Adhyaya 4

Verse 1

। सूत उवाच । त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम् । मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्

ସୂତ କହିଲେ—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଓ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ମନରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଚିନ୍ତନ କରି, ପରେ ସେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲା।

Verse 2

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये । यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्

‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ରିଭୁବନରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ଯେ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ପରିତ୍ରାଣ କରିପାରିବ।’

Verse 3

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम् । सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः

ତାପରେ ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ, ବାରମ୍ବାର ପଥ ପଚାରି ପଚାରି ଆଗେଇଲା।

Verse 4

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः । यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः

କିଛି କାଳ ପରେ ସେ ରାଜା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତାପରେ ସେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 5

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा । सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्

ଏଭଳି ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ସେ ଭୂପତି ତେବେ ବହୁଦୂରରୁ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ କାଣ୍ଡଯୁକ୍ତ କଦମ୍ବବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଗୁଚ୍ଛ ଦେଖିଲେ।

Verse 6

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः । आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः

ଉପରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୂରୁଥିବା ବକ ଓ ହଂସ, ଏବଂ ଆଟି, ମଦ୍ଗୁ ଆଦି ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ସେ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସର୍ବତ୍ର ପୂରିଦେଇଥିଲେ।

Verse 7

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः । प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः

ସେଠାରେ ଜଳ ଅଛି ବୋଲି ଭାବି, ପିପାସାର୍ତ୍ତ ସେ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ଆଗେଇଲେ; ଜଳସମୀପର ଶୀତଳ ପବନ ତାଙ୍କ କ୍ଲାନ୍ତି ହରିନେଲା।

Verse 8

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्

ତାପରେ ସେ ମନୋହର, ସୌମ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ନଦୀତୀରସ୍ଥ ଏମିତି ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମନର ଶୋକ ନାଶ କରେ।

Verse 9

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम् । विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

ସେ ଆଶ୍ରମ ଚାରିଦିଗରେ ପୁଷ୍ପିତ ଓ ଫଳିତ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ମଧୁର କଲରବରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 10

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः । मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः

ସେଠାରେ ନକୁଳମାନେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ପେଚାମାନେ କାଉମାନଙ୍କ ସହ; ମୂଷାମାନେ ‘ବୃଷଦଂଶ’ ନାମକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସହ, ଚିତାବାଘମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ହରିଣମାନଙ୍କ ସହ—ସେ ପୁଣ୍ୟଧାମରେ ବୈର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।

Verse 11

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम् । स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्

ତାପରେ ସେ ନଦୀତୀରେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ଗଣରେ ଘେରା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ, ଦାନ୍ତ ଓ ସଂଯମୀ—ତପୋନିଧି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।

Verse 12

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम् । चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्

ସେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ; ଚୀର ଓ ବଲ୍କଳରେ ଆବୃତ, ଶାଳବୃକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଉପବିଷ୍ଟ ଥିଲେ।

Verse 13

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम् । अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्

ତେବେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଆଗକୁ ଗଲା; ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା, ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତିରେ ନିଜ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା।

Verse 14

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः

ସେହିପରି ସେ ଅଞ୍ଜଳିବଦ୍ଧ ହସ୍ତରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—କ୍ରମାନୁସାରେ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠତାନୁସାରେ—ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 15

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

ଧୂଳିରେ ଧୂସରିତ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ସେଇ ମହୀପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେହରେ ଉଦ୍ଭୂତ ଚିହ୍ନମାନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରି ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଚାଣ୍ଡାଳ’ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

Verse 16

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः । धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्

ତାପରେ ସେମାନେ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ‘ଧିକ୍’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ପୁନଃପୁନଃ ‘ଯାଅ, ଯାଅ’ ବୋଲି ଚିଲ୍ଲାଇଲେ।

Verse 17

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे । वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे

ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ପାପୀ! ତୁ କିଏ, ଯେ ଏଠାରେ ମୁନିମାନଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲୁ? ଏହା ବେଦଧ୍ୱନିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।”

Verse 18

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव । दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्

“ଏହିହେତୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯା—ନଚେତ୍ କୌଣସି ତାପସ ତୋତେ ଶାପ ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ତୋ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷୟ କରିଦେବ।”

Verse 19

त्रिशंकुरुवाच । त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः । शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः

ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନାମକ ରାଜା, ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି।”

Verse 20

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଶାପମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ଶରଣାଗତ ହୋଇଛି। ଜଗତ୍‌ମିତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ହିଁ ମୋର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ; ମୋ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ।

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः । तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ତୁମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର—ବିଶେଷତଃ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର—ପୂଜ୍ୟ। ତେବେ ଆଜି ସେମାନେ କାହିଁକି ତୁମକୁ ଏପରି ପାପମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ?},{

Verse 22

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम । प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः

ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କେଉଁ ଅପରାଧ କରିଛ? ପ୍ରାଣହିଂସା କରିଛ କି, ନା ପରସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୌଣସି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଘଟିଛି?},{

Verse 23

त्रिशंकुरुवाच । अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति । मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्

ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ଦେହ ସହିତେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲି।

Verse 24

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते । अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप

ସେ ମୋତେ କହିଲେ: ‘ହେ ନୃପ! ଏହି ଦେହ ସହିତେ—ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ ନ କରି—ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚାଇଦେବା ଏମିତି କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ।’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति । स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः

ତାହା ଶୁଣି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି—ଯଦି ତୁମେ ଯଜ୍ଞପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦେହ ସହିତ ମୋତେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇ ନଯିବ, ତେବେ…

Verse 26

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः । एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर

ଆଜି ମୁଁ ସେହି ଜଣକୁ ହିଁ ଗୁରୁ କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ଜାଣି ମୁନି କହିଲେ—ଯାହା ତୋର କ୍ଷେମ ଓ କଲ୍ୟାଣକର, ସେହି କର।

Verse 27

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान् । प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्

ତାପରେ ସେ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କଲା; ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠୁର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଭେଟି, ବସିଷ୍ଠ ଯାହା କହି ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ସେ ସବୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲି।

Verse 28

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम । नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः

ତାପରେ ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ସେମାନେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ପାପମୟ ଦଶାକୁ ନେଇ ମୋତେ ଚଣ୍ଡାଳତ୍ୱରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 29

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः । आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर

ସେହିପରି ମୁଁ ମନରେ ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅତି ଦୂରରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶା ରଖି।

Verse 30

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने । तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना

ହେ ମୁନେ! ତ୍ରିଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଏବେ ଦୁଃଖିତ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରତିକାର କରନ୍ତୁ।

Verse 31

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः

ସୂତ କହିଲେ—ତାହାର କଥା ଶୁଣି ମୁନୀଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ସ୍ପର୍ଧାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମୁନିମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 32

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव । गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्

ହେ ପାର୍ଥିବ! ସେହି ଯଜ୍ଞବିଧିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଜାଇବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟି ସମାପ୍ତ ହେବାମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତୁମେ ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ଯିବ।

Verse 33

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः । मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः

ହେ ଭୂପ! ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ତୁମକୁ ଏଭଳି ଅନ୍ତ୍ୟଜ କରିଦେଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁନଃ ରାଜା କରିବି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 34

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह । कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः

ତେଣୁ, ହେ ଭୂପାଳ! ମୋ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଆସ। ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ଏମିତି କର୍ମ କର, ଯେନ ତୁମେ ପୁନଃ ଶୁଚି ହେବ।

Verse 35

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः । नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति

ତେବେ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାର ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ଏବଂ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ଯେ ପାପ ନ ନଶେ—ଏମିତି କୌଣସି ପାତକ ନାହିଁ।

Verse 36

सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଗାଧିପୁତ୍ର ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ପଛେ ସହିତ ରଖି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 37

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले । पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये

ସେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ସରସ୍ୱତୀ-ପ୍ରଦେଶ, ପ୍ରଭାସ ଓ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲ; ଏବଂ ପୃଥୂଦକ, ଗୟାଶୀର୍ଷ, ନୈମିଷ ଓ ତ୍ରିବିଧ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 38

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे । चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे

ସେ ବାରାଣସୀ ଓ ପ୍ରୟାଗ, କେଦାର, ଶ୍ରବଣା ନଦୀ, ଚିତ୍ରକୂଟ ଓ ଗୋକର୍ଣ; ଏବଂ ଶାଳିଗ୍ରାମ ଓ ଅଚଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ।

Verse 39

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे । अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च

ସେ ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥ, ସୁରାଜ୍ୟ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଓ ଶୁଭ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ଗଲେ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଆୟତନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 40

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना । अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले

ଏହିପରି ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସେ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 41

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः । एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ, ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏପରି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 42

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति । तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्

ତାପରେ କ୍ରମେ ସେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତ ପ୍ରତି ଆସିଲା; ସେଠାରେ ଆରୋହଣ କରି ପାପନାଶକ ଅଚଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 43

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः । तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः

ମୁନୀଶ୍ୱର ସେଇ ଆୟତନରୁ ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେତେବେଳେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 44

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर

ଜଗନ୍ମିତ୍ର ମୁନୀଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଆପଣ ଏମତି କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛନ୍ତି?”

Verse 45

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने

ତୁମକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅନୁଚର କିଏ, ଯେ ଅନ୍ତ୍ୟଜର ରୂପରେ ଦିଶୁଛି? ହେ ସନ୍ମୁନି, ମୁଁ ପଚାରୁଛି—ଏ ସବୁ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହ।

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः

ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଏହି ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ‘ତ୍ରିଶଙ୍କୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱକୁ ନୀତ ହୋଇଛି।

Verse 47

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम् । प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि

ଏବଂ ମୁଁ ତାହାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି—ସପ୍ତଦ୍ୱୀପସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ, ତୁମେ ମେଧ୍ୟତ୍ୱ (ଯଜ୍ଞାଦିକର୍ମଯୋଗ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତା) ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଭ୍ରମଣ କରିବି।

Verse 48

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्

ଭୂତଳରେ ଯେତେ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଆୟତନ ଅଛି, ସବୁଠାରେ ମୁଁ ଭ୍ରମଣ କରିଛି; ତଥାପି ସେ ମେଧ୍ୟତା ପାଇଲା ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ।

Verse 49

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः । द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्

ଏହେତୁ ମୁଁ ଗଭୀର ଲଜ୍ଜାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କୁ ଓ ମହାସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପଛେ ଛାଡ଼ି, ଏଠାରୁ ଆଗକୁ—ଅପାରେ—ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି।

Verse 50

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः । प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्

ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପହାସର ପାତ୍ର ନ ହେଉ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି—ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବିହୀନ ଭାବେ ମୁଁ ନ ମିଳୁ।

Verse 51

श्रीमार्कंडेय उवाच । यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯଦି ଏମିତି, ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ମୋ କଥା କର। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ଯାଅ ନାହିଁ।

Verse 52

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । अस्ति नैरृतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके

ଏହି ପର୍ବତରୁ ନୈଋତ ଦିଗଭାଗରେ, ଅନର୍ତ ନାମକ ଦେଶରେ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମର ଏକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଅଛି।

Verse 53

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः । यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्

ସେଠାରେ ହାଟକ ଦେବୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେଇ ଧାମ ଲୋକେ ‘ପାତାଳ ହାଟକେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 54

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम । उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେଠାରେ ‘ପାତାଳ-ଜାହ୍ନବୀ’ ନାମର ଜଳ ଅଛି। ଶମ୍ଭୁ ଲିଙ୍ଗକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ, ସେ ଜଳ ରସାତଳରୁ ବାହାରିଲା।

Verse 55

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः । करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः

ସେଠାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ପୃଥିବୀପତି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁ।

Verse 56

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः

ତାପରେ ‘ହାଟକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କରୁ; ତେବେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।

Verse 57

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम् । ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥିତ ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ; ତାପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହିଲେ, ସେଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ତାହା ପାଇବ।

Verse 58

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି କଥା ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସହିତ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୀଘ୍ର ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।

Verse 59

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम् । त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा

ଦେବମାର୍ଗରେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।

Verse 60

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात् । चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः

ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ସେ ରାଜା ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହେଲେ।

Verse 61

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम् । दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्

ତାପରେ ମୁନି ପ୍ରଣତ ଏବଂ କଲ୍ମଷମୁକ୍ତ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଦିଷ୍ଟିବଶେ ତୁମେ ଏବେ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲ।”

Verse 62

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः । तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता

ଦିଷ୍ଟିବଶେ ତୁମେ ପରମ ତେଜ ପାଇଛ; ଦିଷ୍ଟିବଶେ ପରମ ତପ ମଧ୍ୟ ପାଇଛ। ତେଣୁ ବିଧିମତେ, ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ କର।

Verse 63

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता । त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्

ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିତ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ—ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଯାଇ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି।

Verse 64

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे । तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान् । आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम

ଯାହାଦ୍ୱାରା ସର୍ବଦେବମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ ବ୍ରହ୍ମା ତୁମ ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ଯଜ୍ଞସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏଠାକୁ ଆଣ; ଏବଂ ମୋର ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରୁ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଣି ରଖ।

Verse 65

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

“ବାଢମ୍,” ଇତ୍ୟେବଂ କହି ସେ ଦୃଢବ୍ରତ ମୁନି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 66

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह । मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्

“ହେ ପ୍ରପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା! ମୁଁ ରାଜା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ମାନବ ଶରୀର ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ପଦକୁ ଗମନ କରିପାରିବେ।”

Verse 67

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह । सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः

“ଏହେତୁ, ହେ ପିତାମହ! ଆପଣ ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ଆସନ୍ତୁ—ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅଗ୍ରେ ଥାଇ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହିତ।”

Verse 68

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम् । सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः

“ଆପଣ ନିଜ ହସ୍ତରେ ଯଥୋଚିତ ଯଜ୍ଞଭାଗ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ତାହାଦ୍ୱାରା ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ।”

Verse 69

ब्रह्मोवाच । न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते । मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ଯଜ୍ଞକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଏହି ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ ମାତ୍ର ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ଏପରି କହନ୍ତୁ ନାହିଁ।”

Verse 70

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे । वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै

ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିକୁ ମୁଖ ଭାବେ ଧାରଣ କରି ଯଜ୍ଞରେ ହବି ଗ୍ରହଣ କରୁ। ବେଦୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍, ଯଜମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 71

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज । ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्

ଏହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସେ ପୁନର୍ବାର ଅଗ୍ନିମୁଖେ ହବି ଜୁହୁତୁ। ତାହାପରେ ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।