Adhyaya 182

Verse 1

सूत उवाच । एवं पत्नीं समासाद्य गायत्रीं चतुराननः । संप्रहृष्टमना भूत्वा प्रस्थितो यज्ञमण्डपम्

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ହର୍ଷିତ ହୃଦୟରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 2

गायत्र्यपि समादाय मूर्ध्नि तामरणिं मुदा । प्रतस्थे संपरित्यज्य गोपभावं विगर्हितम्

ଗାୟତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ସେଇ ଅରଣିକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରି, ନିନ୍ଦିତ ଗୋପନାରୀର ବେଶ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 3

वाद्यमानेषु वाद्येषु ब्रह्मघोषे दिवंगते । कलं प्रगायमानेषु गन्धर्वेषु समंततः

ବାଦ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମ୍ରୋଗୁଥିବାବେଳେ, ବେଦୀୟ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ ଦିବାକାଶକୁ ଉଠୁଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାନ କରୁଥିଲେ—

Verse 4

सर्वदेवद्विजोपेतः संप्राप्तो यज्ञमण्डपे । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा मानुषं भावमाश्रितः

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମା ମାନବଭାବ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे चक्रे केशनिर्वपणं विधेः । विश्वकर्मा नखानां च गायत्र्यास्तदनंतरम्

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ କେଶନିର୍ବପଣ ସଂସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୱରେ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ନଖ ଛେଦନ କରିଦେଲେ।

Verse 6

औदुम्बरं ततो दण्डं पुलस्त्योऽस्मै समाददे । एणशृंगान्वितं चर्म मन्त्रवद्विजसत्तमाः

ତତଃ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ତାହାକୁ ଔଦୁମ୍ବର କାଠର ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ; ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର ସହ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶୃଙ୍ଗଯୁକ୍ତ ମୃଗଚର୍ମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 7

पत्नीशालां गृहीत्वा च गायत्रीं मौनधारिणीम् । मेखलां निदधे चान्यां कट्यां मौंजीमयीं शुभाम्

ପତ୍ନୀଶାଳାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମୌନବ୍ରତସହ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ଧାରଣ କରି, ପରେ କଟିରେ ମୁଞ୍ଜଘାସରେ ତିଆରି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶୁଭ ମେଖଳା ପିନ୍ଧିଲେ।

Verse 8

ततश्चक्रे परं कर्म यदुक्तं यज्ञमंडपे । ऋत्विग्भिः सहितो वेधा वेदवाक्यसमादृतः

ତାପରେ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଥିଲା ସେହିପରି ପରମ କର୍ମ ସମ୍ୟକ୍ କଲେ; ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ବେଧା ବ୍ରହ୍ମା ବେଦବାକ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କରି ତାହା ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 9

प्रवर्ग्ये जायमाने च तत्राश्चर्यमभून्महत् । जाल्मरूपधरः कश्चिद्दिग्वासा विकृताननः

ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ କ୍ରିୟା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଘଟିଲା; ଦୁଷ୍ଟରୂପଧାରୀ, ଦିଗମ୍ବର, ବିକୃତମୁଖ ଜଣେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 10

कपालपाणिरायातो भोजनं दीयतामिति । निषेध्यमानोऽपि च तैः प्रविष्टो याज्ञिकं सदः । स कृत्वाऽटनमन्याय्यं तर्ज्यमानोऽपि तापसैः

କପାଳ ହାତରେ ଧରି ସେ ଆସି କହିଲା—“ଭୋଜନ ଦିଅ!” ସେମାନେ ନିଷେଧ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯାଜ୍ଞିକ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଅନ୍ୟାୟଭାବେ ଘୁରିବାରୁ ତାପସମାନେ ତର୍ଜନା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ରୁକିଲା ନାହିଁ।

Verse 11

सदस्या ऊचुः । कस्मात्पापसमेतस्त्वं प्रविष्टो यज्ञमण्डपे । कपाली नग्नरूपो यो यज्ञकर्मविवर्जितः

ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ କହିଲେ—ପାପସହିତ ତୁମେ କାହିଁକି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ପ୍ରବେଶ କଲ? ହେ କପାଳଧାରୀ, ନଗ୍ନରୂପ, ଯଜ୍ଞକର୍ମବିବର୍ଜିତ!

Verse 12

तस्माद्गच्छ द्रुतं मूढ यावद्ब्रह्मा न कुप्यति । तथाऽन्ये ब्राह्मणश्रेष्ठास्तथा देवाः सवासवाः

ଏହେତୁ, ହେ ମୂଢ, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯା—ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧିତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ପୂର୍ବରୁ।

Verse 13

जाल्म उवाच । ब्रह्मयज्ञमिमं श्रुत्वा दूरादत्र समागतः । बुभुक्षितो द्विजश्रेष्ठास्तत्किमर्थं विगर्हथ

ଜାଲ୍ମ କହିଲା—ଏହି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞର କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ଦୂରରୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ଭୁଖିତ; ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ କାହିଁକି ନିନ୍ଦା କରୁଛ?

Verse 14

दीनांधैः कृपणैः सवैर्स्तर्पितैः क्रतुरुच्यते । अन्यथाऽसौ विनाशाय यदुक्तं ब्राह्मणैर्वचः

ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ କୃପଣ—ସମସ୍ତେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ଯଜ୍ଞ ‘ସଫଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ନହେଲେ ତାହା ବିନାଶକୁ ଯାଏ—ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବଚନ।

Verse 15

अन्नहीनो दहेद्राष्टं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । याज्ञिकं दक्षिणा हीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

ଅନ୍ନହୀନ ଯଜ୍ଞ ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଦହେ; ମନ୍ତ୍ରହୀନ ଋତ୍ୱିଜ ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଦକ୍ଷିଣାହୀନ ଯଜମାନ—ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ ସମ ଶତ୍ରୁ ଆଉ ନାହିଁ।

Verse 16

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं भोक्तुकामस्तु समायातो व्रज द्रुतम् । एतस्यां सत्रशालायां भुञ्जते यत्र तापसाः । दीनान्धाः कृपणाश्चैव ततः क्षुत्क्षामकंठिताः

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମେ ଭୋଜନକାମନାରେ ଆସିଛ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ଏହି ସତ୍ରଶାଳାରେ ଯେଉଁଠି ତପସ୍ବୀମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠି ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ କୃପଣମାନେ ମଧ୍ୟ—କ୍ଷୁଧାରେ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ କ୍ଷୀଣ—ଭୋଜନ କରନ୍ତି।

Verse 17

अथवा धनकामस्त्वं वस्त्रकामोऽथ तापस । व्रज वित्तपतिर्यत्र दानशालां समाश्रितः

ନଚେତ୍, ହେ ତପସ୍ବୀ—ଯଦି ତୁମେ ଧନ କିମ୍ବା ବସ୍ତ୍ର ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଯେଉଁଠି ଧନର ଅଧିପତି ଦାନଶାଳାରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଯାଅ।

Verse 18

अनिंद्योऽयं महामूर्ख यज्ञः पैतामहो यतः । अर्चितः सर्वतः पुण्यं तत्किं निन्दसि दुर्मते

ହେ ମହାମୂର୍ଖ! ଏହି ଯଜ୍ଞ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ବିଧି। ଏହା ସର୍ବତ୍ର ପୁଣ୍ୟରୂପେ ପୂଜିତ; ତେବେ, ହେ ଦୁର୍ମତି, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଛ?

Verse 19

सूत उवाच । एवमुक्तः कपालं स परिक्षिप्य धरातले । जगामादर्शनं सद्यो दीपवद्द्विजसत्तमाः

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବା ସାଥି ସେ କପାଳପାତ୍ରକୁ ଭୂମିରେ ଛାଡ଼ିଦେଲା; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଦୀପ ନିଭିଯିବା ପରି ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।

Verse 20

ऋत्विज ऊचुः । कथं यज्ञक्रिया कार्या कपाले सदसि स्थिते । परिक्षिपथ तस्मात्तु एवमूचुर्द्विजोत्तमाः

ଋତ୍ୱିଜମାନେ କହିଲେ—ସଭାମଧ୍ୟରେ କପାଳ ପଡ଼ିଥିଲେ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା କିପରି କରାଯିବ? ତେଣୁ ତାହାକୁ ବାହାରେ ଫେଙ୍କିଦିଅ—ଏପରି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ କହିଲେ।

Verse 21

अथैको बहुधा प्रोक्तः सदस्यैश्च द्विजोत्तमैः । दण्डकाष्ठं समुद्यम्य प्रचिक्षेप बहिस्तथा

ତେବେ ସଭାସ୍ଥ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରେରଣାରେ ଜଣେ ପୁରୁଷ କାଠଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ବାହାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 22

अथान्यत्तत्र संजातं कपालं तादृशं पुनः । तस्मिन्नपि तथा क्षिप्ते भूयोऽन्यत्समपद्यत

ତାପରେ ସେଠାରେ ପୁନର୍ବାର ସେହି ପ୍ରକାର ଆଉ ଗୋଟିଏ କପାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ପୁନି ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 23

एवं शतसहस्राणि ह्ययुतान्यर्बुदानि च । तत्र जातानि तैर्व्याप्तो यज्ञवाटः समंततः

ଏଭଳି ଶତସହସ୍ର, ଅୟୁତ, ଅର୍ବୁଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କପାଳ ସେଠାରେ ଜନ୍ମିଲା; ସେମାନେ ଯଜ୍ଞବାଟକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭରିଦେଲେ।

Verse 24

हाहाकारस्ततौ जज्ञे समस्ते यज्ञमण्डपे । दृष्ट्वा कपालसंघांस्तान्यज्ञ कर्मप्रदूषकान्

ଯଜ୍ଞକର୍ମକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରୁଥିବା ସେହି କପାଳସଂଘମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସମଗ୍ର ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ହାହାକାର ଛାଇଗଲା।

Verse 25

अथ संचिंतयामास ध्यानं कृत्वा पितामहः । हरारिष्टं समाज्ञाय तत्सर्वं हृष्टरूपधृक्

ତେବେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଧ୍ୟାନ କରି ଚିନ୍ତା କଲେ; ଏହି ଅରିଷ୍ଟ ହର (ଶିବ) ଠାରୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେଖି ହର୍ଷିତ ମୁଖ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 26

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् । महेश्वरं समासाद्य यज्ञवाटसमाश्रितम्

ତେବେ ସେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସାଦରେ କହିଲା—ଯଜ୍ଞବାଟରେ ବିରାଜିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସମୀପିତ ହୋଇ।

Verse 27

किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन्कर्मणः क्षतिः । तस्मात्संहर सर्वाणि कपालानि सुरेश्वर

ହେ ଦେବ! ଏହା କିପରି ଯୁକ୍ତ? ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କର୍ମରେ ହିଁ କ୍ଷତି ହେଉଛି। ତେଣୁ ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ଏ ସମସ୍ତ କପାଳପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହରି ନେଅ।

Verse 28

यज्ञकर्मविलोपोऽयं मा भूत्त्वयि समागते

ଆପଣ ଆସିଥିବାବେଳେ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ଏହି ବିଘ୍ନ-ବିଲୋପ ନ ହେଉ।

Verse 29

ततः प्रोवाच संक्रुद्धो भगवाञ्छशिशेखरः । तन्ममेष्टतमं पात्रं भोजनाय सदा स्थितम्

ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ଭଗବାନ ଶଶିଶେଖର କହିଲେ—“ଏହା ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ପାତ୍ର; ମୋ ଭୋଜନ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହେ।”

Verse 30

एते द्विजाधमाः कस्माद्विद्विषंतिपितामह । तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि

ହେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)! ଏହି ଦ୍ୱିଜାଧମମାନେ କାହିଁକି ଦ୍ୱେଷ କରୁଛନ୍ତି? ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନି)ରେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରିନଥାଇ ଆହୁତି ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 31

यथान्यादेवता स्तद्वन्मन्त्रपूतं हविर्विधे । तस्माद्यदि विधे कार्या समाप्तिर्यज्ञकर्मणि

ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆହୁତି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ହେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ହବି ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ। ତେଣୁ ଯଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମର ସଠିକ୍ ସମାପ୍ତି କରିବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 32

तत्कपालाश्रितं हव्यं कर्तव्यं सकलं त्विदम् । तथा च मां समु द्दिश्य विशषाज्जातवेदसि

ଏହି ସମସ୍ତ ହବ୍ୟ ସେହି କପାଳ-ପାତ୍ରରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ହିଁ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ବିଶେଷତଃ ଜାତବେଦ (ଅଗ୍ନି) ମଧ୍ୟରେ ଆହୁତି ଦିଅ।

Verse 33

होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यति क्रतुः । नान्यथा सत्यमेवोक्तं तवाग्रे चतुरानन

ଏଠାରେ କେବଳ ହବିର ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ହିଁ କ୍ରତୁ (ଯଜ୍ଞ) ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିବ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ହେ ଚତୁରାନନ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ କହୁଛି।

Verse 34

पितामह उवाच । रूपाणि तव देवेश पृथग्भूतान्यनेकशः । संख्यया परिहीनानि ध्येयानि सकलानि च

ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ, ତୁମର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ନାନାପ୍ରକାର ଓ ବହୁଭାବେ ପୃଥକ୍; ସଂଖ୍ୟାରେ ଅଗଣନୀୟ। ସେସବୁକୁ ସମଗ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

एतन्महाव्रतं रूपमाख्यातं ते त्रिलोचन । नैवं च मखकर्म स्यात्तत्रैव च न युज्यते

ହେ ତ୍ରିଲୋଚନ, ଏହି ‘ମହାବ୍ରତ’ ରୂପ ତୁମେ ମୋତେ କହିଛ। କିନ୍ତୁ ଏଭଳି ଭାବେ ମଖକର୍ମ (ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା) ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; ସେଠାର ଯଜ୍ଞବିଧିରେ ଏହା ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 36

अद्यैतत्कर्म कर्तुं च श्रुतिबाह्यं कथंचन । तव वाक्यमपि त्र्यक्ष नान्यथा कर्तुमु त्सहे

ଆଜି ଏହି କର୍ମ କରିବା କିଛି ପ୍ରକାରେ ଶ୍ରୁତି-ବିଧାନରୁ ବାହାରେ ପଡ଼େ; ତଥାପି ହେ ତ୍ରିନେତ୍ର, ତୁମ ଆଜ୍ଞାର ଅନ୍ୟଥା କରିବାକୁ ମୁଁ ସାହସ କରେନି।

Verse 37

मृन्मयेषु कपालेषु हविः श्राप्यं सुरेश्वर । अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मिकं द्विजैः । तवोद्देशेन देवेश होतव्यं शतरुद्रि यम्

ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ମାଟିର କପାଳପାତ୍ରରେ ଯେ ହବି ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ତାହା ଆଜିଠାରୁ ସଂସ୍କୃତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେଉ। ତେଣୁ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶରେ, ହେ ଦେବେଶ, ପୁରୋଡାଶ-ରୂପ ହବି ଏବଂ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ବିଧି ମଧ୍ୟ ହୋମ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 38

विशेषात्सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः । कपालानां तु द्वारेण त्वया रूपं निजं कृतम्

ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅତି ବିଶେଷତା ସହ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ କପାଳମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ତୁମେ ନିଜ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିଛ।

Verse 39

प्रकटं च सुरश्रेष्ठ कपाले श्वरसंज्ञितः । तस्मात्त्वं भविता रुद्र क्षेत्रेऽस्मिन्द्वादशोऽपरः

ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଏଠାରେ ‘କପାଳେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛ; ତେଣୁ ହେ ରୁଦ୍ର, ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୁମେ ଆଉ ଗୋଟିଏ—ଅତିରିକ୍ତ—ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପ ହେବ।

Verse 40

अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वां प्राक्पूजयिष्यति । अविघ्नेन मख स्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति

ଯେ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ପୂଜିବ, ତାହାର ମଖ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିବ।

Verse 41

एवमुक्ते ततस्तेन कपालानि द्विजोत्तमाः । तानि सर्वाणि नष्टानि संख्यया रहितानि च

ଏପରି କହିବା ପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ସେ ସମସ୍ତ କପାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା; ସଂଖ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଗଣନାଯୋଗ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 42

ततो हृष्टश्चतुर्वक्त्रः स्थापयामास तत्क्षणात् । लिगं माहेश्वरं तत्र कपालेश्वरसंज्ञितम्

ତାପରେ ହୃଷ୍ଟ ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର (ବ୍ରହ୍ମା) ସେଇ କ୍ଷଣେ ସେଠାରେ ମାହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ତାହା ‘କପାଳେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 43

अब्रवीच्च ततो वाक्यं यश्चैतत्पूजयिष्यति । मम कुण्डत्रये स्नात्वा स यास्यति परां गतिम्

ତାପରେ ସେ କହିଲେ—‘ଯେ କେହି ଏହି (କପାଳେଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ପୂଜିବ ଏବଂ ମୋର ତିନି କୁଣ୍ଡରେ ସ୍ନାନ କରିବ, ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।’

Verse 44

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां कार्तिके जागरं तु यः । करिष्यति पुनश्चास्य लिंगस्य सुसमाहितः । आजन्मप्रभवात्पापात्स विमुक्तिमवाप्स्यति

କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ଯେ ଜାଗରଣ କରିବ, ଏବଂ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ଏହି ବିଧି ଭକ୍ତିରେ ଆଚରିବ, ସେ ଜନ୍ମଠାରୁ ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ।

Verse 45

एवमुक्तेऽथ विधिना प्रहृष्टस्त्रिपुरांतकः । यज्ञमण्डपमासाद्य प्रस्थितो वेदिसंनिधौ

ଏପରି କହାଯିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଧାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ (ଶିବ) ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଆସି, ବେଦୀର ସନ୍ନିଧିକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 46

ब्राह्मणैश्च ततः कर्म प्रारब्धं यज्ञसम्भवम् । विस्मयोत्फुल्लनयनैर्नमस्कृत्य महेश्वरम्

ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞସମ୍ଭବ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରସାରିତ ନୟନରେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 47

सूत उवाच । एवं च यज तस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य तत्र च । ऋषीणां कोटिरायाता दक्षिणापथवासिनाम्

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ସେଠାରେ ଚତୁର୍ମୁଖ (ବ୍ରହ୍ମା) ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦକ୍ଷିଣାପଥବାସୀ ଋଷିମାନଙ୍କର ଏକ କୋଟି ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 49

कीदृक्क्षेत्रं च तत्पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । कीदृशास्ते च विप्रेन्द्रा ऋत्विजस्तत्र ये स्थिताः

ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ ପରିଚିତ ସେହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କିପରି? ଏବଂ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଋତ୍ୱିଜମାନେ—କିପରି ଅଟନ୍ତି?

Verse 50

अथ ते सुपरिश्रांता मध्यंदिनगते रवौ । रविवारेण संप्राप्ते नक्षत्रे चाश्विसंस्थिते

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ରବିବାର ଆସି, ଅଶ୍ୱିନୀ ନକ୍ଷତ୍ର ପ୍ରବଳ ଥିବାବେଳେ,

Verse 51

वैवस्वत्यां तिथौ चैव प्राप्ता घर्मपीडिताः । कंचिज्जलाशयं प्राप्य प्रविष्टाः सलिलं शुभम्

ବୈବସ୍ୱତୀ ତିଥିରେ ମଧ୍ୟ, ଦାହକ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ଜଳାଶୟକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ଶୁଭ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 52

शंकुकर्णा महाकर्णा वकनासास्तथापरे । महोदरा बृहद्दन्ता दीर्घोष्ठाः स्थूलमस्तकाः

କେହିଙ୍କର କାନ ଶଙ୍କୁପରି, କେହିଙ୍କର ଅତିବଡ଼ କାନ; କେହିଙ୍କର ନାକ ବାଙ୍କା ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଉଦର ବିଶାଳ, ଦାନ୍ତ ବଡ଼, ଓଠ ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ମସ୍ତକ ଭାରୀ ଥିଲା।

Verse 53

चिपिटाक्षास्तथा चान्ये दीर्घग्रीवास्तथा परे । कृष्णांगाः स्फुटितैः पादैर्नखैर्दीर्घैः समुत्थितैः

କେହିଙ୍କର ଆଖି ଧସିଥିଲା, କେହିଙ୍କର ଗଳା ଦୀର୍ଘ ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଶ୍ୟାମ, ପାଦ ଫାଟିଥିଲା ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଉଠିଥିବା ନଖ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

Verse 54

ततो यावद्विनिष्क्रांताः प्रपश्यन्ति परस्परम् । तावद्वैरूपस्यनिर्मुक्ताः संजाताः कामसन्निभाः

ତାପରେ ସେମାନେ ବାହାରି ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ, ସେଇ କ୍ଷଣରେ ହିଁ ବିକୃତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କାମଦେବ ସଦୃଶ ସୁନ୍ଦର ହେଲେ।

Verse 55

ततो विस्मयमापन्ना मिथः प्रोचुः प्रहर्षिताः । रूपव्यत्ययमालोक्य ज्ञात्वा तीर्थं तदुत्तमम् । अत्र स्नानादिदं रूपमस्माभिः प्राप्तमुत्तमम्

ତେବେ ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଓ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର କହିଲେ। ରୂପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖି ଏବଂ ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ଉତ୍ତମ ଜାଣି— ‘ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଆମେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ପାଇଛୁ’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 56

यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं रूपतीर्थं भविष्यति । त्रैलोक्ये सकले ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ରୂପତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ; ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ ଏବଂ ସର୍ବ ପାପନାଶକ।

Verse 57

येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति श्रद्धया परया युताः । सुरूपास्ते भविष्यंति सदा जन्मनि जन्मनि

ଯେମାନେ ଏଠାରେ ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସେମାନେ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ସଦା ସୁରୂପ ହେବେ।

Verse 58

पितॄंश्च तर्पयिष्यन्ति य त्र श्रद्धासमन्विताः । जलेनापि गयाश्राद्धात्ते लप्स्यन्ते धिकं फलम्

ଯେମାନେ ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜଳମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଗୟାଶ୍ରାଦ୍ଧଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।

Verse 59

येऽत्र रत्नप्रदानं च प्रकरिष्यन्ति मानवाः । भविष्यंति न संदेहो राजानस्ते भवेभवे

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ରତ୍ନଦାନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ରାଜା ହେବେ।

Verse 60

स्थास्यामो वयमत्रैव सांप्रतं कृतनिश्चयाः । न यास्यामो वयं तीर्थं यद्यपि स्यात्सुशोभनम्

ଆମେ ଏବେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛୁ—ଏଠାରେଇ ରହିବୁ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଯେତେ ସୁଶୋଭନ ହେଉ, ତଥାପି ଆମେ ସେଠାକୁ ଯିବୁ ନାହିଁ।

Verse 61

एवमुक्त्वाऽथ व्यभजंस्तत्सर्वं मुनयश्च ते । यज्ञोपवीतमात्राणि स्वानि तीर्थानि चक्रिरे

ଏଭଳି କହି ସେ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତକୁ ବିଭାଜନ କଲେ; କେବଳ ନିଜ ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଆଧାର କରି ନିଜ ନିଜ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 62

सूत उवाच । अद्यापि च द्विजश्रेष्ठास्तत्र तीर्थे जगद्गुरुः । प्रथमं स्पृशते तोयं नित्यं स्याद्दयितं शुभम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି; ସେ ଜଳ ସଦା ପ୍ରିୟ ଓ ଶୁଭ।

Verse 63

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र श्रद्धया । कुरुते स परं श्रेयः प्राप्नुयात्सिद्धिलक्षणम्

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ନିଷ୍କାମ ହୋଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଏ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିଲକ୍ଷଣ ଲଭେ।

Verse 64

एवं ते मुनयः सर्वे विभज्य तन्महत्सरः । सायंतनं च तत्रैव कृत्वा कर्म सुविस्तरम्

ଏଭଳି ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସେଇ ମହାସରୋବରକୁ ବିଭାଜନ କରି, ସେଠାରେଇ ସାୟଂକାଳୀନ କର୍ମକାଣ୍ଡକୁ ବିସ୍ତାରରେ କରି ସମାପ୍ତ କଲେ।

Verse 65

ततो निशामुखे प्राप्ता यत्र देवः पितामहः । दीक्षितस्त्वथ मौनी च यज्ञमण्डपसंश्रितः

ତାପରେ ରାତ୍ରିର ଆରମ୍ଭେ ସେମାନେ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ମୌନବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଆଶ୍ରିତ ଥିଲେ।

Verse 66

तं प्रणम्य ततः सर्वे गता यत्रर्त्विजः स्थिताः । उपविष्टाः परिश्रान्ता दिवा यज्ञियकर्मणा

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଠାରେ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଦିନଭରି ଯଜ୍ଞୀୟ କର୍ମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ବସିଥିଲେ।

Verse 67

इन्द्रादिकैः सुरैर्भक्त्या मृद्यमानाङ्घ्रयः स्थिताः । अभिवाद्याथ तान्सर्वानुपविष्टास्ततो ग्रतः

ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପାଦସେବା କରୁଥିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାହାପରେ ଆଦରେ ବସିଲେ।

Verse 68

चक्रुश्चाथ कथाश्चित्रा यज्ञकर्मसमुद्भवाः । सोमपानस्य संबन्धो व्यत्ययं च समुद्भवम्

ତାପରେ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞକର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ନାନାବିଧ ଚିତ୍ର କଥା-ଚର୍ଚ୍ଚା କଲେ। ସୋମପାନର ଯଥାଯଥ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ତାହାର ବିପରୀତ ଭ୍ରାନ୍ତି-ବ୍ୟତ୍ୟୟ କିପରି ହୁଏ—ତାହା ନେଇ ମଧ୍ୟ ବିତର୍କ କଲେ।

Verse 69

उद्गातुः प्रभवं चैव तथाध्वर्योः परस्परम् । प्रोचुस्ते तत्त्वमाश्रित्य तथान्ये दूषयन्ति तत्

ସେମାନେ ଉଦ୍ଗାତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଆଧାର ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଆଦିଙ୍କ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଧରି ଯାହା କହିଲେ, କିଛି ଅନ୍ୟେ ସେହି ମତକୁ ଦୂଷଣ କଲେ।

Verse 70

अन्ये मीमांसकास्तत्र कोपसंरक्तलोचनाः । हन्युस्तेषां मतं वादमाश्रिता वाग्विचक्षणाः

ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ମୀମାଂସକମାନେ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ନୟନ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍‌ଚାତୁର୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବାଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପ୍ରତିପକ୍ଷର ମତକୁ ହନନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 71

परिशिष्टविदश्चान्ये मध्यस्था द्विजसत्तमाः । प्रोचुर्वादं परित्यज्य साभिप्रायं यथोदितम्

ପରିଶିଷ୍ଟରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇ, ବାଦକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅଭିପ୍ରେତ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 72

महावीरपुरोडाशचयनप्रमुखांस्तथा । विवादांश्चक्रिरे चान्ये स्वंस्वं पक्षं समाश्रिताः

ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ମହାବୀର ହବିଷ୍ୟ, ପୁରୋଡାଶ, ବେଦୀ-ଚୟନ ଆଦି ପ୍ରଧାନ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବିବାଦ ଉଠାଇଲେ।

Verse 73

एवं सा रजनी तेषामतिक्रान्ता द्विजन्मनाम्

ଏହିପରି ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ରାତ୍ରି ସେଇ ବିଷୟରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 182

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀସ୍କାନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ରୂପତୀର୍ଥ ଉତ୍ପତ୍ତି-ପୂର୍ବକ ପ୍ରଥମ ଯଜ୍ଞଦିବସ ବୃତ୍ତାନ୍ତବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ୧୮୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 488

श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं कौतुकेन समन्विताः । कीदृशो भविता यज्ञो दीक्षितो यत्र पद्मजः

ପୈତାମହ ଯଜ୍ଞର କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ—“ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞରେ ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଦୀକ୍ଷିତ କର୍ତ୍ତା, ସେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ହେବ?”