Adhyaya 215

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः । विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଏବେ ଆମକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପର ବିଧି କହ। ହେ ମହାଭାଗ! ବିସ୍ତାରରେ କହ, ଯେପରି ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଅକ୍ଷୟ ହେଉ।

Verse 2

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः । कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते

ହେ ମହାମତେ! ପିତୃପରାୟଣମାନେ କେଉଁ କାଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ? ଏବଂ କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ, କେଉଁ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ-ଅର୍ପଣରେ ତାହା କରାଯିବ?

Verse 3

सूत उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः । रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ! ଏହି ବିଷୟରେ ପୂର୍ବେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୋହିତାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

Verse 4

हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते । तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତ ହେଲେ ଏବଂ ରୋହିତାଶ୍ୱ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ସେହି ସମୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡ (ମାର୍କଣ୍ଡେୟ) ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

Verse 5

सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः । तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्

ସେ ସରୟୂର ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଧିପୂର୍ବକ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 6

प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् । रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम् । पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्

ସେ ସତ୍ୟନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରମଣୀୟ ଅଯୋଧ୍ୟା-ନଗରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଗମନ ଶୁଣି ରୋହିତାଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପଦେପଦେ ଶୀଘ୍ର କିଛି ଦୂର ଯାଇ ସମ୍ମୁଖେ ମିଳିବାକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲା।

Verse 7

ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः

ତାପରେ ସେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲା ଏବଂ କରଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା। ବିନୟରେ ଭରି ସେ ମଧୁର ବଚନ କହିଲା।

Verse 8

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् । यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ; ହେ ମୁନେ, ପୁନଃ ସୁସ୍ୱାଗତ। ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ପୁଣ୍ୟବାନ; ମୋତେ ପରମ ଗତି ମିଳିଲା—କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ପାଦରଜ ମୋ ମସ୍ତକର କେଶକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଲା।

Verse 9

एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा । ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्

ଏଭଳି କହି ସେ ତେବେ ନିଜ ହାତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଇ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲା ଏବଂ ବିଶାଳ ସିଂହାସନ ଥିବା ସଭାସ୍ଥାନକୁ ଗଲା।

Verse 10

सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ; ଏବଂ ନିଜେ ଭୂମିରେ ବସି କରଯୋଡି ଭକ୍ତିଭାବରେ ରହିଲେ।

Verse 11

ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः । निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽगमनकारणम्

ତେବେ ସେ ବିନୟରେ ନମି ଦାଁଡ଼ି ମଧୁର ବାଣୀରେ କହିଲା— “ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଆପଣ ନିଃସ୍ପୃହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ?”

Verse 12

तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् । अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो

“ଏହେତୁ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହିକ୍ଷଣେ ଆପଣଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ କରିବି। ହେ ବିଭୋ! ଆପଣ ମୋ ଘରକୁ ଆସିଥିବାରୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଦେୟ ଯାହା, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଦେବି।”

Verse 13

मार्कंडेय उवाच । तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः । सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— “ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମେ ଏଠାରେ ସମାଗତ ହୋଇଛୁ। ଆସନ୍ତା ଶୁଭଦିନେ ମୁଁ ପୁଣି ସରୟୂର ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମକୁ ଯିବି।”

Verse 14

निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः । ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः

ନିଃସ୍ପୃହ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମବାନ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିସମ୍ପନ୍ନ ପୁରାଣଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 15

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा । नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

ଧର୍ମବାନ ରାଜାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି, ତଥା ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗକୁ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରଗାମୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ଦିନେଦିନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः । तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम्

ଏହିପରି କହି ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିନୟଯୁକ୍ତ, ସମ୍ମୁଖେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାଜସିଂହକୁ ଦେଖି।

Verse 17

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्

ତୁମ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ଫଳଦାୟକ ହୋଇଛି କି? ତୁମ ଶ୍ରବଣ-ଅଧ୍ୟୟନ ସଫଳ ହୋଇଛି କି? ତୁମ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ସଫଳ କି? ତୁମ ଧନ ସଫଳ କି?

Verse 18

रोहिताश्व उवाच । कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् । कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्

ରୋହିତାଶ୍ୱ କହିଲେ—ବେଦ କିପରି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ? ଶ୍ରବଣ-ଅଧ୍ୟୟନ କିପରି ସଫଳ ହୁଏ? ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ କିପରି ସଫଳ ହୁଏ? ଧନ କିପରି ସଫଳ ହୁଏ?

Verse 19

मार्कंडेय उवाच । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ବେଦ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ପର୍ଯ୍ୟବସାନ କଲେ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଶ୍ରବଣ-ଅଧ୍ୟୟନ ଶୀଳ ଓ ସଦ୍ବୃତ୍ତରେ ପରିଣତ ହେଲେ ସଫଳ। ଦାମ୍ପତ୍ୟ ପ୍ରେମ ଓ ସୁସନ୍ତାନରେ ଫଳେ। ଧନ ଦାନ କରି ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଭୋଗ କଲେ ଫଳ ଦିଏ।

Verse 20

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि

ହେ ମହାରାଜ, ଏହିପରି ଜାଣି ତୁମେ ଏହାର ବିପରୀତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 21

चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते । यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता

ଏହି ଚାରିଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି; ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁର ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱଭାବ ପରି ନିତ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 22

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः । राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः

ଏଭଳି କହି ସେ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିଲେ—ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୁରାତନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କର।

Verse 23

ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः । पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः

ତାପରେ କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, କେତେବେଳେ ରାଜା ରୋହିତାଶ୍ୱ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 24

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः । दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि

ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ (ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି) ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; କାରଣ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ଅନେକ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 25

मार्कंडेय उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ତୁମେ ଯେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତାହା ସତ୍ୟ ଓ ଯଥାର୍ଥ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅନେକ ଭେଦ ଅଛି, ଯାହା ବେଦଶାଖାଭେଦ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 26

तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा । आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम्

ଏହେତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷ କହୁଛି—ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଲକ୍ଷଣ—ଯାହା ପୂର୍ବେ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞ ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି କହିଥିଲେ।

Verse 27

भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः । आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत्

ଆନର୍ତ୍ତାଧିପତି ରାଜା ନିଜ ଆଶ୍ରମସ୍ଥାନରେ ସୁଖାସୀନ ଭର୍ତ୍ତୃଯଜ୍ଞଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି ପରେ କହିଲେ।

Verse 28

आनर्त उवाच । सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् । येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः

ଆନର୍ତ୍ତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ କହ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧତର୍ପଣରେ ତୃପ୍ତ ମୋ ପିତୃମାନେ ସନ୍ତୋଷ ପାଉନ୍ତୁ।

Verse 29

कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद । श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम । यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम्

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ କେଉଁ କାଳ ବିହିତ? କେଉଁ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ? ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମେଧ୍ୟ (ଶୁଦ୍ଧ) ପଦାର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଯେଉଁମାନେ ପିତୃମାନଙ୍କର ପରମ ତୃପ୍ତି ସାଧନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ କହ।

Verse 30

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः । कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ହ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ? ଏବଂ କେମିତିମାନେ ବର୍ଜନୀୟ? ସବୁକିଛି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 31

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् । यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁତ୍ତମ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ତାହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ନର ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ପାଏ।

Verse 32

श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता । यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप

ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ଷୟ (ଅମାବାସ୍ୟା) ସମୟରେ ବିପଶ୍ଚିତ୍ ଲୋକ ସଦା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ବଂଶ ଓ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ନୃପ, ସର୍ବପ୍ରଧାନ ବିଧାନ।

Verse 33

शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम्

ଯେପରି ଶୀତରେ ପୀଡିତ ଲୋକ ଅଗ୍ନି ଓ ଆବରଣ ଚାହାନ୍ତି, ସେପରି ଭୁଖ ଓ କ୍ଲେଶରେ କ୍ଷୀଣ ପିତୃଗଣ ଚନ୍ଦ୍ରସଂକ୍ଷୟ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଚାହାନ୍ତି।

Verse 34

दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम्

ଯେପରି ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପୀଡିତ ମନୁଷ୍ୟ ଧନ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ ପିତୃଗଣ ଚନ୍ଦ୍ରସଂକ୍ଷୟ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 35

यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये । तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम्

ଯେପରି ଚାଷୀମାନେ ଶସ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ବର୍ଷାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ନିଜ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦୁସଂକ୍ଷୟ (ଅମାବାସ୍ୟା) କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 36

यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् । पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम्

ଯେପରି ଉଷା ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ପିତୃଗଣ ଦର୍ଶ-ଅମାବାସ୍ୟାସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତି।

Verse 37

जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः । दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति

ଦର୍ଶ-ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଯେ କେବଳ ଜଳରେ କିମ୍ବା ସରଳ ଶାକରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାହାର ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 38

अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता । वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः

ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଆସିଲେ ପିତୃଗଣ ବାୟୁସ୍ୱରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଘରଦ୍ୱାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ ରହନ୍ତି।

Verse 39

ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम्

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ନିରାଶ ଓ ଦୁଃଖସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ଯାଇ ନିଜ ବଂଶଜକୁ ଗର୍ହା କରନ୍ତି।

Verse 40

आनर्त उवाच । किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज । विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम्

ଆନର୍ତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାହିଁକି କରାଯାଏ? ମୋତେ ବିଶେଷଭାବେ, ବିସ୍ତାରରେ ଓ ଯଥାକ୍ରମେ କହନ୍ତୁ।

Verse 41

मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः

ହେ ବିପ୍ର! ମୃତ ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ୱକର୍ମଜନିତ ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତେବେ ସେମାନେ ପୁତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ—ତାହାର କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି ସହାୟ—କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?

Verse 42

एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः

ହେ ବିପ୍ର! ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା ସନ୍ଦେହ ଆମ ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବି ନିବିଡ଼ ଭାବେ ବସିଛି।

Verse 43

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः । स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः

ଭର୍ତୃୟଜ୍ଞ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ତୁମେ କହିଥିବା ବଚନ ସତ୍ୟ; ସର୍ବତ୍ର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱକର୍ମାନୁଯାୟୀ ଯୋଗ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 44

परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति । तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत्

କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବଂଶଜର ଆଶ୍ରୟକୁ କିପରି ଆସି ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯେପରି ସନ୍ଦେହ ରହିବ ନାହିଁ।

Verse 45

मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले । ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः

ହେ ରାଜନ୍! ଏଠାରେ ପୃଥିବୀତଳେ କେତେକ ଲୋକ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 46

परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये । पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः

ଯେମାନେ ପରମ ଶୁଭସ୍ୱଭାବୀ, ସେମାନେ ଦେବାଳୟ (ସ୍ୱର୍ଗ)ରେ ବସନ୍ତି; ପାପାତ୍ମା ନରମାନେ ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ଲୋକର ନିବାସୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 47

अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् । शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः

ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଶୁଭ ହେଉ କି ପାପ—ଯାହା ସେମାନେ ନିଜେ କରିଛନ୍ତି।

Verse 48

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा । पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका

ଯମଲୋକରେ ଥିବାମାନଙ୍କୁ—ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ଭୁଖ ଓ ପିଆସ ହୁଏ; ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ଭୁଖପିଆସ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।

Verse 49

यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा । तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् । भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित्

ହେ ରାଜନ୍, ମାତୃପକ୍ଷର ‘ତିନି ଜଣ’ ଏବଂ ସେହିପରି ପିତୃପକ୍ଷର ‘ତିନି ଜଣ’, ତଥା ସେମାନଙ୍କ ପରେ ଯେ ଅଛନ୍ତି—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧାର ରୂପେ ରହନ୍ତି—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭୁଖ-ପିଆସ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 50

तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप । वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले । त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम्

ହେ ଭୂମିପ, ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ପତନ ହୁଏ। ବଂଶୋଚ୍ଛେଦ ହେଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁଣି ମହୀତଳରେ ପଡ଼ନ୍ତି—ଯେପରି ଛିଣ୍ଡିଯାଇଥିବା ରଜ୍ଜୁରେ ବାନ୍ଧା ପାତ୍ର ନିରାଶ୍ରୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ।

Verse 51

एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः । प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ବଂଶର ନିତ୍ୟ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ବିବେକୀମାନେ ସନ୍ତାନ-ପ୍ରାପ୍ତି ନିମିତ୍ତ ସଦା ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 52

अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः । तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः

ହେ ରାଜନ୍, ଔରସ ଆଦି କରି ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଥାପି ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦୈବବଶେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

Verse 53

पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना । पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप

ଏହେତୁ ପିତୃମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା-କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ନରାଧିପ, ତାହାକୁ ପୁତ୍ରସମ ଭେଦଭାବ ଛାଡ଼ି ପାଳନ କର।

Verse 54

यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप । कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति

ହେ ନରାଧିପ, ଯେତେଦିନ ପୃଥିବୀ ସେଇ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେତେଦିନ ବଂଶ ମଧ୍ୟ ଟିକି ରହେ—ଶମ୍ୟା ପରି ଦୃଢ଼, ଯେନେ ବିଧିପୂର୍ବକ କୃତ ଉଦ୍ୱାହ ସମ ନିଶ୍ଚଳ।

Verse 55

अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले । पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः

ଯେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ପୃଥିବୀତଳେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ତାହାର ‘ଜନକ’ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଭସମ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋନି (ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ) ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 56

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् । समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः

ଏହି କାରଣରୁ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନ ଓ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି; ହେ ରାଜନ, ସେମାନେ ସେହି ଅର୍ପଣରେ ହିଁ ତୃପ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 57

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप । स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः । स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च

ହେ ନରାଧିପ! ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଓ ଅନ୍ନ ନ ଦେଇ ଯେ ନିଜେ ଖାଏ କିମ୍ବା ପାଣି ପିଏ, ସେ ପିତୃଦ୍ରୋହୀ ହୁଏ। ଏମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ନ ଜଳ ପାଆନ୍ତି, ନ ଅନ୍ନ।

Verse 58

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् । क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन्

ଯଦି ମର୍ତ୍ୟ ବଂଶଜମାନେ ଦାନ-ଅର୍ପଣ ନ କରନ୍ତି, ତେବେ ପିତୃମାନେ ଭୁଖ ଓ ପିଆସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପିତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः । तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः

ହେ ରାଜନ! ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ନିତ୍ୟ ଦୁଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର, ନୈବେଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧ, ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଅର୍ପଣରେ (ପିତୃମାନଙ୍କୁ) ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि । तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् । त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः

ପିତୃମେଧ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଓ ସାଧାରଣ-ବିଶେଷ ନାନା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ପିତୃମାନେ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଇଷ୍ଟ କାମନାମାନେ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ହେ ମହାରାଜ! ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପ୍ରସନ୍ନ ପିତୃମାନେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ—ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି।

Verse 61

तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप । पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः

ହେ ନୃପ! ଯେ ପାପୀ ଲୋକେ ନିତ୍ୟ ନିଜ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସଦା ପଶୁସମାନ ଜ୍ଞେୟ—ଦ୍ୱିପଦ, କିନ୍ତୁ ଶୃଙ୍ଗବର୍ଜିତ।

Verse 215

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତି ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶ୍ରାଦ୍ଧକଳ୍ପରେ ‘ଶ୍ରାଦ୍ଧାବଶ୍ୟକତାକାରଣବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।