Adhyaya 67

Verse 1

। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो रामो भ्रातृभिरन्वितः । फलानि कन्दमूलानि गृहीत्वाऽश्रमसम्मुखः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ରାମ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଫଳ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ନେଇ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଆସିଲେ।

Verse 2

स दृष्ट्वा स्वाश्रमं ध्वस्तं पुलिन्दैर्बहुशो वृतम् । लकुटाश्मप्रहारैस्तु तां धेनुं जर्जरीकृताम्

ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଧ୍ୱସ୍ତ ଓ ଅନେକ ପୁଲିନ୍ଦମାନେ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରିଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ଲାଠି ଓ ପଥରର ପ୍ରହାରରେ ସେଇ ଧେନୁ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇଥିବା ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 3

पप्रच्छ किमिदं सर्वं व्याकुलत्वमुपागतम् । आश्रमास्पदमाभीरैः पुलिन्दैश्च समावृतम्

ସେ ପଚାରିଲେ—“ଏହା ସବୁ କ’ଣ? ଏହି ବ୍ୟାକୁଳତା କେମିତି ଉପଜିଲା? ଆଶ୍ରମ ପରିସର ଆଭୀର ଓ ପୁଲିନ୍ଦମାନେ କାହିଁକି ଘେରିଛନ୍ତି?”

Verse 4

केनैषा मामिका धेनुः प्रहारैर्जर्जरीकृता । तापस्यस्तापसाः सर्वे कस्मादेते रुदन्ति च

“ମୋର ଏହି ଧେନୁକୁ କିଏ ପ୍ରହାର କରି ଜର୍ଜରିତ କଲା? ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ—ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ—କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି?”

Verse 5

क्व स मेऽद्य पिता वृद्धो माता च सुतवत्सला । न मामद्य यथापूर्वं स्नेहाच्चायाति सम्मुखी

ଆଜି ମୋର ବୃଦ୍ଧ ପିତା କେଉଁଠି, ଏବଂ ପୁତ୍ରବତ୍ସଳା ମାତା କେଉଁଠି? ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ନେହରେ ଆଜି ମୋ ସମ୍ମୁଖକୁ କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି?

Verse 6

अथ तस्य समाचख्युर्वृत्तांतं सर्वतापसाः । यथादृष्टं सुदुःखार्ता सहस्रार्जुनचेष्टितम्

ତାପରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ, ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ ସେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ତାହାକୁ କହିଲେ—ସହସ୍ରାର୍ଜୁନଙ୍କ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 7

ततस्ते भ्रातरः सर्वे वज्रपातोपमं वचः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च तं शस्त्रैः खंडितं जनकं निजम्

ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ବଜ୍ରପାତ ସଦୃଶ କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଖଣ୍ଡିତ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 8

मातरं क्षतसर्वाङ्गीं प्राणशेषां व्यथान्विताम् । रुरुदुः शोकसन्तप्ता मुक्त्वा रामं महाबलम्

ମାତାଙ୍କୁ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଆଘାତପ୍ରାପ୍ତ, ପ୍ରାଣମାତ୍ର ଶେଷ ଓ ବେଦନାକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ସେମାନେ ଶୋକଦଗ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ; ସେତେବେଳେ ମହାବଳୀ ରାମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଶେ ରଖି।

Verse 9

रुदित्वाथ चिरं कालं विप्रलप्य मुहुर्मुहुः । अन्त्येष्टिं चक्रिरे तस्य वेदोक्तविधिना ततः

ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କାନ୍ଦି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ବିଳାପ କରି, ସେମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 10

अथ दाहावसाने ते कृत्वा गर्तां यथोचिताम् । मुक्त्वा रामं ददुस्तोयं पितुः पुत्रास्तिलान्वितम्

ଦାହକ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ ସେମାନେ ଯଥାବିଧି ଗର୍ତ୍ତ କରି, ରାମଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ରଖି, ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କୁ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 11

अथान्यैस्तापसैः प्रोक्तो रामः शस्त्रभृतां वरः । न प्रयच्छसि कस्मात्त्वं प्रेतपित्रे जलांजलिम्

ତେବେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପିତୃଗଣରେ ଥିବା ପ୍ରେତପିତୃଙ୍କୁ ତୁମେ ଜଳାଞ୍ଜଳି କାହିଁକି ଦେଉନାହ?”

Verse 12

अथासौ बहुधा प्रो क्तस्तापसैर्जमदग्निजः । प्रहारान्गणयन्मातुः शितशस्त्रविनिर्मितान्

ଏଭଳି ତପସ୍ବୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପଚାରିବାରୁ ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ମାତାଙ୍କ ଦେହରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟ ପ୍ରହାର—ଘାଉ—ଗଣନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 13

ततस्तानब्रवीद्रामो विनिःश्वस्य मुनीश्वरान् । निषेधस्तोयदानस्य श्रूयतां यन्मया कृतः

ତାପରେ ରାମ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଯେ ଜଳଦାନ ନ କରି ରହିଛି, ତାହାର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ।”

Verse 14

अपराधं विना तातः क्षत्रियेण हतोमम । एकविंशतिः प्रहाराणां मातुरंगे स्थिता मम

“ଅପରାଧ ବିନା ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହତ୍ୟା କଲା; ଏବଂ ମୋ ମାତାଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ଏକୋଇଶି ପ୍ରହାର ମୋ ପାଇଁ ଏଯାଁ ଗଣନାରେ ଅଛି।”

Verse 15

तस्मान्निःक्षत्रियामुर्वीं यद्यहं न करोमि वै । प्रहारसंख्यया विप्रास्तन्मे स्यात्सर्वपातकम्

ଏହେତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ପ୍ରହାରର ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ଯଦି ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ନିଃକ୍ଷତ୍ରିୟ କରିନାହିଁ, ତେବେ ତାହା ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବପାପଜନିତ ମହାପତନ ହେବ।

Verse 16

पितृमातृवधाज्जातं यत्कृतं तेन पाप्मना । क्षत्रियापसदेनात्र तथान्यदपि कुत्सितम्

ପିତୃମାତୃବଧ ଅପରାଧରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେହି ପାପୀ, ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟାପସଦ ଏଠାରେ ଯାହା କରିଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ କରିଛି—ସବୁ।

Verse 17

ततस्तस्यैव चान्येषां क्षत्रियाणां दुरात्मनाम् । रुधिरैः पूरयित्वेमां गर्तां पितृजलोचिताम् । तर्पयिष्यामि रक्तेन पितरं नाहमंभसा

ଏହେତୁ, ସେହି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁରାତ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ରୁଧିରରେ ପିତୃଜଲ-ତର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଗର୍ତ୍ତକୁ ପୂରି, ମୁଁ ଜଳରେ ନୁହେଁ—ରକ୍ତରେ ପିତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବି।

Verse 19

सूत उवाच । श्रुत्वा ते दारुणां तस्य प्रतिज्ञां तापसोत्तमाः । परं विस्मयमापन्ना नोचुः किंचित्ततः परम्

ସୂତ କହିଲେ—ତାହାର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣି ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ପରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 20

सर्वैस्तैः शबरैः सार्धं पुलिन्दैर्मेदकैस्तथा । बद्धगोधांगुलित्राणैर्वरबाणधनुर्धरैः

ସେହି ସମସ୍ତ ଶବରମାନଙ୍କ ସହ, ପୁଲିନ୍ଦ ଓ ମେଦକମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁ-ବାଣ ଧାରଣକାରୀ, ଗୋଧା-ଚର୍ମରେ ବାନ୍ଧା ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ରାଣ (ଆଙ୍ଗୁଠି-ରକ୍ଷକ) ଥିବା।

Verse 21

तथाऽर्जुनोऽपि तं श्रुत्वा समायातं भृगूत्तमम् । सैन्येन महता युक्तं प्रतिज्ञाधारिणं तथा

ସେହିପରି ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଯେ ଭୃଗୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି—ପ୍ରତିଜ୍ଞାଧାରୀ ଏବଂ ମହାସେନାସହିତ—ତେଣୁ ସେ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 22

ततस्तु सम्मुखो दृष्टो युद्धार्थं स विनिर्ययौ । सार्धं नानाविधैर्योधैः सर्वैर्देवासुरोपमैः

ତାପରେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶତ୍ରୁକୁ ଦେଖି ସେ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ବାହାରିଲେ; ଦେବାସୁରସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାନାପ୍ରକାର ଯୋଧାମାନେ ସହିତ ଥିଲେ।

Verse 23

अथाभवन्महायुद्धं पुलिन्दानां द्विजोत्तमाः । हैहयाधिपतेर्योधैः सार्धं देवासुरोपमैः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତେବେ ପୁଲିନ୍ଦମାନଙ୍କ ସହ ହୈହୟାଧିପତିଙ୍କ ଦେବାସୁରସମ ପରାକ୍ରମୀ ଯୋଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।

Verse 24

ततस्ते हैहयाः सर्वे शरैराशीविषोपमैः । वध्यन्ते शबरैः संख्ये गर्जमानैर्मुहुर्मुहुः

ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ହୈହୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶବରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ; ଶବରମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଜନ କରି ବିଷଧର ସର୍ପସମ ଶରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 25

ब्रह्महत्यासमुत्थेन पातकेन ततश्च ते । जाता निस्तेजसः सर्वे प्रपतंति धरातले

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାତକର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତେଜହୀନ ହୋଇ ଧରାତଳରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 26

न कश्चित्पौरुषं तत्र संप्रदर्शयितुं क्षमः । पलायनपरा सर्वे वध्यन्ते निशितैः शरैः

ସେଠାରେ କେହି ମଧ୍ୟ ପୌରୁଷ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପଳାୟନପର ହୋଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶରରେ ନିହତ ହେଲେ।

Verse 27

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा हैहयाधिपतिः क्रुधा । स्वचापं वाञ्छयामास सज्यं कर्तुं त्वरान्वितः । शक्नोति नारोपयितुं सुयत्नमपि चाश्रितः

ନିଜ ସେନା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ହୈହୟାଧିପତି କ୍ରୋଧେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ। ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ନିଜ ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଯତ୍ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶର ଆରୋପଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 28

ततश्चाकर्षयामास खङ्गं कोशात्सुनिर्मलम् । आक्रष्टुं न च शक्रोति वैलक्ष्यं परमं गतः

ତାପରେ ସେ କୋଷରୁ ନିର୍ମଳ ଖଡ୍ଗକୁ ଟାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। କିନ୍ତୁ ଟାଣି ପାରିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ପରମ ଲଜ୍ଜାରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 29

गदया निर्जितो रौद्रो रावणो लोकरावणः । यया साप्यपतद्धस्तात्तत्क्षणात्पृथिवीतले

ସେଇ ଗଦାଦ୍ୱାରା ରୌଦ୍ର, ଲୋକମାନଙ୍କର ତ୍ରାସ ରାବଣ ପରାଜିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେଇ ଗଦା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହାର ହାତରୁ ଖସି ପୃଥିବୀତଳେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 30

नर्मदायाः प्रवाहो यैः सहस्राख्यैः करैः शुभैः । विधृतस्तेन ते सर्वे बभूवुः कम्पविह्वलाः

ଯେମାନଙ୍କ ‘ସହସ୍ର’ ନାମକ ଶୁଭ ହସ୍ତଦ୍ୱାରା ନର୍ମଦାର ପ୍ରବାହ ଧରି ରଖାଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କମ୍ପିତ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।

Verse 31

न शस्त्रं शेकुरुद्धर्तुं दैवयोगात्कथंचन । दिव्यास्त्राणां तथा सर्वे मन्त्रा विस्मृतिमागताः

ଦୈବଯୋଗରେ ସେମାନେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ସବୁ ସ୍ମୃତିରୁ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 32

एतस्मिन्नंतरे रामः संप्राप्तः क्रोधमूर्छितः । तीक्ष्णं परशुमुद्यम्य ततस्तं प्राह निष्ठुरम्

ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତ ରାମ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରଶୁ ଉଠାଇ ସେ ତାକୁ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ।

Verse 33

हैहयाधिपते पाप यैः करैर्जनको मम । त्वया विनिहतस्तान्मे शीघ्रं दर्शय सांप्रतम्

ହେ ହୈହୟାଧିପତି, ପାପୀ! ଯେହି ହାତରେ ତୁମେ ମୋ ପିତା ଜନକଙ୍କୁ ବଧ କରିଛ, ସେହି ହାତଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିମୁହୂର୍ତ୍ତେ ମୋତେ ଦେଖା।

Verse 34

ब्रह्मतेजोहतः सोऽपि प्रोक्तस्तेन सुनिष्ठुरम् । नोवाच चोत्तरं किंचिदालेख्ये लिखितो यथा

ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଆହତ ସେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତି କଠୋର ଭାବେ କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲା ନାହିଁ; ଦେଵାଳରେ ଲେଖା ଚିତ୍ର ପରି।

Verse 35

ततो भुजवनं तस्य रामः शस्त्रभृतां वरः । मुहुर्मुहुर्विनिर्भर्त्स्य प्रचकर्त शनैःशनैः

ତାପରେ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭର୍ତ୍ସନା କରି, ତାହାର ଭୁଜ ‘ବନ’କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କାଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 36

ततश्छित्त्वा शिरस्तस्य कुठारेण भृगूद्वहः । जग्राह रुधिरं यत्नात्प्रहारेभ्यः स्वयं द्विजाः

ତାପରେ ଭୃଗୁମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ କୁଠାରଦ୍ୱାରା ତାହାର ଶିର କାଟିଦେଲେ; ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ନିଜେ ପ୍ରହାରଜନିତ ଘାଉଠାରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତକୁ ଯତ୍ନରେ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 37

पूरयित्वा महाकुम्भाञ्छबरेभ्यो ददौ ततः । म्लेच्छेभ्यो लुब्धकेभ्यश्च ततः प्रोवाच सादरम्

ମହାକୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କରି ସେ ଶବରମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଓ ଲୁବ୍ଧକ (ଶିକାରୀ)ମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇ, ତାପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସାଦରରେ କହିଲେ।

Verse 38

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गर्ता मे भ्रातृभिः कृता । पितृसंतर्पणार्थाय सलिलेन परिप्लुता

ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋ ଭାଇମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଗର୍ତ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ପିତୃତର୍ପଣ ନିମିତ୍ତ ତାହା ଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 39

प्रक्षिपध्वं द्रुतं गत्वा तस्यां रक्तमिदं महत् । पापस्यास्य सपत्नस्य ममादेशादसंशयम्

ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତରେ ଏହି ପାପୀ ଶତ୍ରୁର ଏହି ବହୁତ ରକ୍ତ ପକାଇଦିଅ—ମୋ ଆଦେଶରେ, ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 40

येन तातं निजं भक्त्या तर्पयित्वा विधानतः । ऋणस्य मुक्तिर्भवति येन मे पैतृकस्यच

ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଧିମତେ ଭକ୍ତିସହ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ ଋଣମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହିପରି ମୋର ପୈତୃକ ଋଣବନ୍ଧନରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।