତଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବତ୍ସଳ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 49

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः । षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः

କ୍ଷମା ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କର; ଏବଂ ପରମାନନ୍ଦରେ ପୂରିତ ହୋଇ ଷଡାକ୍ଷର ମହାମନ୍ତ୍ରକୁ ମହୋଚ୍ଚାର କର।

Verse 50

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि । विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः

ସତ୍ସନ୍ତାନ, ସଦାଚାର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଶୁଶ୍ରୂଷା ସହ ସଦା ରହିବା ଉଚିତ। ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ହୋଇ ତାପ-କ୍ଲେଶରୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 51

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः । तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः

ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଭ୍ରମଣକୁ ବର୍ଜନ କରି ଧର୍ମରେ ତତ୍ପର ଥିବା ସଦ୍‌ଶୂଦ୍ରମାନେ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ତୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 52

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा । देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः

ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭକ୍ତ, ସେଇ ଭକ୍ତଜନ ବିଶେଷକରି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତରେ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 241

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶେଷଶାୟୀ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ ତପୋऽଧିକାର ଭାଗରେ ‘ସଚ୍ଛୂଦ୍ରକଥନ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।