Adhyaya 263

Verse 1

ईश्वर उवाच । यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते । तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଯେ ତାମସ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହେ, ସେ ଜ୍ଞାନମୟ ଯୋଗୀ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୋକ୍ଷଦାତା ହୁଏ।

Verse 2

यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् । यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा

ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପ୍ରତି ମମତା ନଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ ହୁଏ, ଏବଂ ହରିରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଯୋଗ ହୋଇଯାଏ—ତେବେ କର୍ମ ବନ୍ଧନ କରେନାହିଁ।

Verse 3

कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा । तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः

କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯୋଗମୟ ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 4

गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः । जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते

ଗୁରୁତ୍ୱର ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁଭବ କରି ମହାମତି ପୁରୁଷ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ‘ବିଷ୍ଣୁତ୍ୱ’ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ କର୍ମସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 5

कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च । इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये

ନିତ୍ୟ କର୍ମ ଓ ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାହା ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତସ୍ତାପକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 6

कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि । तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्

ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ସମସ୍ତ କର୍ମର ଅଧୀଶ୍ୱର ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣ। ସବୁକିଛି ତାଙ୍କରେ ସମର୍ପଣ କଲେ ଜୀବ ସମଗ୍ର ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 7

एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः । एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्

ଏହିଏ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ଏହିଏ ପରମ ତପ; ଏହିଏ ପରମ ଶ୍ରେୟ—ନିଜ କର୍ମକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା।

Verse 8

अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः । तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्

ଏହି ଯୋଗ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ମଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏହା ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମରୁ ଜନ୍ମି ଶୁଭତ୍ୱ (ପବିତ୍ର ମଙ୍ଗଳ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

Verse 9

तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः । यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି କୁଳରେ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିଣ୍ଡାର୍ପଣରେ ତତ୍ପର ପିତୃମାନେ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରି ରହନ୍ତି।

Verse 10

तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् । तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବାଦବିବାଦରେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି; ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଜେ; ଏବଂ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥ ‘ଅନେକ’ ବୋଲି ଲାଗେ।

Verse 11

स एव ज्ञानवांल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः । महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः

ହରିଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ସେଇ ଲୋକରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ; ସେଇ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ; ସେଇ ମହାକ୍ରତୁମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସାଧକ—କାରଣ ସେ ହରିଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 12

निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते । वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः

ଚକ୍ଷୁର ନିମିଷକୁ ମଧ୍ୟ ନିରୋଧ କଲେ ଯୋଗ ସମ୍ୟକ୍ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଯୋଗୀ ପାଇଁ ବାଣୀଜୟ ଗୋମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 13

मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् । कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्

ମନ ଉପରେ ନିତ୍ୟ ବିଜୟ ହେଲେ ଅଶ୍ୱମେଧର ଫଳ ମିଳେ। କଳ୍ପନା-ନିର୍ମାଣ ଉପରେ ନିତ୍ୟ ବିଜୟ ହେଲେ ସୌତ୍ରାମଣି ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 14

देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः । पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले

ଦେହାସକ୍ତିକୁ ନିତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ‘ନରଯଜ୍ଞ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପଶୁକୁ ‘ହତ’ କରି—ବାହ୍ୟ ଅଗ୍ନି ବିନା—ଯୋଗୀ ଶିରୋଚିହ୍ନ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରେ (ଅନ୍ତର୍ୟାଗର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ)।

Verse 15

गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते । स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः

ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶବିଧିରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗୀ ଆହାରେ ସଂଯମୀ ଓ ଦେହ‑ବାକ୍‑ମନର ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ଧାରଣକାରୀ।

Verse 16

त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने । मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः

ନିରଞ୍ଜନ, ନିର୍ବିକାର ଦେବଙ୍କୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେଇ ସତ୍ୟ ତ୍ରିଦଣ୍ଡୀ। ତାହାର ଦଣ୍ଡ—ମନୋଦଣ୍ଡ, କର୍ମଦଣ୍ଡ ଓ ବାଗ୍ଦଣ୍ଡ।

Verse 17

स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते । अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः

ସେ ଯୋଗୀ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ସଦା ବନ୍ଧନସ୍ୱରୂପ କର୍ମରେ ବାନ୍ଧା ଓ ପୀଡିତ ରହେ।

Verse 18

कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि । यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते

କର୍ମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ଥାନ/ସ୍ଥିତିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ ଓ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Verse 19

तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् । यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः

ତେବେ ସେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଦେହ କେବଳ ରହିଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମର ପରମ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଉଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 20

तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् । अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃତ୍ତି କର୍ମମୟ ରହେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଗଛର ଶାଖାମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପରି କେବଳ ଅଂଶତଃ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଅବାନ୍ତର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ଜ୍ଞେୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 21

मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् । मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः

ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ସମୁଚ୍ଚୟରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ମୋକ୍ଷ ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଏକ ନଗର ସଦୃଶ।

Verse 22

द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः । त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः

ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଚାରି ଦ୍ୱାରପାଳ—ଶମ ଆଦି—ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ମୋକ୍ଷଫଳ ଦେଉଥିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରଥମେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः । एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः

ଶମ, ସଦ୍ବିଚାର, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସାଧୁସଙ୍ଗ—ଯାହାର ହସ୍ତଗତ ଏହି ସବୁ, ତାହାର ସିଦ୍ଧି ଦୂର ନୁହେଁ।

Verse 24

योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च । प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः

ହେ ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ଓ ସଦ୍ଧର୍ମାଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନର ମଲରହିତ ନିର୍ମଳତା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 25

ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः । सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला

ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମର୍ତ୍ୟ ଯଦି ସର୍ବତ୍ର ଭ୍ରମଣ କରେ ମଧ୍ୟ, ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ ତତ୍କ୍ଷଣେ ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଦୀପଶିଖା ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।

Verse 26

मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

ଯେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଧ୍ରୁବ ଲୟକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତାହାର ସହସ୍ର ପାପ ସେହି କ୍ଷଣରେ ନଶିଯାଏ।

Verse 27

रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः । सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्

ରାଗଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୋଧ-ଲୋଭରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବତ୍ର ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା—ଏହାହିଁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଙ୍କ ସତ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 29

मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् । कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्

ମାୟାର ଆବରଣରୁ ମୁକ୍ତ, ମିଥ୍ୟା ବସ୍ତୁପ୍ରତି ବିରାଗୀ, ଏବଂ କୁସଙ୍ଗରହିତ—ଏହିସବୁ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 30

ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः । उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्

‘ମମତା’ ରୂପୀ ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦିଏ; ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତିମାର୍ଗ ଆଚରଣରେ ତାହାର ଶମନ ହୁଏ।

Verse 31

इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् । यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି କେବଳ ମନଦ୍ୱାରା ତାହାଙ୍କୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଲୋହା ଲୋହା ସହ ଘସିଲେ ଅଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 32

बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा । संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा

ଦେହାବସ୍ଥାରେ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, ଅନ୍ୟଟି ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଗ୍ରାହ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ସଂସାରବିଷୟରେ ଲଗ୍ନ ବୁଦ୍ଧି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ପରବ୍ରହ୍ମରେ ନିବିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଭ।

Verse 33

अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः । ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा

ହେ ଦେବୀ, ଅହଂକାର ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଶୁଭଫଳ ବୁଝିଲେ, ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସଂଧାୟ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି) ନିୟୋଜିତ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 34

श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् । हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये

ରୂପାତୀତ ଶିବଙ୍କୁ ଲୋକେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି—ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଶ୍ୟାମଳ ସ୍ୱରୂପରେ ଓ ଉପସ୍ଥସ୍ଥ ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପରେ ମଧ୍ୟ। ବଦ୍ଧଙ୍କ ବିମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଦ୍ୱିବିଧ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ହୃଦୟସ୍ଥ ଶିବ ଓ ଶିରସ୍ଥ ଶିବ।

Verse 36

एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव । रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्

ଏହା ତୁମର ଅକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱ—ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅମୃତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହା ରୂପେ ରୂପେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶର ବହୁବିଧ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।

Verse 37

यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति । गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः

ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରତି ସମଗ୍ର ଜଗତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ଯିଏ ଗୁରୁଙ୍କୁ ତୁଷ୍ଟ କରେ, ତାହାର ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 38

गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः । क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम्

ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ, ପ୍ରତିମା-ପୂଜା, ସଦ୍ବିଚାର, ସମ ଓ ସ୍ଥିର ମନ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନସହିତ କ୍ରିୟା—ଏହିମାନେ ମୋକ୍ଷସିଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 39

क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः । स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः

କ୍ରିୟାର ଅଧିପତି ବିଷ୍ଣୁ ଏକା; ତଥାପି ସେ ସ୍ୱୟଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟ। ପ୍ରାଣର ବିକାଶ ପାଇଁ ସେ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ବୀଜମନ୍ତ୍ରରୂପେ ବିରାଜିତ।

Verse 40

द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् । दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्

ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ଚକ୍ର ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ; ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରେ ଏବଂ ପରବ୍ରହ୍ମର ଦାନ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 41

एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् । मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव

ଏହିଟି ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରରୂପ ଧାରଣ କରେ। ହେ ଦେବୀ, ତୁମ ପାଇଁ ସ୍କନ୍ଦ ପରମ୍ପରାରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ନିର୍ମଳଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରିଛି।

Verse 42

एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च । चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः

ଏହି ହେଉଛି ସାର—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୂପ, ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକାଳେ କୈଟଭାରି (ବିଷ୍ଣୁ) କୋଟି ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ଦଗ୍ଧ କରି ମୋକ୍ଷ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः । उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସେହି ନଗରରେ, କ୍ଷୀରସାଗରର ମଧ୍ୟରୁ, ତେଜର ଭାରରେ ଚାପିତ ହୋଇ, ସେ ବିମାନର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।

Verse 44

उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः । महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः

ଉର ଓ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁଦ୍ରା କରି ସେ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ନଦେଖା ଏକ ମହାମତ୍ସ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଅହଂକାରହୀନ।

Verse 45

हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः । तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह

‘ହୁଂ’କାରର ଗର୍ଭରେ ଥିବା ସେହି ମତ୍ସ୍ୟକୁ ଦେଖି ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ତେଜରେ ତାହାକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କଲେ, ତାପରେ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 46

कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः । कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो

“ତୁମେ କିଏ—ମତ୍ସ୍ୟର ଉଦରରେ ବସୁଥିବା—ଦେବ, ଯକ୍ଷ କି ମାନବ? ଦେହର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତୁମେ କିପରି ଜୀବିତ ଅଛ? ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୋତେ କୁହ।”

Verse 47

मत्स्य उवाच । अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे । मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः

ମତ୍ସ୍ୟ କହିଲା—କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରଜ ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ଗୋଟିଏ ମାଛର ଉଦରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିଲି। କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୋ ମାତା କହିଲେ—ଏହା ମୋ କୁଳର ନୁହେଁ।

Verse 48

कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् । गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्

କୁଳକ୍ଷୟର ଭୟରୁ ତାହାର ଫଳରେ ନିଜ କୁଳର ନାଶ ହେଲା। ଭୟଙ୍କର ଗଣ୍ଡାନ୍ତ ଯୋଗରେ ଜଣେ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲା, ସେ ଗୃହଧର୍ମର କର୍ମ କଲା ନାହିଁ।

Verse 49

इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः । झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्

ଏଭଳି ଦୁଃଖିତା ମାତା ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ—ହେ ବଂଶଜ, ଶୁଣ। ପରେ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଝଷ ମାଛ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଧରିଲା, ଏଠାରେ ମୋ ସମୟ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ ହେଲା।

Verse 50

तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् । तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः

ତୁମ ଏହି ଅମୃତସଦୃଶ ବାକ୍ୟମାନେ ମହା ଜ୍ଞାନଯୋଗକୁ ଜାଗ୍ରତ କଲା। ତାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲି—ସାକାର ପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସାକାର ରୂପେ ବିଚରନ୍ତି।

Verse 51

अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च । यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते

ହେ ଦେବେଶ! ମୋର ନିଷ୍କ୍ରମଣ ପାଇଁ ଅନୁଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ; ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ମୁଁ ପିତୃଋଣ ଶୋଧିଥିବା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଉଁ, ଏବଂ ଭବାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକୃତ ହେଉଁ।

Verse 52

हर उवाच विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः । बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः

ହର କହିଲେ—ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁରୂପ, ପୂଜ୍ୟ। ତୁମ କଥା ଶୁଣି ସେ ମହାମାଛ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହେଲା; ଶୀଘ୍ର ବାହାରକୁ ଆସ।

Verse 53

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

ତାପରେ ସେ ମାଛ ଭିତରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶରେ, ମୁଣ୍ଡ ଆଗେ କରି ବାହାରିଲା। କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମୁହଁ ବିକୃତ ହୋଇ ବାହାରେ ଆସିଲା।

Verse 56

यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् । तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति

ଏହି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ମାଛର ଉଦରରୁ ଜନ୍ମିଥିବାରୁ, ସେ ଲୋକେ ‘ମତ୍ସ୍ୟନାଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 57

अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः । निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः

ତାହାର ମାନବଦେହ ଅଛେଦ୍ୟ ହେବ; ସେ ଜ୍ଞାନଯୋଗର ପାରତଟକୁ ପହଞ୍ଚିବ। ସେ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ, ଆକାଙ୍କ୍ଷାହୀନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମସେବାରେ ନିଷ୍ଠ ହେବ।

Verse 58

जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश । इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः । महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ

ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେବ ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ। ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେ ମହେଶାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲା; ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଗଲା।

Verse 59

ब्रह्मोवाच । कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏବଂ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 60

ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् । एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्

ତାପରେ ହୃଷ୍ଟା ପାର୍ବତୀ ଅନୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରଣବ (ଓଁ)ର ପ୍ରଭାବ-ପ୍ରଭାରେ ସେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 61

सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना । इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च

ଜଗତାମାତା ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରାମୃତ-ବଳରେ ସେହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଯେ କେହି ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଏହି କଥା ଶୁଣେ…

Verse 62

चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ବିଶେଷତଃ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ।

Verse 263

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाह्स्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनं नाम त्रिषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଏକାଶୀତିସାହସ୍ରୀ ସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ନାଗରଖଣ୍ଡରେ, ହାଟକେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟର ଶେଷଶାୟୀ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା–ନାରଦ ସଂବାଦର ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ “ମତ୍ସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଉତ୍ପତ୍ତି-କଥନ” ନାମକ 263ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 281

सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा । शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति

ଯେ ଯୋଗୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ଦୟା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଯିଏ ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 854

रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः । सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्

ସେ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁସଂଘଟିତ ହେଲେ, ତଥାପି ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ସମ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଦିବ୍ୟ, ବିଶିଷ୍ଟ ସୁଗନ୍ଧର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ।

Verse 895

उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् । चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः

ଉମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣତ ସେହି ପୁତ୍ରକୁ ନିଜ କୋଳରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପରମ ହର୍ଷିତ ହର (ଶିବ) ତାହାର ନାମ ମଧ୍ୟ ରଖିଦେଲେ।