Adhyaya 47

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । महाकालस्य माहात्म्यं विस्तरेण महामते । अस्माकं सूतज ब्रूहि सर्वं वेत्ति यतो भवान्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ମହାମତେ, ମହାକାଳଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଆମକୁ କହ। ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।

Verse 2

सूत उवाच । आसीत्पूर्वं महीपाल इक्ष्वाकुकुलनन्दनः । रुद्रसेन इति ख्यातः सर्वशत्रुनिषूदनः

ସୂତ କହିଲେ— ପୂର୍ବେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁଳର ନନ୍ଦନ ସ୍ୱରୂପ ଏକ ମହୀପାଳ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ‘ରୁଦ୍ରସେନ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ଓ ସର୍ବଶତ୍ରୁନିଷୂଦନ ଥିଲେ।

Verse 3

समुद्र इव गांभीर्ये सौम्यत्वे शशिसंनिभः । वीर्ये यथा सहस्राक्षो रूपे कन्दर्पसन्निभः

ଗାମ୍ଭୀର୍ୟରେ ସେ ସମୁଦ୍ର ସମ, ସୌମ୍ୟତାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ; ବୀର୍ୟରେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ, ରୂପରେ କନ୍ଦର୍ପ ସଦୃଶ ଥିଲେ।

Verse 4

तस्य कांतीति विख्याता पुरी सर्वगुणान्विता । राजधान्यभवच्छ्रेष्ठा प्रोच्चप्राकारतोरणा

ତାଙ୍କ ‘କାନ୍ତୀ’ ନାମକ ପୁରୀ ସର୍ବଗୁଣାନ୍ୱିତ ଥିଲା। ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାକାର ଓ ଭବ୍ୟ ତୋରଣସହିତ ସେ ରାଜଧାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଉଠିଲା।

Verse 5

तथैवासीत्प्रिया तस्य भार्या परमसंमता । ख्याता पद्मवतीनाम रूपौदार्य गुणान्विता

ସେହିପରି ତାହାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟା ଓ ପରମସମ୍ମତା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ‘ପଦ୍ମବତୀ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ରୂପ, ଔଦାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 6

स तया सहितो राजा वैशाख्या दिवसे सदा । समभ्येति निजस्थानात्सैन्येनाल्पेन संवृतः

ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ସହିତ ସଦା ବୈଶାଖ ମାସର ଏକ ଦିନ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିଲେ, ଅଳ୍ପ ସେନାରେ ପରିବୃତ ହୋଇ।

Verse 7

चमत्कारपुरे क्षेत्रे पीठे तत्र द्विजोत्तमाः । महाकालस्य देवस्य पुरतो रात्रिजागरम् । करोति श्रद्धया युक्तः सभार्यः स महीपतिः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଚମତ୍କାରପୁର କ୍ଷେତ୍ରର ସେହି ପୀଠରେ ସେ ମହୀପତି ଭାର୍ଯ୍ୟାସହିତ ମହାକାଳ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 8

उपवासपरो भूत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । गीतवाद्येन हृद्येन नृत्येन द्विजसत्तमाः । धर्माख्यानेन विप्राणां वेदाध्ययनविस्तरैः

ଉପବାସପର ହୋଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମମାନେ, ମଧୁର ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଧର୍ମାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ବେଦର ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନ-ଜପ ଦ୍ୱାରା (ସେ ଜାଗରଣ ପାଳିତ ହେଉଥିଲା)।

Verse 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । ददौ दानानि विप्रेभ्यस्तपस्विभ्यो विशेषतः

ତାପରେ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ସ୍ନାନ କରି, ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଶୁଚି ହୋଇ, ସେ ଦାନ ଦେଲେ—ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ।

Verse 10

दीनांधकृपणेभ्यश्च तथान्येभ्यः सहस्रशः । वर्षेवर्षे सदैवं स समभ्येत्य महीपतिः । वैशाख्यां जागरं तस्य देवस्य पुरतोऽकरोत्

ସେ ଦୀନ, ଅନ୍ଧ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହଜାରହଜାର ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ରାଜା ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆସି ବୈଶାଖ ମାସରେ ସେହି ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 11

यथायथा स भूपालः कुरुते रात्रिजागरम् । महाकालाग्रतस्तस्य तथा वृद्धिः प्रजायते

ସେ ଭୂପାଳ ମହାକାଳଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେତେ ପରିମାଣରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରୁଥିଲେ, ସେତେ ପରିମାଣରେ ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ୁଥିଲା; କାରଣ ଏହା ମହାକାଳଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିଲା।

Verse 12

शत्रवो विलयं यांति लक्ष्मीर्वृद्धिं प्रगच्छति । एकदा स समायातस्तत्र यावन्महीपतिः

ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ବିନାଶକୁ ଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲା। ଏକଥର ସେ ମହୀପତି ସେଠାକୁ (ସେହି ତୀର୍ଥରେ) ଆସିଲେ।

Verse 13

तत्रैव दिवसे तावन्महाकालस्य चाग्रतः । अपश्यद्ब्राह्मणश्रेष्ठान्नानादिग्भ्यः समागतान्

ସେହି ଦିନେ ସେଠାରେ ମହାକାଳଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ନାନା ଦିଗରୁ ସମାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲେ।

Verse 14

वेदाध्ययनसंपन्नान्व्रतनिष्ठापरायणान् । एके तत्र कथाश्चक्रुः सुपुण्या ब्राह्मणोत्तमाः

ସେମାନେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଓ ବ୍ରତନିଷ୍ଠାରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ। ସେଠାରେ କେତେକ ଅତି ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର କଥା-ଚର୍ଚ୍ଚା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 15

राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां तथा परे । तीर्थानां च तथा चान्ये ब्रह्मर्षीणां तथा परे । यज्ञानां सागराणां च द्वीपानां च मनोहराः

କେହି ରାଜର୍ଷି ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲେ। କେହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ, କେହି ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞ, ସାଗର ଓ ମନୋହର ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ରମ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଚାଲୁଥିଲା।

Verse 16

अथ तान्पृथिवीपालः स प्रणम्य यथाक्रमम् । उपविष्टः सभामध्ये तैः सर्वैश्चाभिनंदितः

ତାପରେ ସେ ଭୂମିପାଳ ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରଣାମ କରି ସଭାମଧ୍ୟରେ ବସିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସାଦରେ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ।

Verse 17

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते कथांते ते मुनीश्वराः । पप्रच्छुर्भूमिपालं तु कौतूहलसमन्विताः

ତାପରେ କଥା ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲାବେଳେ, କୌତୂହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ଭୂମିପାଳ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 18

वैशाखीदिवसे राजंस्त्वं सदाभ्येत्य दूरतः । वर्षेवर्षेऽस्य देवस्य पुरतो रात्रिजागरम्

“ହେ ରାଜନ୍! ବୈଶାଖୀ ଦିନରେ ତୁମେ ସଦା ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଆସି ପହଞ୍ଚ; ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏହି ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କର।”

Verse 19

प्रकरोषि प्रयत्नेन त्यक्त्वान्याः सकलाः क्रियाः । स्नानदानादिका याश्च निर्दिष्टाः शास्त्रचिंतकैः

“ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା କରୁଛ; ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତ୍ୟାଗ କରି—ଶାସ୍ତ୍ରଚିନ୍ତକମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାଶେ ରଖୁଛ।”

Verse 20

न ते यदि रहस्यं स्यात्तदाऽशेषं प्रकीर्तय । नूनं त्वं वेत्सि तत्सर्वं यत्फलं रात्रिजागरे

ଯଦି ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ରହସ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ। ନିଶ୍ଚୟ ରାତ୍ରି-ଜାଗରଣରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ମିଳେ, ତୁମେ ସବୁ ଜାଣ।

Verse 22

अहमासं वणिग्जात्या पुरा वै वैदिशे पुरे । निर्धनो बंधुभिर्मुक्तः परिभूतः पदेपदे

ପୂର୍ବେ ବିଦିଶା ନଗରେ ମୁଁ ବଣିକ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦରିଦ୍ର—ବନ୍ଧୁମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ପଦେପଦେ ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲି।

Verse 23

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः । वैदिशे नाकरोद्वृष्टिं सप्त वर्षाणि पंच च

ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବିଦିଶାରେ ବର୍ଷା କରାଇଲେ ନାହିଁ—ସାତ ବର୍ଷ ଓ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ।

Verse 24

ततो वृष्टिनिरोधेन सर्वे लोकाः क्षुधार्द्दिताः । अन्नाभावान्मृताः केचित्केचिद्देशांतरे गताः

ବର୍ଷା ରୋକାଯାଇଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ। ଅନ୍ନାଭାବରୁ କେହି କେହି ମରିଗଲେ, ଆଉ କେହି ଦୂର ଦେଶକୁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 25

ततोऽहं स्वां समादाय पत्नीं क्षुत्क्षामगात्रिकाम् । अश्रुपूर्णमुखीं दीनां प्रस्खलन्तीं पदेपदे

ତାପରେ ମୁଁ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସହ ନେଲି—ଭୁଖରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଲୁହରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁ, ଦୀନାବସ୍ଥାରେ ପଦେପଦେ ଠୋକର ଖାଉଥିଲା।

Verse 26

सौराष्ट्रं मनसि ध्यात्वा प्रस्थितस्तदनन्तरम् । सुभिक्षं लोकतः श्रुत्वा जीवनाय द्विजोत्तमाः

ମନରେ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ମୁଁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲି। ଲୋକମୁଖରୁ ସେଠାରେ ସୁଭିକ୍ଷ ଅଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଜୀବନାର୍ଥେ ଯାତ୍ରା କଲି।

Verse 27

क्रमेण गच्छमानोऽथ भिक्षान्नकृतभोजनः । आनर्तविषयं प्राप्तश्चमत्कारपुरांतिके

କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଯାଇ, ଭିକ୍ଷାରେ ମିଳିଥିବା ଅନ୍ନରେ ଭୋଜନ କରି, ମୁଁ ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲି—ଚମତ୍କାର ନାମକ ନଗର ନିକଟରେ।

Verse 28

तत्र रम्यं मया दृष्टं पद्मिनीखण्डमंडितम् । सरः स्वच्छोदकापूर्णं जलपक्षिभिरावृतम्

ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ରମ୍ୟ ସରୋବର ଦେଖିଲି, ପଦ୍ମିନୀର ଗୁଚ୍ଛଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ସ୍ୱଚ୍ଛ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଜଳପକ୍ଷୀମାନେ ଘେରିଥିଲେ।

Verse 29

ततोऽहं तत्समासाद्य स्नातः शीतेन वारिणा । क्षुधार्तश्च तृषार्तश्च श्रमार्तश्च विशेषतः

ତାପରେ ମୁଁ ସେ ସରୋବରକୁ ପହଞ୍ଚି ତାହାର ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲି; ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ ଭୁଖରେ ପୀଡିତ, ପିଆସରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲି।

Verse 30

अथाहं भार्यया प्रोक्तो गृहाणेश जलाशयात् । जलजानि क्रयार्थाय येन स्यादद्य भोजनम्

ତେବେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ମୋତେ କହିଲା—“ହେ ନାଥ, ଏହି ଜଳାଶୟରୁ ଜଳଜ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଆଣ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକ୍ରି କଲେ ଆଜି ଭୋଜନ ହେବ।”

Verse 32

ततो मया गृहीतानि पद्मानि द्विजसत्तमाः । विक्रयार्थं प्रभूतानि वाच्छमानेन भोजनम्

ତେବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୋଜନ ଲାଭ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ବିକ୍ରୟାର୍ଥେ ମୁଁ ଅନେକ ପଦ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କଲି।

Verse 33

चमत्कारपुरं प्राप्य ततोऽहं द्विजसत्तमाः । भ्रांतस्त्रिकेषु सर्वेषु चत्वरेषु गृहेषु च

ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ‘ଚମତ୍କାରପୁର’ ନଗରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ସମସ୍ତ ତ୍ରିମୁହାଣି, ଚତ୍ୱର ଓ ଘରେଘରେ ଭ୍ରମଣ କଲି।

Verse 34

न कश्चित्प्रतिगृह्णाति तानि पद्मानि मानवः । मम भाग्यवशाल्लोको जातः क्रयपराङ्मुखः

କିନ୍ତୁ କେହି ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶେ ଲୋକେ କ୍ରୟରୁ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୋଇଗଲେ।

Verse 35

अथ क्षुत्क्षामकण्ठस्य श्रांतस्य मम भास्करः । अस्ताचलमनुप्राप्तः संध्याकालस्ततोऽभवत्

ତେବେ ଭୁଖରେ ଶୁଷ୍କ କଣ୍ଠ ଓ ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ମୁଁ; ଭାସ୍କର ଅସ୍ତାଚଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ଆସିଲା।

Verse 36

ततो वैराग्यमापन्नः सुप्तोऽहं भग्नमंदिरे । तानि पद्मानि भूपृष्ठे निधाय सह भार्यया

ତାପରେ ବୈରାଗ୍ୟାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲି; ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ସେହି ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମି ଉପରେ ରଖିଲି।

Verse 37

अथार्धरात्रे संप्राप्ते श्रुतो गीतध्वनिर्मया । ततश्च चिंतितं चित्ते जागरोऽयमसंशयम्

ଅର୍ଧରାତ୍ରି ଆସିଲାବେଳେ ମୁଁ ଗୀତର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲି। ତେବେ ମନେ ଭାବିଲି—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଜାଗରଣ।

Verse 38

तस्माद्गच्छामि चेत्कश्चित्पद्मान्येतानि मे नरः । मूल्येन प्रतिगृह्णाति भोजनं जायते ततः

ତେଣୁ ମୁଁ ଯାଉଛି; ଯଦି କେହି ଲୋକ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ମୋର ଏହି ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ତାହାରୁ ଭୋଜନ ମିଳିବ।

Verse 39

एवं विनिश्चयं कृत्वा पद्मान्यादाय सत्वरम् । सभार्यः प्रस्थितस्तत्र यत्र गीतस्य निःस्वनः

ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ପତ୍ନୀସହିତ, ଯେଠାରୁ ଗୀତର ନିନାଦ ଆସୁଥିଲା ସେଠାକୁ ଚାଲିଲି।

Verse 40

ततश्चायतने तस्मिन्प्राप्तोऽहं मुनिपुंगवाः । अपश्यं देवदेवेशं महाकालं प्रपूजितम् । अग्रस्थितैर्द्विजश्रेष्ठैर्जपगीतपरायणैः

ତାପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସେଇ ଆୟତନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। ଦେବଦେବେଶ ମହାକାଳଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ଦେଖିଲି; ଆଗରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜପ ଓ କୀର୍ତ୍ତନରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 41

एके नृत्यं प्रकुर्वंति गीतमन्ये जपं परे । अन्ये होमं द्विजश्रेष्ठा धर्माख्यानमथापरे

କେହି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, କେହି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, କେହି ଜପରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେହି ହୋମ କରୁଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଧର୍ମ ଉପାଖ୍ୟାନ-କଥା ପାଠ କରୁଥିଲେ।

Verse 42

ततः कश्चिन्मया पृष्टः क्रियते जागरोऽत्र किम् । क एते जागरासक्ता लोकाः कीर्तय मे द्रुतम्

ତେବେ ମୁଁ କାହାକୁ ପଚାରିଲି—“ଏଠାରେ କାହିଁକି ଜାଗର କରାଯାଉଛି? ଜାଗରରେ ଆସକ୍ତ ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଶୀଘ୍ର କହ।”

Verse 43

तेनोक्तमेष देवस्य महाकालस्य जागरः । क्रियते ब्राह्मणैर्भक्त्या उपवासपरायणैः

ସେ କହିଲା—“ଏହା ଦେବ ମହାକାଳଙ୍କ ଜାଗର; ଉପବାସପରାୟଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଏହା କରନ୍ତି।”

Verse 44

अद्य पुण्यतिथिर्नाम वैशाखी पुण्यदा परा । यस्यामस्य पुरो भक्त्या नरः कुर्यात्प्रजागरम् । महाकालस्य देवस्य सौख्यं प्राप्नोत्यसंशयम्

ଆଜି ‘ବୈଶାଖୀ’ ନାମକ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ତିଥି। ଏହି ଦିନ ଯେ ନର ଏହି ମହାକାଳ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଭକ୍ତିରେ ରାତ୍ରି-ଜାଗର କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଓ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ପାଏ।

Verse 45

संति पद्मानि मे यच्छ मूल्यमादाय भद्रक । भोजनार्थमहं दद्मि कलधौतपलत्रयम्

“ମୋ ପାଖରେ ପଦ୍ମଫୁଲ ଅଛି; ଭଦ୍ରକ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋତେ ଦିଅ ଏବଂ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ନିଅ। ଭୋଜନାର୍ଥେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ତିନି ପଲ ଦେବି।”

Verse 46

ततोऽवधारितं चित्ते मया ब्राह्मणसत्तमाः । पूजयामि महाकालं पद्मैरेतैः सुरेश्वरम्

ତେବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲି—“ଏହି ପଦ୍ମଫୁଲରେ ଦେବେଶ୍ୱର ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି।”

Verse 47

न मया सुकृतं किंचिदन्यदेहांतरे कृतम् । नियतं तेन संभूत इत्थंभूतोऽस्मि दुर्गतः

ମୁଁ ପୂର୍ବଦେହରେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରିନଥିଲି। ସେହି କାରଣରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଏବେ ମୁଁ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼ିଛି।

Verse 48

परं क्षुत्क्षामकंठेयं भार्या मे प्रियवादिनी । अन्नाभावान्न संदेहः प्रातर्यास्यति संक्षयम्

ଅଧିକ ଦୁଃଖର କଥା, ମୋର ମଧୁରଭାଷିଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା—ଭୋକରେ ତା’ର କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ଓ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି। ଅନ୍ନାଭାବରୁ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କ୍ଷୟ ପାଇବ।

Verse 49

एवं चिंतयमानस्य मम सा दयिता ततः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयावनता स्थिता

ମୁଁ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋର ପ୍ରିୟା ତେବେ ବିନୟରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମଧୁର ବଚନ କହିଲା।

Verse 50

मा नाथ कुरु पद्मानां विक्रयं धनलोभतः । कुरुष्व च हितं वाक्यं यत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम्

ହେ ନାଥ, ଧନଲୋଭରେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ବିକ୍ରି କରନି। ମୁଁ ଏବେ ଯେ ହିତକର କଥା କହିବି, ତାହା ଶୁଣି ସେହିପରି କର।

Verse 51

उपवासो बलाज्जातः सस्याभावादसंशयम् । अस्माकं जागरं चापि भविष्यति बुभुक्षया

ଶସ୍ୟର ଅଭାବରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆମ ପାଇଁ ବଳାତ୍ ଉପବାସ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ଏବଂ ଭୋକର କାରଣରୁ ଆମର ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ମଧ୍ୟ ହେବ।

Verse 52

तत्रोभाभ्यां कृतं स्नानं दिवा सरसि शोभने । घर्मार्त्ताभ्यां श्रमार्त्ताभ्यां कृतदेवार्चनं तथा

ସେଠାରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଦିନେ ଶୋଭନ ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ତାପ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା ମଧ୍ୟ କଲେ।

Verse 53

तस्माद्देवं महाकालं पूजयामोऽधुना वयम् । पद्मैरेतैः परं श्रेय आवयोर्येन जायते

ଏହେତୁ ଏବେ ଆମେ ଦେବ ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା; ଏହି ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣରେ ଆମ ଦୁହେଁଙ୍କର ପରମ ଶ୍ରେୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ହେବ।

Verse 54

राजोवाच । उभाभ्यामथ हृष्टाभ्यां पूजितोऽयं महेश्वरः । तैः पद्मैः सत्त्वमास्थाय कृत्वा पूजां द्विजोत्तमाः

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ତାପରେ ହୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଏହି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ; ସେହି ପଦ୍ମପୁଷ୍ପରେ ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଦୃଢତା ଧାରଣ କରି ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 55

क्षुत्पीडया समायाता नैव निद्रा कथंचन । स्वल्पापि मंदिरे चात्र स्थितयोर्हरसन्निधौ

ଭୋକର ପୀଡାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଆମ ଦୁହେଁଙ୍କୁ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ନିଦ୍ରା ଆସିଲା ନାହିଁ; ଏଠି ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 56

ततः प्रभातसमये प्रोद्गते रविमंडले । मृतोऽहं क्षुधयाविष्टः स्थानेऽत्रैव द्विजोत्तमाः

ତାପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଉଦିତ ହେଲାବେଳେ, ଭୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ମୁଁ ଏଠି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲି—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ!

Verse 57

अथ सा दयिता मह्यं तदादाय कलेवरम् । हर्षेण महताविष्टा प्रविष्टा हव्यवाहनम्

ତେବେ ମୋ ପ୍ରିୟା ମୋର ସେହି ଦେହକୁ ଉଠାଇ, ମହା ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 58

तत्प्रभावादहं जातः कांतीनाथो महीपतिः । दशार्णाधिपतेः कन्या सापि जातिस्मरा सती

ସେହି ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ‘କାଂତୀନାଥ’ ନାମରେ ପୃଥିବୀପତି ହୋଇ ଜନ୍ମିଲି; ସେ ମଧ୍ୟ ଦଶାର୍ଣାଧିପତିଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମି, ସତୀ ଓ ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତିଯୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 59

ततः स्वयंवरं प्राप्ता मां विज्ञाय निजं पतिम् । मयापि सैव विज्ञाय पूर्वपत्नी समाहृता

ତାପରେ ସେ ସ୍ୱୟଂବରକୁ ଆସି ମୋତେ ନିଜ ପତି ବୋଲି ଚିହ୍ନି ମୋତେ ହିଁ ବରିଲା; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପତ୍ନୀ ବୋଲି ଜାଣି ସହଧର୍ମିଣୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲି।

Verse 60

एतस्मात्कारणादस्य महाकालस्य जागरम् । वर्षेवर्षे च वैशाख्यां करोमि द्विजसत्तमाः

ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ବୈଶାଖ ମାସରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମହାକାଳଙ୍କ ଜାଗରଣ କରେ।

Verse 61

अनया प्रियया सार्धं पुष्पधूपानुलेपनैः । पूजयित्वा महाकालं सत्यमेतन्मयोदितम्

ଏହି ପ୍ରିୟା ସହିତ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଅନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହୁଛି।

Verse 62

कृतो विप्रा मया त्वेष स तदा रात्रिजागरः । यथाप्येतत्फलं जातं देवस्यास्य प्रभावतः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ମୁଁ ସେତେବେଳେ ସେଇ ରାତ୍ରିଜାଗର କରିଥିଲି; ଏହିପରି ଏହି ଫଳ ହେଲା—ଏହି ଦେବଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ।

Verse 63

अधुना श्रद्धया युक्तो यथोक्तविधिना ततः । यत्करोमि न जानामि किं मे संयच्छते फलम्

ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏହା କରୁଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋତେ କେଉଁ ଫଳ ଦେବ ମୁଁ ଜାଣେନି।

Verse 64

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया सत्यं द्विजोत्तमाः । येन सत्येन तेनैष महाकालः प्रसीदतु

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟଭାବେ କହିଛି; ସେଇ ସତ୍ୟବଳରେ ଏହି ମହାକାଳ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 65

सूत उवाच । एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । प्रचक्रुर्जपतेस्तस्य साधुवादाननेकशः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହେଲା; ଏବଂ ଜପକର୍ତ୍ତା ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସେମାନେ ଅନେକଥର ସାଧୁବାଦରେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 66

ब्राह्मणा ऊचुः । सत्यमुक्तं महीपाल त्वयैतदखिलं वचः । महाकालप्रसादेन न किंचिद्दुर्लभं भुवि

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହୀପାଳ, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସତ୍ୟଭାବେ କହିଛ; ମହାକାଳଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ପୃଥିବୀରେ କିଛିମାତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ।

Verse 67

तस्माद्विशेषतः सर्वे वर्षेवर्षे वयं नृप । करिष्यामोऽस्य देवस्य श्रद्धया रात्रिजागरम्

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଆମେ ସମସ୍ତେ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଏହି ଦେବଙ୍କର ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରିବୁ।

Verse 68

ततः स पार्थिवस्ते च सर्व एव द्विजातयः । प्रचक्रुर्जागरं तस्य महाकालस्य संनिधौ

ତାପରେ ସେ ରାଜା ଓ ସେହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜାତି ମହାକାଳଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ତାଙ୍କର ଜାଗରଣ କଲେ।

Verse 69

विशेषाद्धर्षसंयुक्ता विविधैर्गीतवादनैः । धर्माख्यानैश्च नृत्यैश्च वेदोच्चारैः पृथग्विधैः । तदारभ्य नृपाः सर्वे प्रचक्रुर्विस्मयान्विताः

ବିଶେଷ ହର୍ଷସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଗୀତ-ବାଦନ, ଧର୍ମାଖ୍ୟାନ, ନୃତ୍ୟ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ବେଦୋଚ୍ଚାର ଦ୍ୱାରା, ସେହି ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ରାଜା ବିସ୍ମୟଭରିତ ହୋଇ ଜାଗରଣ କରିଲେ।

Verse 70

ततः प्रभाते विमले समुत्थाय स भूपतिः । पूजयित्वा महाकालं तांश्च सर्वान्द्विजोत्तमान् । अनुज्ञाप्य ययौ हृष्टः ससैन्यः स्वपुरं प्रति

ତାପରେ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ସେ ଭୂପତି ମହାକାଳଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ସେହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେନାସହିତ ନିଜ ନଗର ପ୍ରତି ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 71

ततः कालेन संप्राप्य देहान्तं स महीपतिः । संप्राप्तः परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

ତାପରେ କାଳକ୍ରମେ ଦେହାନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେ ରାଜା ଜରା-ମରଣବର୍ଜିତ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 72

एतद्वः सर्वमाख्यातं महाकालसमुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मण श्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମହାକାଳସମୁଦ୍ଭବ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି; ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ।

Verse 210

राजोवाच । रहस्यं परमं चैव यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः । युष्माभिः कीर्तयिष्यामि तथाप्यखिलमेव हि

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତୁମେ ଯେ ପରମ ରହସ୍ୟ ମୋତେ ପଚାରିଛ, ମୁଁ ତାହା ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶ କରିବି; ନିଶ୍ଚୟ ସମଗ୍ରଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।