Adhyaya 129

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यसमुद्रवः । आश्रमो लोक विख्यातो मूर्खाणामपि सिद्धिदः

ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ଆଉ ଏକ ତୀର୍ଥବିଶେଷ ଅଛି, ‘ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ-ସମୁଦ୍ରବ’ ନାମରେ। ସେ ଆଶ୍ରମ ଲୋକବିଖ୍ୟାତ, ମୂର୍ଖମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ।

Verse 2

यत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं याज्ञवल्क्येन धीमता । संप्राप्ता निखिला वेदा गुरुणाऽपहृताश्च ये

ଯେଉଁଠାରେ ଧୀମାନ୍ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତୀବ୍ର ତପ କରିଥିଲେ; ସେଠାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଅପହୃତ ସମସ୍ତ ବେଦ ସେ ପୁନଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कोऽसौ गुरुरभूत्तस्य याज्ञवल्क्यस्य धीमतः । पाठयित्वा पुनर्येन हृता वेदा महात्मना

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ସେ ଧୀମାନ୍ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କର ଗୁରୁ କିଏ ଥିଲେ? କେଉଁ ମହାତ୍ମା ପଢ଼ାଇ ପରେ ପୁନଃ ବେଦମାନଙ୍କୁ ହରଣ କଲେ?

Verse 4

किमर्थं च समाचक्ष्व सूतपुत्रात्र विस्तरात् । कौतुकं परमं जातं सर्वेषां नो द्विजन्मनाम्

ଏହା କେଉଁ କାରଣରୁ ଘଟିଲା? ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ କହ; ଆମ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମନେ ପରମ କୌତୁହଳ ଜାଗିଛି।

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्ब्राह्मणशार्दूलः शाकल्य इति विश्रुतः । भार्गवान्वयसंभूतो वेद वेदांगपारगः

ସୂତ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ‘ଶାକଲ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଶାର୍ଦୂଳ ଥିଲେ। ସେ ଭାର୍ଗବ ବଂଶଜ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ।

Verse 6

बृहत्कल्पे पुरा विप्रा वर्धमाने पुरोत्तमे । बहुशिष्यसमायुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

ପୁରା ବୃହତ୍କଳ୍ପେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ବର୍ଧମାନ ନାମକ ଉତ୍ତମ ନଗରେ ସେ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟସହିତ ରହି ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ଅଧ୍ୟାପନରେ ସଦା ତତ୍ପର ଥିଲେ।

Verse 7

स सदा प्रातरुत्थाय विद्यादानं प्रयच्छति । शिष्येभ्यश्चानुरूपेभ्यः प्रसादाद्विजसत्तमाः

ସେ ସଦା ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ବିଦ୍ୟାଦାନ କରୁଥିଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୃପାପୂର୍ବକ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ।

Verse 8

चकार स तदा विप्राः पौरोहित्यं महीपतेः । सूर्यवंशप्रसूतस्य सुप्रियस्य महात्मनः

ସେ ସମୟରେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସୂର୍ୟବଂଶଜ ମହାତ୍ମା ସୁପ୍ରିୟ ରାଜାଙ୍କର ସେ ପୌରୋହିତ୍ୟ (ରାଜପୁରୋହିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) କରୁଥିଲେ।

Verse 9

स तस्य धर्मकृत्यानि सर्वाण्येव दिनेदिने । कृत्वा स्वगृहमभ्येति पूजितस्तेन भूभुजा

ସେ ଦିନେଦିନେ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୃତ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ସେହି ଭୂପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରୁଥିଲେ।

Verse 10

एकं शिष्यं समारोप्य शांत्यर्थं तस्य भूपतेः । कथयित्वा प्रमाणं च विधानं होमसंभवम्

ସେହି ଭୂପତିଙ୍କ ଶାନ୍ତ୍ୟର୍ଥେ ସେ ଗୋଟିଏ ଶିଷ୍ୟକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଶାନ୍ତିହୋମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ପ୍ରମାଣ ଓ ବିଧିବିଧାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲେ।

Verse 11

शिष्योऽपि सकलं कृत्वा तत्कर्म सुसमाहितः । आशीर्वादं प्रदत्त्वा च भूपतेर्गृहमेति च

ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ସେହି ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରି, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲା।

Verse 12

एवं प्रकुर्वतस्तस्य शाकल्यस्य महात्मनः । पौरोहित्यं गतः कालः कियन्मात्रो द्विजोत्तमाः

ଏଭଳି କରୁଥିବା ସେହି ମହାତ୍ମା ଶାକଲ୍ୟଙ୍କ ରାଜପୌରୋହିତ୍ୟରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, କେତେ ସମୟ ଅତୀତ ହେଲା?

Verse 13

तदा वैवाहिके काले शप्तो यः शंभुना स्वयम् । सुनिंद्यां विकृतिं दृष्ट्वा तस्य वेद्यां गतस्य च

ସେତେବେଳେ ବିବାହକାଳରେ, ଯେ ନିଜେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶପ୍ତ ଥିଲା, ସେ ବେଦୀକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦ୍ୟ ବିକୃତି ଦେଖି…

Verse 14

अथ तं योजयामास शांत्यर्थं नृपमंदिरे । याज्ञवल्क्यं स शाकल्यः प्रतिपद्यागतं तदा

ତାପରେ ଶାନ୍ତିକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଶାକଲ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ରାଜମନ୍ଦିରରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ସେତେବେଳେ ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 15

सोऽपि तारुण्यगर्वेण वेश्याकरजविक्षतः । सर्वांगेषु सुनिर्लज्जः प्रकटांगो जगाम वै

ସେ ମଧ୍ୟ ଯୌବନର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ବେଶ୍ୟାର ନଖର ଖୋଚରାରେ କ୍ଷତବିକ୍ଷତ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ଚିହ୍ନଧାରୀ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ଅଙ୍ଗରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 16

ततश्च शांतिकं कृत्वा जपांते भूपतिं च तम् । शांतोदकप्रदानाय हस्यमानो जनैर्ययौ

ତତଃ ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରି ଏବଂ ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଜପାନ୍ତ ସମାପ୍ତ କରି, ସେ ଶାନ୍ତୋଦକ ଦେବାକୁ ଗଲେ; ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ହସିଲେ।

Verse 17

पार्थिवोऽपि च तं दृष्ट्वा तादृग्रूपं विटं द्विजम् । नाशीर्जग्राह तेनोक्तां वाक्यमेतदुवाच ह

ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ—ଯେନେ ଭୋଗବିଲାସୀ ବିଟ—ଦେଖି, ତାଙ୍କ କହିଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 18

उच्छिष्टोऽहं द्विजश्रेष्ठ शय्यारूढो व्यवस्थितः । अत्र शालोद्भवे स्तंभे तस्मादेतज्जलं क्षिप

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇ ସ୍ଥିର ଅଛି; ତେଣୁ ଏହି ଶାଳବୃକ୍ଷୋଦ୍ଭବ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଏହି ଜଳ ଛିଟାଇଦିଅ।

Verse 19

सोऽपि सावज्ञमाज्ञाय तं भूपं कुपिताननः । तं च स्तंभं समुद्दिश्य ध्यात्वा तद्ब्रह्म शाश्वतम्

ସେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଅବଜ୍ଞା ବୁଝି, କ୍ରୋଧିତ ମୁଖରେ, ସେଇ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 20

द्यां त्वमालिख्य इत्येव प्रोक्त्वा मंत्रं च याजुषम् प्राक्षिपच्छांतिकं तोयं तस्य मूर्धनि सत्वरम्

“ଦ୍ୟାଂ ତ୍ୱମାଲିଖ୍ୟ…” ଆରମ୍ଭ ଯାଜୁଷ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତିକ ଜଳ ତାହାର ମସ୍ତକରେ ଛିଟାଇଲେ।

Verse 21

ततः स पतिते तोये स्तंभः पल्लवशोभितः । तत्क्षणादेव संजज्ञे फल पुष्पैर्विराजितः

ତତଃ ସେ ଜଳ ପତିତ ହେବା ସହିତ ସ୍ତମ୍ଭଟି ନବ ପଲ୍ଲବରେ ଶୋଭିତ ହେଲା; ସେହି କ୍ଷଣେ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଉଠିଲା।

Verse 22

तं दृष्ट्वा पार्थिवः सोऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पश्चात्तापं विधायाथ वाक्यमेतदुवाच ह

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ନୟନ ହେଲେ; ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 23

अभिषेकं द्विजश्रेष्ठ ममापि त्वं प्रयच्छ भोः । अनेनैव तु मन्त्रेण शुचित्वं मे व्यवस्थितम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଭିଷେକ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋର ଶୁଚିତ୍ୱ ସଠିକ୍ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।

Verse 24

याज्ञवल्क्य उवाच । ममाभिषेकदानस्य त्वमनर्होऽसि पार्थिव । तस्माद्यास्याम्यहं सद्यो यत्रस्थः स गुरुर्मम

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥିବ! ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଉଥିବା ଅଭିଷେକ ପାଇବାକୁ ତୁମେ ଅନର୍ହ। ତେଣୁ ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ଗୁରୁ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାକୁ ମୁଁ ତତ୍କ୍ଷଣ ଯାଉଛି।

Verse 25

राजोवाच । तव दास्यामि वस्त्राणि वाहनानि वसूनि च । तस्माद्यच्छाभिषेकं मे मन्त्रेणाऽनेन सांप्रतम्

ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ବାହନ ଓ ଧନ ମଧ୍ୟ ଦେବି। ତେଣୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଏଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋତେ ଅଭିଷେକ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 26

याज्ञवल्क्य उवाच । न होमांतं विना मन्त्रः स्फुरते पार्थिवोत्तम । अभिषेकविधौ प्रोक्तो यः पूर्वं पद्मयोनिना । तस्मान्नाहं करिष्यामि तव यद्वै हृदि स्थितम्

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହୋମାନ୍ତ ବିନା ମନ୍ତ୍ରର ସତ୍ୟ ସ୍ଫୁରଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଭିଷେକବିଧିରେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବେ ଯେ ମନ୍ତ୍ର କହିଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଥିବା କେବଳ ଆଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତାହା କରିବି ନାହିଁ।

Verse 27

इत्युक्त्वा वचनं भूपं याज्ञवल्क्यः स वै द्विजः । जगाम स्वगृहं तूर्णं निस्पृहत्वं समाश्रितः

ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହି ସେ ଦ୍ୱିଜ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ନିସ୍ପୃହତାରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଗୃହକୁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 28

अपरेऽह्नि समायातं शाकल्यमथ भूपतिः । प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः

ପରଦିନ ଶାକଲ୍ୟ ଆସିଲେ, ରାଜା ହାତ ଯୋଡି ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ଦାଁଡି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 29

यस्त्वया प्रेषितः कल्य शिष्यो ब्राह्मणसत्तमः । शांत्यर्थं प्रेषणीयश्च भूयोऽप्येवं गृहे मम

ହେ କଲ୍ୟାଣମୟ, ତୁମେ ପଠାଇଥିବା ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତିର ନିମିତ୍ତେ ପୁନର୍ବାର ମୋ ଘରକୁ ପଠାଯାଉ।

Verse 30

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा ततो गत्वा निजालयम् । याज्ञवल्क्यं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्

“ବାଢ଼ମ୍” ବୋଲି କହି ସେ ନିଜ ଆଳୟକୁ ଗଲେ; ପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ଡାକି ଆଦରସହିତ କହିଲେ।

Verse 31

अद्यापि त्वं नरेंद्रस्य शांत्यर्थं भवने व्रज । विशेषात्पार्थिवेंद्रेण समाहूतोऽसि पुत्रक

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିର ନିମିତ୍ତେ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନକୁ ଯାଅ। ବିଶେଷତଃ ରାଜାଧିରାଜ ତୁମକୁ ଡାକିଛନ୍ତି, ପୁତ୍ର।

Verse 32

याज्ञवल्क्य उवाच । नाहं तात गमिष्यामि शांत्यर्थं तस्य मंदिरे । अवलेपेन युक्तस्य शुद्ध्या विरहितस्य च

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— ହେ ତାତ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ତାହାର ମନ୍ଦିର-ଗୃହକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ସେ ଅହଙ୍କାରଯୁକ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧିହୀନ।

Verse 33

मया तस्याभिषेकार्थं सलिलं चोद्यतं च यत् । सलिलं तेन तत्काष्ठे समादिष्टं कुबुद्धिना

ତାହାର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ମୁଁ ଯେ ଜଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲି, ସେହି ଜଳକୁ ସେ କୁବୁଦ୍ଧି ଲୋକ କାଠ ଖଣ୍ଡ ଉପରେ ଢାଳିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା।

Verse 34

ततो मयापि तत्रैव तत्क्षणात्सलिलं च यत् । तस्मिन्काष्ठे परिक्षिप्तं नीतं वृद्धिं च तत्क्षणात्

ତାପରେ ସେଠାରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି କ୍ଷଣରେ ସେ ଜଳକୁ ସେଇ କାଠ ଉପରେ ଢାଳିଦେଲି; ତାହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବଢ଼ି ଉଠିଲା।

Verse 35

शाकल्य उवाच । अत एव विशेषेण समाहूतोऽसि पुत्रक । तस्मात्तत्र द्रुतं गच्छ नावज्ञेया महीभुजः

ଶାକଲ୍ୟ କହିଲେ— ଏହି କାରଣରୁ, ପୁତ୍ର, ତୁମକୁ ବିଶେଷଭାବେ ଡାକାଯାଇଛି। ତେଣୁ ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ରାଜାଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 36

अपमानाद्भवेन्मानं पार्थिवानामसंशयम् । यः करोति पुनस्तत्र मानं न स भवेत्प्रियः

ଅପମାନରୁ ନିଶ୍ଚୟ ରାଜାମାନଙ୍କର ମାନବୋଧ ଜାଗେ। ଏବଂ ଯେ ସେଠାରେ ପୁଣି ମାନ ଦେଇ ଚାଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 37

कोपप्रसाद वस्तूनि विचिन्वंतीह ये सदा । आरोहंति शनैर्भृत्या धुन्वंतमपि पार्थिवम्

ଯେ ଭୃତ୍ୟମାନେ ସଦା ରାଜାଙ୍କ କୋପ ଓ ପ୍ରସାଦର ବିଷୟ ଭାବି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ—ରାଜା ଅଶାନ୍ତିରେ କମ୍ପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଧୀରେ ଧୀରେ ପଦରେ ଉପରକୁ ଉଠନ୍ତି।

Verse 38

समौ मानापमानौ च चित्तज्ञः कालवित्तथा । सर्वंसहः क्षमी विज्ञः स भवेद्राजवल्लभः

ଯାହା ପାଇଁ ମାନ ଓ ଅପମାନ ସମାନ; ଯେ ମନ ଜାଣେ ଓ ସମୟ ଚିହ୍ନେ; ଯେ ସର୍ବସହ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ବିବେକୀ—ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 39

अपमानमनादृत्य तस्माद्गच्छ नृपालयम् । ममाज्ञापि न लंघ्या त एष धर्मः सनातनः

ଏହେତୁ ଅପମାନକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ରାଜାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାଅ। ମୋ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଲଂଘନୀୟ ନୁହେଁ—ଏହାହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ।

Verse 40

याज्ञवल्क्य उवाच । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी परिपाटीव्यतिक्रमात् । करोषि यदि शिष्याणां ये त्वया तत्र योजिताः

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ଯଥାପରି ପରିପାଟୀ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ ଆଜ୍ଞାଭଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ; ଯଦି ତୁମେ ସେଠାରେ ନିଯୁକ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କର।

Verse 41

तस्माद्यदि बलान्मां त्वं योजयिष्यसि तं प्रति । त्वां त्यक्त्वाऽन्यत्र यास्यामि यतः प्रोक्तं महर्षिभिः

ଏହେତୁ ଯଦି ତୁମେ ବଳପୂର୍ବକ ମୋତେ ତାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବି; ମହର୍ଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି।

Verse 42

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथे वर्तमानस्य परित्यागो विधीयते

ଅହଙ୍କାରୀ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ—କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟ ନ ଜାଣି, କୁପଥରେ ଚାଲୁଥିଲେ—ଧର୍ମାନୁସାରେ ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଏପରି ପରିତ୍ୟାଗ ବିଧିତ।

Verse 43

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शाकल्यः क्रोधमूर्छितः । ततः प्रोवाच तं भूयो भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

ସୂତ କହିଲେ—ତାହାର ବଚନ ଶୁଣି ଶାକଲ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା। ପରେ ସେ ତାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭର୍ତ୍ସନା କରି ଆବାର କହିଲା।

Verse 44

एकमप्यक्षरं यत्र गुरुः शिष्ये निवेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यद्दत्त्वा ह्यनृणी भवेत्

ଗୁରୁ ଯଦି ଶିଷ୍ୟକୁ ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ ଯାହା ଦେଇ ସେ ସତ୍ୟରେ ଋଣମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ।

Verse 45

तस्माद्गच्छ द्रुतं दत्त्वा मदध्ययनमालयम् । त्यक्त्वा विद्यां मया दत्तां नो चेच्छप्स्याम्यहं तव

ଏହେତୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ—ମୋ ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ-ଉପଦେଶର ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇ। ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ନଚେତ୍ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେବି।

Verse 46

एवमुक्त्वाभिमंत्र्याथ नादबिंदुसमुद्भवैः । मंत्रैराथर्वणैस्तोयं पानार्थं चार्पयत्ततः

ଏପରି କହି ସେ ନାଦ-ବିନ୍ଦୁସମୁଦ୍ଭବ ଆଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ପାନାର୍ଥେ ତାହା ଅର୍ପଣ କଲା।

Verse 47

सोऽपिबत्तत्क्षणात्तोयं तत्पीत्वा व्याकुलेंद्रियः । उद्गिरद्वांतिधर्मेण तत्त्वविद्याविमिश्रितम्

ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଇ ଜଳ ପିଇଲା; ପିଇବା ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା, ଏବଂ ବାନ୍ତିଧର୍ମରେ ଉଦ୍ଗିରଣ କଲା—ତାହା ସହ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟା ମିଶି ବାହାରିଲା।

Verse 48

ततः प्रोवाच तं भूयः शाकल्यं कुपिताननः । एकमप्यक्षरं नास्ति तावकीयं ममोदरे

ତାପରେ କ୍ରୋଧିତମୁଖରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଶାକଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲା—“ମୋ ଉଦରରେ ତୁମର ଏକଟି ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।”

Verse 49

तस्माच्छिष्योऽस्मि ते नाहं न च मे त्वं गुरुः स्थितः । सांप्रतं स्वेच्छयाऽन्यत्र प्रयास्यामि करोषि किम्

“ଏହେତୁ ମୁଁ ତୁମର ଶିଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଗୁରୁ ଭାବେ ନାହଁ। ଏବେ ମୁଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବି—ତୁମେ କ’ଣ କରିପାରିବ?”

Verse 50

एवमुक्त्वाऽथ निर्गत्य तस्मात्स्थानाच्चिरंतनात् । पप्रच्छ मानवान्भूयः सिद्धिक्षेत्राणि चासकृत्

ଏପରି କହି ସେ ସେଇ ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଥାନରୁ ବାହାରିଗଲା, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲା।

Verse 51

ततस्तस्य समादिष्टं क्षेत्रमेतन्मनीषिभिः । सिद्धिदं सर्वजंतूनां न वृथा स्यात्कथंचन

ତେବେ ମନୀଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ—ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ; କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 52

आस्तां तावत्तपस्तप्त्वा व्रतं नियममेव वा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सिद्धिः संवसतोऽपि च

ତପ, ବ୍ରତ କିମ୍ବା କଠୋର ନିୟମ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—ହାଟକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସିଲେ ମାତ୍ର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

Verse 53

येनयेन च भावेन तत्र क्षेत्रे वसेज्जनः । तस्यानुरूपिणी सिद्धिः शुभा स्याद्यदि वाऽशुभा

ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଜଣେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବସେ, ସେହି ଭାବାନୁରୂପ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ।

Verse 54

तच्छ्रुत्वा च द्रुतं प्राप्य क्षेत्रमेतद्द्विजोत्तमाः । भानुमाराधयामास स्थापयित्वा ततः परम्

ଏହା ଶୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ଥାପନ କରି ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 55

नियतो नियताहारो ब्रह्मचर्यपरायणः । गायत्रं न्यासमासाद्य निर्विकल्पेन चेतसा

ସେ ସଂୟମୀ, ନିୟତ ଆହାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟପରାୟଣ; ଗାୟତ୍ରୀ-ନ୍ୟାସର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚିତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 56

ततश्च भगवांस्तुष्टो वर्षांते तमुवाच सः । दर्शने तस्य संस्थित्वा तेजः संयम्य दारुणम्

ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଷର ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ନିଜ ଭୟଙ୍କର ତେଜକୁ ସଂଯମ କଲେ।

Verse 57

याज्ञवल्क्य वरं ब्रूहि यत्ते मनसि रोचते । सर्वमेव प्रदास्यामि नादेयं विद्यते त्वयि

ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ! ତୋ ମନକୁ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ ସେଇ ବର କହ। ମୁଁ ସବୁକିଛି ଦେବି; ତୋ ପାଇଁ ଅଦେୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 58

याज्ञवल्क्य उवाच । यदि तुष्टः सुरश्रेष्ठ वेदाध्ययनसंभवे । गुरुर्भव ममाद्यैव ममैतद्वांछितं हृदि

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଜିହିଁ ମୋର ଗୁରୁ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏହି ମୋ ହୃଦୟର ଆକାଂକ୍ଷା।

Verse 59

भास्कर उवाच । अहं तव कृपाविष्टस्तेजः संहृत्य तत्परम् । ततश्चात्र समायातस्तेन नो दह्यसे द्विज

ଭାସ୍କର କହିଲେ—ତୋପରେ କୃପା କରି ମୁଁ ମୋ ତେଜକୁ ସଂହରଣ କରିଛି। ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରକାରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯେଣୁ ତୁ ଦଗ୍ଧ ନ ହେଉ।

Verse 60

तस्मादत्रैव कुंडे च मंत्रान्सारस्वताञ्छुभान् । वेदोक्तान्क्षेपयिष्यामि स्वयमेव द्विजोत्तम

ଏହିହେତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏଠାରେ ଏହି କୁଣ୍ଡରେ ବେଦୋକ୍ତ ଶୁଭ ସାରସ୍ୱତ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ତୋ ଭିତରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବି।

Verse 61

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा यत्किंचिद्वेदसंभवम् । पठिष्यसि सकृत्तत्ते कंठस्थं संभविष्यति

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହେଲେ, ବେଦଜନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ଅଂଶ ତୁମେ ଏକଥର ପଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୁମ କଣ୍ଠରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ।

Verse 62

तत्त्वार्थं प्रकटं कृत्स्नं विदितं ते भविष्यति । मत्प्रसादान्न संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

ମୋ ପ୍ରସାଦରେ ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତୁମକୁ ଜଣା ପଡ଼ିବ। ସନ୍ଦେହ କରନି—ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ।

Verse 63

अद्यादि मानवः प्रातः स्नात्वा त्वत्र ह्रदे च यः । सावित्रेण च सूक्तेन मां दृष्ट्वा प्रपठिष्यति । तस्मै तत्स्यादसंदिग्धं यत्तवोक्तं मया द्विज

ଆଜିଠାରୁ ଯେ କେହି ମଣିଷ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଏହି ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୋତେ ଦର୍ଶନ କରି, ସାବିତ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରିବ—ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମକୁ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ସେ ତାହା ପାଇଁ ନିଃସନ୍ଦେହ ସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 64

याज्ञवल्क्य उवाच । एवं भवतु देवेश यत्त्वयोक्तं वचोऽखिलम् । परं मम वचोऽन्यच्च तच्छृणुष्व ब्रवीमि ते

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣ କହିଥିବା ସମସ୍ତ ବଚନ ଏମିତିହି ହେଉ। ଏବେ ମୋର ଆଉ ଗୋଟିଏ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି।

Verse 65

नाहं मनुष्यधर्माणमुपाध्यायं कथंचन । करिष्यामि जगन्नाथ कृपां कुरु ममोपरि

ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, କେବଳ ମାନବୀୟ ଧର୍ମ-ରୀତିରେ ବନ୍ଧା ଉପାଧ୍ୟାୟକୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଗ୍ରହଣ କରିବି ନାହିଁ। ମୋପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ।

Verse 66

ततस्तस्या ददौ सूर्यो लघिमा नाम शोभनाम् । विद्यां हि तत्प्रभावाय सुतुष्टेनांतरात्मना

ତେବେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ସେହି ଶକ୍ତିର ପ୍ରକାଶନାର୍ଥେ ତାଙ୍କୁ ‘ଲଘିମା’ ନାମକ ଶୋଭନ ବିଦ୍ୟା ଦାନ କଲେ।

Verse 67

ततस्तं प्राह कर्णांते ममाश्वानां प्रविश्य वै । अभ्यासं कुरु विद्यानां वेदाध्ययनमाचर

ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କ କାନରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ କହିଲେ—“ମୋ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କର; ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ଅଭ୍ୟାସ କର ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କର।”

Verse 68

मन्मुखाद्ब्राह्मणश्रेष्ठ यद्येतत्तव वांछितम् । न ते स्याद्येन दोषोऽयं मम रश्मिसमुद्भवः

“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ମୋ ମୁଖରୁ ହିଁ (ବେଦ) ଗ୍ରହଣ କରିବା ତୁମ ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ତୁମକୁ କୌଣସି ଦୋଷ ହେବ ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରଭାବ ମୋ ରଶ୍ମିରୁ ଉଦ୍ଭବ।”

Verse 69

एवमुक्तः स तेनाथ वाजिकर्णं समाश्रितः । लघुर्भूत्वाऽपठद्वेदान्भास्करस्य मुखात्ततः

ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ ସେ ବାଜିକର୍ଣ୍ଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲା; ଲଘୁ (ସୂକ୍ଷ୍ମ) ହୋଇ ପରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ମୁଖରୁ ବେଦମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିଲା।

Verse 70

एवं सिद्धिं समापन्नो याज्ञवल्क्यो द्विजोत्तमाः । कृत्वोपनिषदं चारु वेदार्थैः सकलैर्युतम्

ଏଭଳି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ—ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସମସ୍ତ ବେଦାର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉପନିଷଦ ରଚନା କଲେ।

Verse 71

जनकाय नरेंद्राय व्याख्याय च ततः परम् । कात्यायनं सुतं प्राप्य वेदसूत्रस्य कारकम्

ତତ୍ପରେ ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ତାହା ସମ୍ୟକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ; ତାପରେ ବେଦସୂତ୍ରକର୍ତ୍ତା ନିଜ ପୁତ୍ର କାତ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ।

Verse 72

त्यक्त्वा कलेवरं तत्र ब्रह्मद्वारि विनिर्मिते । तत्तेजो ब्रह्मणो गात्रे योजयामास शक्तितः

ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ପବିତ୍ର ‘ବ୍ରହ୍ମଦ୍ୱାର’ରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିବଳରେ ସେହି ତେଜକୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ଦେହରେ ଏକତ୍ର କଲେ।

Verse 73

तस्य तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं च दिवाकरम् । नादबिंदुं पठित्वा च तदग्रे मुक्तिमाप्नुयात्

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେହି ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ‘ନାଦବିନ୍ଦୁ’ ପାଠ କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।