Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
Chương 1 mở đầu bằng câu hỏi của các hiền triết: vì sao liṅga của Śiva lại được tôn thờ đặc biệt, thậm chí hơn các “chi phần” hay hình tướng thần linh khác. Sūta đáp bằng việc kể một sự kiện ở rừng Ānarta: Śiva (Tripurāntaka), đau buồn vì xa lìa Satī, bước vào nơi tu khổ hạnh trong hình dạng vượt ngoài quy phạm—trần thân, cầm bát sọ xin thực. Các phụ nữ của đạo sĩ bị cuốn hút, bỏ dở nề nếp thường ngày; các đạo sĩ nam cho đó là sự phá vỡ trật tự ẩn tu nên nguyền rủa khiến liṅga của Śiva rơi xuống đất. Liṅga xuyên thủng địa tầng, rơi xuống Pātāla, làm ba cõi chấn động, điềm dữ nổi lên khắp nơi. Chư thiên đến cầu Brahmā; Brahmā biết nguyên do, dẫn họ đến Śiva. Śiva không chịu phục hồi liṅga nếu chư thiên và cộng đồng “nhị sinh” không nỗ lực phụng thờ. Chư thiên an ủi rằng Satī sẽ tái sinh làm Gaurī, con gái núi Himālaya. Brahmā bèn cử hành lễ bái ở Pātāla; Viṣṇu và các thiên thần khác tiếp nối. Hài lòng, Śiva ban ân và tái lập liṅga; Brahmā tạo một liṅga bằng vàng và an vị, tuyên bố danh xưng nổi tiếng ở Pātāla là Hāṭakeśvara. Kết chương nêu chuẩn tắc: thường xuyên thờ liṅga với lòng tin—chạm, chiêm ngưỡng và tán dương—là sự tôn kính trọn vẹn các nguyên lý thần thánh lớn, đem lại quả lành và thành tựu tâm linh cát tường.
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
Chương này mở đầu với lời Sūta thuật lại một biến cố trọng yếu về địa lý linh thiêng: khi một liṅga bị nhổ bật, nước Jahnavī (sông Gaṅgā) từ cõi pātāla phun lên qua lối ấy, được ca ngợi theo văn phong tīrtha-mahātmya là có năng lực tẩy uế khắp nơi và ban thành tựu sở nguyện. Sūta báo trước một câu chuyện “khiến thế gian kinh ngạc” và giới thiệu vua Triśaṅku: tuy đã sa xuống địa vị caṇḍāla, nhưng nhờ tắm tại thánh địa ấy mà lại được thân thể xứng đáng bậc quân vương. Các ṛṣi hội tụ thỉnh cầu giải thích nguyên nhân khiến Triśaṅku bị đọa. Sūta nhận lời kể một chuyện xưa có công năng thanh tịnh, đồng thời tóm lược dòng dõi và đức hạnh của nhà vua: thuộc Sūrya-vaṃśa, là đệ tử của Vasiṣṭha, thường xuyên cử hành các đại tế (như agnīṣṭoma), dâng lễ phí đầy đủ, bố thí rộng rãi—đặc biệt cho các brāhmaṇa hiền đức và thiếu thốn—giữ giới nguyện, che chở người cầu nương tựa, và trị quốc nghiêm minh. Mạch truyện chuyển sang đối thoại nơi triều đình: Triśaṅku xin một lễ tế để được lên svarga với chính thân xác hiện tại. Vasiṣṭha bác bỏ, nói rằng nhờ các nghi lễ ấy chỉ có thể đạt thiên giới sau khi thọ một thân khác, và thách nhà vua nêu tiền lệ nào về việc thăng thiên bằng thân xác. Triśaṅku vẫn khẩn cầu, tin vào uy lực của hiền thánh, rồi dọa sẽ tìm vị chủ tế khác nếu bị từ chối. Vasiṣṭha cười và để mặc ông “tùy ý mà làm”. Bài học nổi bật là sự căng thẳng giữa tham vọng nghi lễ, giới hạn giáo lý, và sức biến đổi của việc tắm tīrtha như một đối trọng trong khung nhìn Purāṇa.
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
Sūta thuật lại rằng vua Triśaṅku, sau khi đã cầu thỉnh hiền thánh Vasiṣṭha, lại đến gặp các con của ngài để xin họ chủ trì tế lễ, hầu được lên trời với chính thân xác. Các đạo sĩ khước từ; khi nhà vua dọa sẽ thay họ bằng người khác, họ đáp lời gay gắt và giáng lời nguyền khiến vua trở thành antyaja/caṇḍāla, bị xã hội khinh miệt. Sự biến đổi được mô tả qua những dấu hiệu trên thân thể và nỗi nhục công khai: bị quấy nhiễu, bị xua đuổi và bị loại trừ. Triśaṅku than khóc vì phép tắc dòng tộc sụp đổ, sợ phải đối diện gia quyến và người nương tựa, rồi nghĩ đến việc tự tận, đồng thời suy ngẫm hậu quả của tham vọng. Đêm đến, vua trở về cổng thành vắng lặng, gọi con trai và các đại thần, kể rõ lời nguyền. Triều đình thương xót, chê trách sự nghiêm khắc của các đạo sĩ và xin được chia phần số phận với vua. Nhà vua lập trưởng tử Hariścandra kế vị, giao việc triều chính, và tuyên bố quyết chí hoặc tìm cái chết, hoặc đạt sự thăng thiên với thân xác. Rồi vua vào rừng tu hành; các đại thần làm lễ tôn lập Hariścandra, tiếng nhạc và âm thanh nghi lễ vang lên khắp nơi.
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
Sūta thuật lại chí nguyện của Triśaṅku: sau khi bị các con của Vasiṣṭha nguyền rủa, rơi vào thân phận caṇḍāla, ông chỉ nương tựa duy nhất nơi hiền thánh Viśvāmitra. Triśaṅku đến Kurukṣetra, tìm được āśrama bên sông của Viśvāmitra, nhưng ban đầu bị các đệ tử quở trách vì không nhận ra ông do những dấu vết trên thân. Triśaṅku tự xưng danh và kể rõ nguyên do: ông cầu xin một lễ tế cho phép lên trời với chính thân xác, bị khước từ rồi bị bỏ rơi và chịu lời nguyền. Viśvāmitra, vốn đối địch với dòng Vasiṣṭha, hứa sẽ cứu giải bằng một cuộc tīrtha-yātrā để phục hồi sự thanh tịnh và tư cách hành lễ. Danh sách thánh địa được nêu rộng: Kurukṣetra, Sarasvatī, Prabhāsa, Naimiṣa, Puṣkara, Vārāṇasī, Prayāga, Kedāra, sông Śravaṇā, Citrakūṭa, Gokarṇa, Śāligāma… nhưng Triśaṅku vẫn chưa được tẩy sạch cho đến khi đến Arbuda. Tại đây, hiền giả Mārkaṇḍeya chỉ dẫn đến liṅga Hāṭakeśvara ở vùng Anarta, nơi liên hệ với pātāla và dòng nước Jāhnavī. Triśaṅku đi vào lối ngầm, tắm gội theo nghi lễ và khi được darśana Hāṭakeśvara thì thoát khỏi thân phận caṇḍāla, lấy lại hào quang. Sau đó Viśvāmitra dạy ông cử hành một kỳ tế lễ đầy đủ phẩm vật, rồi lên thỉnh cầu Brahmā chấp thuận nghi thức cho phép thăng thiên với thân xác. Brahmā đáp bằng giáo lý ràng buộc: không thể đạt thiên giới nhờ tế lễ mà vẫn giữ nguyên thân thể ấy; phải tôn trọng quy phạm Veda và quy luật thường tình là xả bỏ thân xác.
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
Sūta thuật lại rằng Viśvāmitra, bị lời của Phạm Thiên (Brahmā) khích động, liền khẳng định uy lực của tapas (khổ hạnh) bằng cách nhận chủ trì và cử hành một yajña Vệ-đà cho Triśaṅku, đúng nghi quỹ và với dakṣiṇā (lễ tạ) vô cùng hậu hĩnh. Ngài nhanh chóng dựng đàn tràng trong khu rừng cát tường, bổ nhiệm đầy đủ các ṛtvij và chuyên viên tế tự—adhvaryu, hotṛ, brahmā, udgātṛ cùng các phụ tá—nhấn mạnh sự viên mãn của nghi lễ. Yajña trở thành một đại lễ công khai: các brāhmaṇa uyên bác, người giỏi luận lý, các gia chủ, cả người nghèo và giới nghệ nhân đều kéo đến. Tiếng hô vang thúc giục bố thí và yến ẩm liên tục, làm nổi bật tính xã hội-hiển lộ của yajña và dāna. Đàn tràng được tả bằng hình ảnh sung túc: “núi” lúa thóc, vàng bạc, châu báu; vô số bò, ngựa, voi được chuẩn bị để ban tặng. Nhưng nảy sinh căng thẳng thần học: chư thiên không trực tiếp thọ nhận lễ phẩm; chỉ có Agni—miệng của các thần—nhận các oblation. Trải mười hai năm, điều Triśaṅku mong cầu vẫn chưa thành. Sau lễ tắm kết thúc (avabhṛtha) và việc trả công đầy đủ cho các tư tế, Triśaṅku vừa hổ thẹn vừa kính cẩn cảm tạ Viśvāmitra vì đã phục hồi địa vị (kể cả trừ bỏ tình trạng caṇḍāla), song than rằng mục tiêu “lên Svarga với chính thân này” vẫn chưa đạt. Lo sợ bị chế nhạo và rằng lời Vasiṣṭha—thân xác không thể lên trời chỉ nhờ yajña—sẽ được chứng thực, Triśaṅku quyết định thoái vị, vào rừng tu tapas, chuyển trọng tâm chương từ nghi lễ sang khổ hạnh như một con đường giải thoát cạnh tranh.
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
Chương này tiếp tục cuộc đối thoại giữa vua và hiền triết trong khuôn khổ lời kể của Sūta. Sau khi nghe hoàn cảnh của Triśaṅku, Viśvāmitra trấn an nhà vua và hứa sẽ đưa ông lên cõi trời với chính thân xác hiện tại, làm nổi bật sức mạnh của saṅkalpa (ý chí/đại nguyện) và sự tranh chấp về thẩm quyền nghi lễ. Viśvāmitra còn thách thức trật tự thiên giới, tuyên bố nhờ tapas (khổ hạnh lực) ông có thể khởi lập một sṛṣṭi (sáng tạo) riêng. Từ đây câu chuyện chuyển sang thần học sùng kính: ông đến đảnh lễ Śiva (Śaṅkara, Śaśiśekhara) và tụng một bài tán tụng, nhận Śiva là Đấng bao hàm nhiều chức năng vũ trụ và các thần linh, thể hiện sự tổng hợp Purāṇa. Śiva hoan hỷ ban ân; Viśvāmitra cầu xin “sṛṣṭi-māhātmya” (uy lực/tri kiến về sáng tạo) nhờ ân điển của Ngài. Śiva chấp thuận rồi rời đi; Viśvāmitra an trú thiền định và bắt đầu tạo dựng một sáng tạo bốn phần để ganh đua, kết nối sùng kính, quyền năng và thử nghiệm vũ trụ trong bối cảnh hành hương (tīrtha).
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
Sūta thuật lại một sự việc kỳ diệu: nhờ sức định và ý chí quán tưởng mãnh liệt, hiền thánh Viśvāmitra đi vào nước và tạo ra “song hoàng hôn” (saṃdhyā kép) được nói là vẫn còn có thể nhận biết. Rồi ngài dựng nên một hệ tạo hóa song song—các đoàn chư thiên, chúng sinh trên không, sao trời, hành tinh, loài người, nāga, rākṣasa, thảo mộc, cho đến bảy ṛṣi và Dhruva—khiến vũ trụ như được nhân đôi. Kinh văn mô tả hai mặt trời, hai “chúa tể đêm”, cùng các hành tinh và chòm sao thành hai trật tự đối nghịch, gây rối loạn thiên tượng. Indra (Śakra) kinh hãi, dẫn chư thiên đến cầu Brahmā, đấng Sáng tạo ngự trên tòa sen, dâng lời tán thán theo phong cách Veda và xin can thiệp trước khi tạo hóa mới lấn át thế giới đã có. Brahmā khuyên Viśvāmitra dừng lại để tránh sự diệt vong của chư thiên. Viśvāmitra đặt điều kiện: Triśaṅku phải được lên cõi trời với chính thân thể hiện tại. Brahmā chấp thuận, đưa Triśaṅku đến Brahmaloka/Triviṣṭapa, ca ngợi hành vi chưa từng có của Viśvāmitra, nhưng nêu giới hạn: trật tự được tạo ra sẽ ổn định song không đủ tư cách thọ nhận các nghi lễ tế tự. Kết thúc, Brahmā rời đi cùng Triśaṅku, còn Viśvāmitra an trụ vững vàng trong địa vị khổ hạnh của mình.
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
Sūta thuật lại sự hưng khởi của một tīrtha lừng danh khắp ba cõi, gắn với cuộc thăng thiên phi thường của Triśaṅku nhờ công lực của Viśvāmitra. Chương này khẳng định nơi ấy không bị ô nhiễm bởi thời Kali, thậm chí các tội nặng cũng được tiêu trừ; tắm ở tīrtha và chết tại đó là con đường đến cõi Śiva, ân phúc còn bao trùm cả loài vật. Nhưng khi người đời chỉ nương vào một việc—tắm và sùng kính liṅga—các nghi lễ yajña và khổ hạnh khác suy giảm, khiến chư thiên lo lắng vì phần cúng tế bị dứt. Indra ra lệnh dùng bụi đất bít lối; về sau một ụ mối hóa thành nāga-bila, đường thông cho loài rắn đi lại giữa pātāla và mặt đất. Câu chuyện chuyển sang tội brahmahatyā của Indra sau khi dùng mưu giết Vṛtra (kèm bối cảnh Vṛtra tu khổ hạnh, được ban ân và xung đột với chư thần). Indra đi khắp các tīrtha vẫn không rửa sạch ô uế, cho đến khi tiếng nói thiêng chỉ dẫn theo lối nāga-bila xuống pātāla; tại đó ông tắm trong Pātāla-Gaṅgā và thờ phụng Hāṭakeśvara, lập tức phục hồi thanh tịnh và quang huy. Kết chương dặn phải niêm phong lại lối thông để tránh ra vào vô độ, và phalaśruti hứa ban thành tựu tối thượng cho người tụng đọc, lắng nghe với lòng sùng tín.
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
Chương 9 kể một truyền thuyết địa phương có cấu trúc chặt chẽ về việc phong kín rồi thánh hóa một lối thông ngầm nguy hiểm (mahān nāga-bila) tại Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Sūta thuật rằng Indra ra lệnh cho gió Saṃvartaka lấp hố bằng bụi, nhưng Vāyu từ chối, nhắc lại chuyện xưa: từng che phủ một liṅga nên bị nguyền rủa, chức năng biến thành kẻ mang mùi hỗn tạp, vì thế khiếp sợ Śiva (Tripurāri). Indra do dự cho đến khi Devejyā (Bṛhaspati) hướng giải pháp về phía dãy Hi Mã Lạp Sơn: ba người con của Himālaya—Maināka (ẩn trong biển), Nandivardhana (gắn với một khe nứt chưa trọn gần āśrama của Vasiṣṭha), và Raktaśṛṅga—trong đó chỉ Raktaśṛṅga có thể bịt kín hữu hiệu. Indra thỉnh cầu Himālaya; Raktaśṛṅga chống đối vì cõi người khắc nghiệt, đạo lý rối loạn, lại vì đôi cánh của mình từng bị Indra chặt. Indra buộc phải khiến ông thuận theo, hứa một sự chuyển hóa sinh thái và nghi lễ: cây cối, tīrtha, đền miếu và āśrama của các hiền thánh sẽ mọc lên; ngay cả kẻ tội lỗi cũng được thanh tịnh nhờ sự hiện diện của Raktaśṛṅga. Raktaśṛṅga được an vị vào nāga-bila, chìm đến tận chóp mũi, phủ xanh bởi cây cỏ và chim muông. Indra ban các ân phúc: một vị vua tương lai sẽ lập thành trên đỉnh đầu Raktaśṛṅga vì phúc lợi của giới Bà-la-môn; Indra sẽ thờ phụng Hāṭakeśvara vào ngày Kṛṣṇa Caturdaśī tháng Caitra; và Śiva sẽ ngự tại đó một ngày cùng chư thiên, khiến danh tiếng lan khắp tam giới. Kết chương xác nhận rằng các tīrtha, thánh điện và nơi tu khổ hạnh quả thật đã hình thành trên vùng đất được phong kín ấy.
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
Sūta kể chuyện về vua Camatkāra của vùng Ānarta. Trong một lần đi săn, nhà vua thấy một con nai cái bình thản cho con bú dưới gốc cây, rồi trong phút hưng phấn đã bắn trúng nó bằng mũi tên. Bị thương chí mạng, nai mẹ thưa với vua rằng nàng không than khóc cho cái chết của mình bằng nỗi lo cho nai con còn lệ thuộc vào sữa mẹ. Nai mẹ nêu rõ giới hạn đạo lý đối với việc săn bắn của kṣatriya: giết sinh vật đang giao phối, đang ngủ, đang cho bú/đang ăn, hay đang ở trạng thái dễ tổn thương (kể cả loài gắn với nước) đều khiến kẻ sát hại mắc tội. Vì vậy nàng nguyền rủa rằng vua sẽ lập tức mắc chứng bệnh giống phong cùi (kuṣṭha). Vua biện bạch rằng bổn phận vương giả gồm việc giảm bớt thú rừng; nai mẹ phần nào thừa nhận nguyên tắc chung, nhưng nhấn mạnh quy tắc hạn chế và lỗi đạo đức trong trường hợp này. Sau khi nai chết, vua quả nhiên phát bệnh, tự biết nghiệp báo và quyết chí tu khổ hạnh, thờ phụng Śiva để sám hối. Ngài giữ tâm bình đẳng với bạn và thù, rồi du hành đến các thánh địa. Cuối cùng, theo lời chỉ dạy của các brāhmaṇa, vua đến Śaṅkhatīrtha tại Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi nổi danh trừ bệnh. Vừa tắm tại đó, ngài được giải trừ bệnh tật ngay tức khắc và trở nên rạng ngời, nêu bật con đường cứu độ qua tīrtha cùng đạo đức của sự tiết chế.
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
Các ṛṣi hỏi Sūta về việc vua Camatkāra thoát khỏi bệnh phong hủi, về những Bà-la-môn đã chỉ dẫn cho vua, và về nơi chốn cùng uy lực của Śaṅkhatīrtha. Sūta kể rằng nhà vua lang thang qua nhiều thánh địa, tìm thuốc men và thần chú nhưng không có phương nào chữa khỏi. Khi sống khổ hạnh tại một vùng đất rất nhiều công đức, vua gặp các Bà-la-môn hành hương và khẩn cầu một phương tiện—dù của người hay của chư thiên—để dứt bệnh khổ. Các Bà-la-môn nói rằng gần đó có Śaṅkhatīrtha, thánh địa có năng lực tiêu trừ mọi bệnh tật, đặc biệt linh nghiệm khi tắm gội kèm trai giới vào tháng Caitra, đêm ngày 14 âm lịch (caturdaśī), lúc mặt trăng ở sao Citrā. Họ thuật lại nguồn gốc thánh địa: hai anh em khổ hạnh Likhita và Śaṅkha; Śaṅkha lấy trái cây từ āśrama trống của Likhita và nhận lỗi, khiến Likhita nổi giận chặt tay em. Śaṅkha tu tapas nghiêm mật; Śiva hiện thân, ban cho tay được phục hồi và lập thánh địa mang tên Śaṅkha, hứa ban sự đổi mới, thanh tịnh cho người tắm, và làm hài lòng tổ tiên khi cử hành śrāddha vào đêm đã định. Theo lời chỉ dạy, các Bà-la-môn dẫn Camatkāra đến tắm đúng thời; vua khỏi bệnh và trở nên rạng ngời. Cảm tạ và khởi tâm ly tham, vua muốn dâng cả vương quốc và tài sản; nhưng các Bà-la-môn chỉ xin một khu định cư được bảo hộ (có tường và hào) cho những gia chủ học giả chuyên tâm học tập và nghi lễ. Nhà vua xây dựng một thị trấn quy hoạch chu đáo, cúng thí vật quý cho các Bà-la-môn xứng đáng theo đúng śāstra, rồi tiến dần đến tâm xả ly và khuynh hướng đời sống khổ hạnh.
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
Sūta thuật lại rằng vua Vasudhāpāla đã dựng nên một đô thành lộng lẫy, ví như Purandara-pura của Indra. Thành ấy được trang hoàng bằng nhà cửa như châu báu, cung điện pha lê sánh với đỉnh Kailāsa, cờ phướn, cổng vàng, hồ nước có bậc thềm như ngọc, vườn tược, giếng nước và mọi khí cụ công cộng. Khi đã hoàn bị, nhà vua làm lễ “nivedya” dâng hiến toàn bộ khu định cư ấy cho các bậc Bà-la-môn tôn quý, và được xem là đã viên mãn bổn phận theo dharma. Đứng tại Śaṅkha-tīrtha, vua triệu tập con cháu và thuộc hạ để ban huấn lệnh trị quốc: thành đã hiến tặng phải được bảo hộ bằng nỗ lực bền bỉ, khiến mọi Bà-la-môn đều an vui. Lời dạy tiếp đó nêu rõ luật nhân quả đạo-đức: người cai trị bảo vệ các Bà-la-môn với lòng sùng kính sẽ được ân phúc Bà-la-môn ban cho—hào quang phi thường, bất khả chiến bại, phú quý, thọ mạng, sức khỏe và dòng dõi hưng thịnh; kẻ nuôi lòng thù nghịch sẽ gánh khổ đau, bại trận, ly tán người thân, bệnh tật, bị chê trách, đứt đoạn tông tộc và cuối cùng sa vào cảnh giới của Yama. Chương kết khi nhà vua nhập hạnh khổ tu, còn hậu duệ vâng theo lời dặn, duy trì liên tục dharma của sự hộ trì.
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
Sūta thuật rằng một vị vua đã giao vương quốc và thành đô cho các con, lại bố thí một khu định cư cho hàng “lưỡng sinh” (Bà-la-môn), rồi dấn thân vào khổ hạnh nghiêm mật để cầu thỉnh Mahādeva. Công phu tăng dần theo các mức tiết thực: chỉ ăn trái, rồi chỉ dùng lá khô, rồi chỉ uống nước, và cuối cùng chỉ nương vào khí trời, mỗi giai đoạn kéo dài rất lâu. Maheśvara hoan hỷ hiện thân và ban cho nhà vua một ân huệ. Nhà vua thỉnh cầu rằng thánh địa vốn đã tối thượng công đức gắn với Haṭakeśvara được càng thêm thanh tịnh nhờ Thần thường trú. Mahādeva chấp thuận ở lại bất động nơi ấy, danh xưng “Acaleśvara” vang khắp ba cõi, và hứa ban phúc lộc bền vững cho người chiêm bái với lòng bhakti. Kinh còn nêu một pháp hành: vào ngày bạch nguyệt thập tứ tháng Māgha, ai làm lễ dâng “ghṛta-kambala” (tấm phủ/cúng phẩm bằng bơ tinh khiết) lên liṅga sẽ được tiêu trừ tội lỗi của mọi giai đoạn đời. Nhà vua được dạy hãy thiết lập liṅga để Thần ngự mãi. Sau khi Thần ẩn mất, nhà vua dựng một ngôi đền trang nghiêm. Tiếng nói từ cõi trời ban dấu chứng: bóng của liṅga sẽ đứng yên, không xoay theo phương hướng như thường lệ. Nhà vua thấy dấu ấy liền mãn nguyện; bản văn nói bóng kỳ diệu ấy vẫn còn được thấy. Lại có chứng nghiệm khác: người sẽ chết trong vòng sáu tháng thì không thể thấy bóng đó. Kết truyện khẳng định Mahādeva luôn hiện diện gần Camatkārapura với danh Acaleśvara; nơi này có năng lực mãn nguyện và ban giải thoát, đến nỗi các tật xấu được nhân cách hóa cũng bị sai khiến để ngăn người đời đến đó—càng tỏ rõ hiệu lực thù thắng của tīrtha.
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
Chương này, do Sūta truyền dạy, kể một câu chuyện mang tính giáo huấn về công đức của việc nhiễu quanh (pradakṣiṇā) tại Cāmatkārapura. Một người vaiśya nghèo khổ, lại bị câm, sống bằng nghề chăn bò. Vào tháng Caitra, ngày caturdaśī của nửa tháng tối (kṛṣṇapakṣa), một con vật lạc mất mà anh không hay. Chủ đàn nghi anh và đòi phải đem về ngay; vì sợ hãi, người chăn bò nhịn ăn, tay cầm gậy, vào rừng lần theo dấu móng. Trong lúc tìm kiếm, anh vô tình đi vòng trọn chu vi Cāmatkārapura—thành một cuộc pradakṣiṇā không chủ ý. Đến cuối đêm anh tìm được con vật và trả lại. Kinh văn nêu rõ thời khắc lịch pháp ấy là lúc chư thiên hội tụ nơi các thánh địa, khiến công đức của những hành vi thiện lành tăng trưởng mạnh mẽ. Về sau, người chăn bò (nhịn ăn, giữ im lặng, không tắm) và con vật đều qua đời theo lẽ thường; anh tái sinh làm con vua xứ Daśārṇa, vẫn còn ký ức tiền kiếp. Khi lên ngôi, nhà vua mỗi năm cùng một vị đại thần trở lại, cố ý thực hành nhiễu quanh—đi bộ, trai giới và giữ mauna. Các hiền triết đến một tīrtha “tẩy tội” (pāpa-haraṇa) gắn với Viśvāmitra, thắc mắc vì sao nhà vua chuyên tâm vào nghi thức này dù quanh đó có nhiều tīrtha và đền miếu. Vua thuật lại chuyện đời trước; các hiền triết tán thán rồi cũng thực hành pradakṣiṇā và đạt một siddhi đặc biệt, được nói là khó thành tựu ngay cả nhờ japa, yajña, dāna hay các công hạnh tīrtha khác. Cuối cùng, vua và đại thần hóa thành các hữu thể thiên giới, hiện như những vì sao trên trời, như một lời xác chứng về quả báo (phala) của việc nhiễu quanh Cāmatkārapura.
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
Chương này (do Nārada truyền lại) triển khai chuỗi sự kiện: che chở, huyễn thuật, lời nguyền và sự chuyển hóa thành thánh địa. Hari/Nārāyaṇa hiện thân với dấu hiệu của một vị khổ hạnh, đối đầu một rākṣasa và cứu người phụ nữ đang lâm nạn là Vṛndā/Vṛndārikā. Sau đó, họ đi qua khu rừng hiểm nguy và đến một āśrama kỳ diệu, được miêu tả bằng sự sung mãn phi thường—chim thân vàng, sông như cam lộ, cây cối chảy mật—làm nổi bật mỹ cảm “tīrtha” đầy kinh ngạc. Bước ngoặt xảy ra trong “citraśālā”: nhờ māyā của thần linh, Vṛndā được dẫn gặp một hình bóng giống chồng mình; sự gần gũi diễn ra. Rồi Hari bày tỏ căn tính, tuyên bố Jālandhara đã chết, và khẳng định ở chân lý tối hậu, Śiva và Hari không hai. Vṛndā đáp lại bằng lời phê bình đạo đức và thốt lời nguyền: như nàng bị mê hoặc bởi māyā của một tapasvin, thì Hari cũng sẽ chịu sự mê lầm tương tự. Kết thúc, Vṛndā phát nguyện khổ hạnh, thu nhiếp bằng yoga, tự hành xác và qua đời. Di hài nàng được cử hành nghi lễ, và bản văn khép lại bằng nguồn gốc thánh địa: nơi nàng xả bỏ thân này trở thành Vṛndāvana gần Govardhana, sự biến hóa của nàng gắn liền với tính linh thiêng của vùng đất ấy.
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
Chương 16 do Sūta thuyết giảng khẳng định rằng trong thánh địa phát sinh từ Hāṭakeśvara (hāṭakeśvara-sambhava kṣetra), việc ở gần và phụng sự sự hiện diện của Raktaśṛṅga là công đức tối thượng. Người trí nên gác bỏ các việc khác, chuyên tâm nương tựa và phụng sự nơi chốn ấy bằng lòng sùng kính. Bài giảng được sắp theo thứ bậc công đức, lần lượt đặt các hệ thống phước báo lớn vào thế tương đối: bố thí (dāna), nghi lễ (kriyākāṇḍa), các tế tự như Agniṣṭoma với lễ phí đầy đủ, các khổ hạnh nghiêm ngặt như Cāndrāyaṇa và Kṛcchra, cùng các thánh địa nổi tiếng như Prabhāsa và sông Gaṅgā—tất cả đều không bằng nổi một phần mười sáu công đức của kṣetra này khi đem so trực tiếp. Chương còn nêu gương: các bậc vương thánh xưa từng chứng đắc siddhi tại đây; thậm chí loài thú, chim, rắn và mãnh thú, khi bị thời gian hủy hoại, cũng được nói là nhờ liên hệ với thánh địa mà đạt đến cõi trời. Sau cùng, văn bản trình bày giáo lý thanh tịnh theo cấp bậc: các tīrtha thanh tịnh nhờ cư trú; riêng Hāṭakeśvara-kṣetra thanh tịnh ngay cả chỉ bằng tưởng niệm, mạnh hơn khi được chiêm ngưỡng, và đặc biệt tối thắng khi được chạm đến—nêu bật sự linh thiêng được truyền qua cuộc gặp gỡ thân chứng.
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
Chương 17 mở đầu khi các ṛṣi thỉnh cầu Sūta thuật lại thật chính xác về Chamatkārapura: kích thước khu thánh địa (pramāṇa) cùng việc liệt kê các tīrtha và đền miếu có công đức. Sūta đáp rằng kṣetra này trải rộng năm krośa, và nêu các mốc thiêng theo phương hướng: phía đông là Gayāśiras, phía tây là dấu chân của Hari, còn phía nam và bắc là các địa điểm Gokarṇeśvara. Ông cũng nhắc tên gọi xưa Hāṭakeśvara và danh tiếng nơi đây như chốn tiêu trừ tội lỗi. Từ mô tả ranh giới, lời kể chuyển sang truyền tích: theo lời thỉnh của các Bà-la-môn, Sūta bắt đầu chuyện vua Vidūratha. Cuộc săn của nhà vua dần biến thành cuộc truy đuổi hiểm nguy qua địa hình ngày càng khắc nghiệt—rừng gai góc, không nước, không bóng mát, nóng rát, lại bị thú dữ đe dọa. Nhà vua lạc khỏi đoàn quân, kiệt sức và lâm nguy, cho đến khi con ngựa gục ngã—một đoạn mở đường cho những mặc khải tiếp theo về tính linh thiêng và ý nghĩa đạo đức của vùng đất ấy.
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
Chương này mở ra trong khu rừng khắc nghiệt: vua Vidūratha kiệt sức vì đói khát thì gặp ba loài preta (ngạ quỷ) đáng sợ. Qua cuộc đối thoại có trật tự, họ tự xưng bằng những danh hiệu nghiệp báo (Māṃsāda, Vidaivata, Kṛtaghna) và kể rõ các hành vi khiến họ rơi vào cảnh giới ấy: sống lâu dài trong phi đức, lơ là thờ phụng, vô ơn và nhiều lỗi lầm đạo đức khác. Lời giảng tiếp đó trở thành một cẩm nang về đạo đức nghi lễ gia đình: nêu những trường hợp preta được nói là “ăn” phần cúng hay thức ăn—làm śrāddha sai thời, dakṣiṇā thiếu, nhà thiếu điềm lành, bỏ vaiśvadeva, bất kính với khách, thức ăn ô uế hay bị nhiễm bẩn. Chương cũng liệt kê các nghiệp dẫn đến thân phận preta như tà dâm với vợ người, trộm cắp, phỉ báng, phản bội, lạm dụng tài sản người khác, ngăn cản bố thí cho brāhmaṇa, bỏ rơi người vợ vô tội; đồng thời nêu các đức hạnh hộ trì: xem vợ người như mẹ, rộng lòng bố thí, bình đẳng, từ bi với muôn loài, hướng về yajña và tīrtha, làm việc lợi ích công cộng như đào giếng, đắp ao. Ba preta khẩn cầu nghi lễ Gayā-śrāddha như phương thuốc cứu độ quyết định. Sau đó nhà vua đi về phương bắc, gặp một āśrama thanh tịnh bên hồ, yết kiến hiền triết Jaimini cùng các ẩn sĩ. Được dâng nước và trái cây, vua thuật lại nỗi khốn cùng và dự lễ chiều; cảnh đêm dần chuyển thành những mô tả mang ý nghĩa đạo đức, nhắc về hiểm họa của bóng tối và sự tỉnh thức trong hạnh lành.
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
Sūta thuật lại rằng vua Vidūratha sau khi đoàn tụ với các tùy tùng đang ưu sầu và nghỉ trong rừng cùng các ẩn sĩ, liền trở về hướng Māhiṣmatī rồi tiếp tục hành hương đến Gayāśiras. Tại đó, nhà vua thành kính cử hành lễ śrāddha. Trong những thị kiến nơi giấc mộng, một hữu tình tên Māṃsāda hiện ra với dáng vẻ thần linh và tuyên bố đã được giải thoát khỏi thân phận preta nhờ nghi lễ của vua. Sau đó, một preta khác—được nhận là Kṛtaghna (kẻ vô ân, cũng gắn với tội trộm “của cải nơi ao hồ”)—vẫn còn khổ não, nói rằng tội lỗi ngăn che sự giải thoát. Hắn dạy vua rằng sự giải thoát tùy thuộc satya (chân thật), ca ngợi satya là Brahman tối thượng, là tapas, là tri kiến, và là nguyên lý nâng đỡ trật tự vũ trụ; thiếu satya thì việc phụng sự thánh địa, bố thí, tự học kinh điển và hầu thầy đều trở nên vô ích. Preta ấy còn chỉ dẫn tỉ mỉ về địa thế và nghi thức: tại Cāmatkārapura trong kṣetra của Hāṭakeśvara có Gayāśiras bị cát vùi lấp; dưới cây plakṣa, với cỏ darbha, rau dại và mè rừng, nhà vua phải mau chóng làm śrāddha. Vidūratha làm theo, đào một giếng nhỏ lấy nước và hoàn tất nghi lễ; lập tức preta đạt thân tướng thần linh và rời đi trên cỗ xe trời. Câu chuyện kết lại bằng việc xác lập danh tiếng của chiếc giếng như nguồn lợi ích thường hằng cho tổ tiên: làm śrāddha tại đó vào ngày sóc (trăng non) của nửa tháng preta, dùng kālaśāka (một loại rau dại), mè rừng và darbha đã cắt, sẽ được trọn quả của Kṛtaghna-preta-tīrtha. Nhiều hạng pitṛ được nói là luôn hiện diện, và śrāddha tại đây được khuyên làm đúng thời hoặc thậm chí ngoài các dịp lịch thường để tổ tiên luôn được thỏa nguyện.
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
Sūta thuật lại rằng trong thời kỳ lưu đày nơi rừng, Rāma cùng Sītā và Lakṣmaṇa đến một địa điểm gọi là pitṛ-kūpikā. Sau các nghi lễ buổi chiều, Rāma mộng thấy vua Daśaratha hiện ra vui tươi, trang nghiêm rực rỡ, nên liền hỏi ý các bà-la-môn. Các vị giải rằng đó là lời thỉnh cầu của tổ tiên muốn được cử hành śrāddha, và chỉ dạy cách dâng cúng khổ hạnh bằng những vật có sẵn trong rừng: hạt nivāra, rau dại, củ rễ và mè. Rāma mời các bà-la-môn đến thọ nhận và tự tay làm lễ śrāddha. Trong lúc hành lễ, Sītā vì đức hạnh đoan trang mà lánh đi; sau đó nàng bày tỏ rằng nàng cảm nhận Daśaratha cùng các bậc tổ tiên đang hiện diện ngay trong các bà-la-môn, khiến nàng dè dặt trước chuẩn mực nghi lễ và đạo lý. Rāma hóa giải sự căng thẳng ấy bằng cách xác nhận ý hướng thanh tịnh của nàng và giữ trọn phép tắc. Kế đó nảy sinh rạn nứt khi Lakṣmaṇa thấy mình bị xem như người hầu, nổi giận và trong tâm khởi ý sai trái; rồi hai bên hòa giải, coi đó là sự tu sửa đạo đức. Hiền triết Mārkaṇḍeya đến, chuyển mạch chuyện sang sự thanh tịnh nhờ thánh địa, dạy họ tắm ở Bālamaṇḍana-tīrtha gần đạo tràng của ngài, nơi có năng lực gột rửa cả lỗi nặng, kể cả “tội” do tâm niệm. Chương kết bằng chuyến đến tīrtha, được chiêm bái Pitāmaha, rồi tiếp tục đi về phương Nam, nối kết địa điểm, nghi lễ và sự phục hồi luân lý.
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
Chương này mở đầu khi các Bà-la-môn hỏi Sūta về hiền giả Mārkaṇḍeya, nơi an vị Phạm Thiên (Brahmā, Pitāmaha) và tịnh thất của vị thánh. Sūta kể rằng hiền giả Mṛkaṇḍu sống gần Camatkārapura, sinh một người con rực sáng tên Mārkaṇḍeya; rồi một Bà-la-môn tinh thông tướng số đến dự báo đứa trẻ sẽ chết trong sáu tháng. Mṛkaṇḍu liền dạy con giữ giới hạnh, đặc biệt phải kính lễ các Bà-la-môn và các ṛṣi du hành. Khi đứa trẻ liên tục đảnh lễ, nhiều ṛṣi ban phúc “trường thọ”, nhưng Vasiṣṭha cảnh báo rằng đứa trẻ sẽ chết vào ngày thứ ba, khiến nảy sinh mối băn khoăn về chân thật của lời chúc phúc. Các ṛṣi cùng quyết rằng chỉ Phạm Thiên mới có thể hóa giải định mệnh; họ đến Brahmaloka, tán thán Phạm Thiên bằng thánh ca Veda và trình bày sự việc. Phạm Thiên ban ân cho Mārkaṇḍeya thoát khỏi già và chết, rồi sai họ trở về, dặn rằng người cha không được chết vì sầu khổ trước khi gặp lại con. Các ṛṣi trở lại, để cậu bé gần āśrama tại Agnitīrtha rồi tiếp tục hành hương. Mṛkaṇḍu và vợ tưởng con đã mất, nhớ lời tiên đoán nên định tự thiêu vì đau đớn; nhưng đứa trẻ trở về, thuật lại việc các ṛṣi và ân huệ của Phạm Thiên. Biết ơn, Mṛkaṇḍu kính lễ các ṛṣi; họ dạy ông đáp lễ bằng cách an vị Phạm Thiên tại nơi ấy và thờ phụng, để các ṛṣi và Bà-la-môn khác cũng đến lễ bái. Địa điểm được gọi là Bālasakhya (“bạn của trẻ thơ”), được ca ngợi là lợi ích cho trẻ em: chữa bệnh, trừ sợ hãi, và hộ trì khỏi quấy nhiễu của graha/bhūta/piśāca. Phần phalaśruti nói rằng chỉ cần tắm với lòng tin cũng đạt công đức lớn; tắm trong tháng Jyeṣṭha thì được an ổn, không bị khổ não suốt một năm.
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
Các hiền triết hỏi về một tīrtha nơi Lakṣmaṇa và Indra được nói là đã thoát khỏi tội “svāmi-droha” (phản bội bậc tôn chủ/chính đáng). Sūta bèn thuật lại truyền thuyết khởi nguyên: từ phả hệ của Dakṣa và hai phu nhân chính của Kaśyapa là Aditi và Diti, chư deva ra đời, còn các daitya lại càng hùng mạnh, khiến xung đột giữa hai phe bùng lên. Diti thực hành một vrata khắc nghiệt để cầu một người con trai vượt trội chư deva; Śiva ban ân phúc ấy. Lo sợ đứa con được tiên tri, Indra đến hầu hạ Diti và rình tìm sơ suất nghi lễ. Khi Diti ngủ đúng lúc lâm bồn, Indra nhập vào thai và chém bào thai thành bảy, rồi lại chia bảy lần nữa, thành bốn mươi chín hài nhi. Nhưng khi Diti nghe lời thú nhận chân thật của Indra, bà chuyển hóa kết cục: các hài nhi trở thành Marut, thoát khỏi thân phận daitya, kết minh với Indra và được hưởng phần trong yajña. Nơi ấy được gọi là Bālamaṇḍana (“được trang sức bởi trẻ thơ”), và ban lời hộ trì cho phụ nữ mang thai: ai tắm tại đó và uống nước ấy lúc sinh nở sẽ được che chở. Để sám hối tội phản nghịch đối với mẹ/quyền bính, Indra lập một Śiva-liṅga mang danh Śakreśvara và thờ phụng suốt một nghìn năm; Śiva xóa tội cho Indra và mở rộng phúc lợi cho người đời biết tắm và lễ bái tại đây. Phần phalaśruti nêu rõ: làm śrāddha từ Āśvina śukla daśamī đến pañcadaśī sẽ được quả báo như tắm ở mọi tīrtha, thậm chí công đức tựa Aśvamedha; trong những ngày ấy Indra hiện diện, khiến mọi tīrtha như hội tụ về đây. Chương kết bằng hai câu kệ gán cho Nārada, ca ngợi rằng tắm ở Bālamaṇḍana và chiêm bái Śakreśvara trong thời kỳ observance của tháng Āśvina sẽ giải trừ các tội lỗi.
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
Sūta mô tả một thánh địa tối thắng mang tên Mṛgatīrtha, nằm ở phía tây của vùng linh thiêng được nhắc đến. Ngài nói rằng ai với lòng tin đúng đắn, tắm tại đó lúc mặt trời mọc vào ngày Chaturdaśī (mười bốn) của nửa tháng sáng tháng Caitra (Caitra-śukla-caturdaśī), thì dù mang tội lỗi nặng nề cũng không còn sa vào thai sinh loài vật; đây là năng lực thanh tịnh và nâng đỡ của một tīrtha. Các ṛṣi thỉnh cầu kể nguồn gốc và hiệu lực đặc biệt của nơi ấy. Sūta thuật rằng trong một đại lâm, thợ săn đuổi theo bầy nai; vì sợ hãi và bị tên bắn thương, chúng lao vào một hồ nước sâu. Nhờ uy lực của dòng nước ấy, bầy nai đạt thân phận loài người; thậm chí những dấu hiệu tinh nhã bên ngoài cũng được nói là phát sinh chỉ do việc tắm. Câu chuyện tiếp tục giải thích căn nguyên: nguồn nước liên hệ với sự hiển lộ đã được nói trước (liṅga-bheda-udbhava), từng bị bụi đất che lấp, rồi theo mệnh lệnh thiêng liêng lại hiện ra qua một lỗ tổ mối và dần dần lộ rõ tại địa phương ấy. Lại nêu gương Triśaṅku: tuy ở trong cảnh bị xem là thấp kém về xã hội, ông tắm tại đây và phục hồi hình tướng chư thiên. Vì vậy, Sūta kết luận rằng thợ săn và nai, hễ tắm ở Mṛgatīrtha, đều được giải trừ cấu uế nghiệp lỗi và đạt cảnh giới cao hơn—một mô thức giáo huấn kết nối nghi lễ, thời điểm lịch pháp và thẩm quyền của truyền thuyết trong thần học tīrtha.
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
Chương này thuật tīrtha-māhātmya về thánh địa Viṣṇupada, được tôn xưng là nơi cực kỳ cát tường và có năng lực tiêu trừ mọi tội lỗi. Trong thời khắc chuyển ayana Nam–Bắc, người sùng kính lễ bái dấu chân của Viṣṇu và thực hành ātma-nivedana (dâng hiến bản thân) với tâm chuyên nhất và niềm tin, sẽ được hứa ban đạt đến parama pada, cảnh giới tối thượng của Ngài. Các ṛṣi thỉnh cầu kể nguồn gốc và lợi ích của việc chiêm bái, chạm đến và tắm gội. Sūta thuật tích Trivikrama: khi Viṣṇu trói Bali và sải ba bước bao trùm ba cõi, sự rung chuyển vũ trụ khiến dòng nước tinh khiết giáng xuống; nước ấy được nhận là Gaṅgā, được nhớ như Viṣṇupadī, làm thanh tịnh cả vùng. Chương nêu các phala theo mức độ: sau khi tắm đúng pháp, chạm dấu chân thì đạt “trạng thái tối thượng”; làm śrāddha tại đây cho quả báo như ở Gayā; tắm tháng Māgha cho công đức như Prayāga; tu tập bền bỉ và cả việc thả xương cốt xuống nước cũng được xem là trợ duyên giải thoát. Một lối nhấn mạnh đặc biệt so sánh chỉ một lần tắm trong nước Viṣṇupadī với tổng công đức của nhiều tīrtha, bố thí và khổ hạnh, dựa trên một gāthā của Nārada. Kết thúc là thần chú hành trì trong kỳ ayana: người hành lễ cầu rằng nếu trong sáu tháng mà mạng chung, xin nương tựa nơi dấu chân Viṣṇu; rồi kính lễ các brāhmaṇa và cùng thọ thực để hoàn mãn nghi lễ bằng đức hạnh.
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
Sūta kể một câu chuyện giáo huấn như một Gaṅgā-māhātmya. Một brāhmaṇa giữ giới hạnh tên Caṇḍaśarman ở Camatkārapura vướng vào luyến ái tuổi trẻ; trong một đêm khát nước, chàng vô tình bị một kỹ nữ đưa rượu vì lầm tưởng là nước. Nhận ra đây là điều phạm giới nặng đối với brāhmaṇa, chàng đến hội chúng các brāhmaṇa uyên bác cầu phương pháp sám hối; họ dẫn lời dharmaśāstra rằng phải uống bơ sữa tinh luyện (ghee) “màu như lửa” với lượng tương xứng số rượu đã uống. Khi chàng chuẩn bị nghi thức, cha mẹ đến; người cha tra cứu kinh luật, nghĩ đến những biện pháp cực đoan, nhưng cũng khuyên bố thí và hành hương như những lối thay thế. Người con vẫn nhất quyết theo nghi lễ đã định (cũng bàn đến mauñjī-homa), và cha mẹ quyết cùng con bước vào lửa để chia sẻ số phận. Đúng lúc nguy cấp, hiền giả Śāṇḍilya trên đường hành hương đến nơi, quở trách cộng đồng vì chọn cái chết vô ích khi vẫn có sự sám hối dễ tiếp cận, và nói rằng các khổ hạnh nghiêm khắc chỉ được đặt ra ở nơi không có Gaṅgā. Ngài chỉ dẫn họ đến Viṣṇupadī Gaṅgā; chỉ bằng ācamana và tắm gội tại đó, Caṇḍaśarman được thanh tịnh ngay lập tức, có tiếng nói từ cõi trời (Bhāratī) xác chứng. Chương kết luận tán dương năng lực của Gaṅgā ở ranh giới phía tây của vùng thánh địa như “pāpanāśinī” (đấng diệt tội), và nêu câu chuyện như giáo lý chung về sự trừ tội nhờ tīrtha này.
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
Chương mở đầu bằng lời thuật của Sūta và chuyển cảnh theo bối cảnh ranh giới nam–bắc. Tại Mathurā bên sông Yamunā, xuất hiện hai vị Bà-la-môn danh tiếng cùng tên Gokarṇa; do mệnh lệnh “hành chính” của Dharma-rāja Yama, sứ giả lại bắt nhầm người Bà-la-môn còn thọ mạng dài thay vì người được định, khiến Yama phải sửa sai và mở ra cuộc đối thoại về đạo lý và thần học nghiệp báo. Một Bà-la-môn vì nghèo khổ mà cầu chết, hỏi Yama về sự công bằng và cơ chế vận hành của quả báo. Theo thỉnh cầu, Yama trình bày phân loại các địa ngục: một danh mục ưu tiên gồm hai mươi mốt nơi, có Vaitaraṇī, và gắn từng địa ngục với các tội như trộm cắp, phản bội, làm chứng gian, gây hại người khác. Từ “bản đồ trừng phạt”, lời dạy chuyển sang đạo đức thực hành: định hướng hành hương, thờ kính chư thần và tiếp đãi khách, bố thí thức ăn–nước uống–chỗ trú, tự chế, học tập kinh điển, cùng các công trình lợi ích công cộng (giếng, ao hồ, đền miếu) như những kỷ luật hộ trì. Cuối cùng, Yama tiết lộ giáo huấn “mật yếu” về cứu độ: lòng sùng kính Śiva tại Hāṭakeśvara kṣetra ở vùng Ānarta, dù chỉ trong thời gian ngắn, cũng có thể tiêu trừ trọng tội và đưa đến cõi của Śiva. Hai Gokarṇa tiến hành thờ phụng, an lập liṅga nơi ranh giới, tu khổ hạnh và được thăng lên cõi trời; đặc biệt, việc thức canh đêm ngày 14 âm lịch được tán dương, ban phúc từ con cái, tài lộc đến giải thoát (mokṣa). Phần phalāśruti kết lại rằng cư trú, canh tác, tắm gội, thậm chí loài vật chết trong kṣetra đều được xem là lợi ích tâm linh, còn kẻ trái nghịch chánh pháp thì nhiều lần rơi khỏi cảnh lành.
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
Chương 27 là một luận thuyết thần học được sắp đặt mạch lạc qua đối thoại nhiều tầng. Các hiền triết thỉnh cầu Sūta giảng trọn về bốn yuga: thời lượng đo định (pramāṇa), đặc tướng (svarūpa) và “māhātmya” – ý nghĩa tôn giáo, đạo đức. Sūta thuật lại bối cảnh xưa: Indra (Śakra) ngồi giữa hội chúng chư thiên và các loài, cung kính hỏi Bṛhaspati về nguồn khởi và chuẩn mực của các yuga. Bṛhaspati lần lượt trình bày. Ở Kṛtayuga, dharma viên mãn (bốn chân), thọ mạng dài, xã hội và nghi lễ trật tự; không có bệnh tật, địa ngục hay cảnh giới preta; con người hành lễ không vì tư dục. Sang Tretāyuga, dharma suy (ba chân), cạnh tranh và tín ngưỡng dựa trên dục vọng tăng; đồng thời nêu phân loại về sự hình thành các nhóm bị gạt ra bên lề xã hội do hôn phối pha trộn (theo khung nhìn của văn bản). Đến Dvāparayuga, dharma và pāpa cân bằng (hai và hai), sự mơ hồ gia tăng, quả báo nghi lễ tùy thuộc nhiều vào ý hướng. Trong Kaliyuga, dharma chỉ còn tối thiểu (một chân), niềm tin xã hội sụp đổ, thọ mạng giảm, rối loạn sinh thái và đạo đức trầm trọng, các thiết chế tôn giáo suy đồi. Kết chương là phalaśruti: tụng đọc hay lắng nghe giáo huấn về yuga được nói là có thể trừ pāpa qua nhiều đời.
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
Chương này được đặt trong khuôn khổ lời thuật của Sūta trước hội chúng các bậc hiền triết. Trong một hội nghị chư thiên, các tīrtha được nhân cách hóa (gồm Prabhāsa và nhiều nơi khác) lo âu khi Kali-yuga sắp khởi, bèn cầu xin một chốn nương tựa được che chở để vẫn ban phúc hiệu nghiệm mà không bị ô nhiễm bởi sự tiếp xúc bất tịnh. Indra (Śakra) khởi lòng từ, hỏi Bṛhaspati về một kṣetra “không bị Kali chạm đến” làm nơi quy tụ cho các tīrtha. Sau khi suy xét, Bṛhaspati chỉ ra kṣetra vô song mang tên Hāṭakeśvara, được nói là phát sinh từ sự “rơi xuống” (pātana) của liṅga của Śiva (Śūlin), và gắn với khổ hạnh xưa của Viśvāmitra vì vua Triśaṅku. Câu chuyện nhắc lại việc Triśaṅku chuyển hóa: rũ bỏ tình trạng bị khinh miệt và lên cõi trời với chính thân thể, qua đó nêu bật nơi này như điểm đảo chiều về đạo đức và nghi lễ. Chương cũng nói về sự hộ trì: theo lệnh Indra, gió dữ Saṃvartaka từng thổi bụi lấp đầy tīrtha; trong Kali, Hāṭakeśvara giữ gìn phía dưới còn Acaleśvara che chở phía trên. Vùng đất được đo năm krośa và tuyên bố vượt ngoài tầm với của Kali. Vì vậy các tīrtha đến trú ngụ tại đây bằng “phần aṃśa”, và đoạn kết cho biết số lượng tīrtha hiện diện vô lượng, sẽ có phần liệt kê tên gọi, vị trí và công năng; đồng thời nêu phalaśruti: chỉ cần nghe về các tīrtha này cũng có thể tiêu trừ tội lỗi, cũng như nhờ quán niệm, tắm gội, bố thí và sự chạm đến.
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
Chương 29 mở đầu khi Sūta kể về một kṣetra lừng danh, nơi các hiền triết, khổ hạnh giả và bậc vương giả tụ hội để tu tapas và cầu siddhi. Tại Hāṭakeśvara-kṣetra, Siddheśvara-liṅga được tôn xưng là linh tượng trung tâm: chỉ cần tưởng niệm, chiêm bái (darśana) hay chạm đến (sparśa) cũng có thể ban thành tựu. Rồi Sūta giới thiệu thần chú Śaiva ṣaḍakṣara (liên hệ bối cảnh Dakṣiṇāmūrti) và nói rằng số lần japa có thể kéo dài thọ mạng, khiến các ṛṣi kinh ngạc. Sūta thuật lại điều mình chứng kiến: bà-la-môn Vatsa tuy tuổi tác rất lớn nhưng dung mạo vẫn trẻ; ông quy công cho việc bền bỉ trì tụng ṣaḍakṣara gần Siddheśvara, nhờ đó giữ được tuổi xuân, tăng trưởng tri thức và an ổn thân tâm. Một truyền thuyết lồng vào tiếp nối: một thanh niên giàu có phá rối lễ hội Śiva, bị lời nói của một đệ tử hóa thành rắn; về sau được dạy rằng ṣaḍakṣara có thể tẩy tịnh cả trọng tội. Khi Vatsa đánh con rắn nước, hình tướng thần linh được giải thoát, đạt sự giải kết. Phần sau chuyển sang giới luật đạo đức: từ bỏ việc giết rắn, khẳng định ahiṃsā là dharma tối thượng, phê phán các ngụy biện cho việc ăn thịt và phân loại các mức độ đồng lõa trong hành vi gây hại. Kết chương nêu phala: thường xuyên nghe/đọc tụng và thực hành thần chú được xem là pháp môn hộ trì, tăng phước và tẩy trừ tội lỗi.
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
Chương này mở đầu khi các hiền giả hỏi vì sao tại nơi ấy Siddheśvara (Śiva) lại hoan hỷ. Sūta kể chuyện xưa về vị siddha tên Haṃsa, khổ tâm vì vô tự và tuổi già đã đến. Ông tìm đến Bṛhaspati, con của Aṅgiras, cầu hỏi phương tiện linh nghiệm—hành hương, trì giới (vrata) hay nghi lễ cầu an—để được con nối dõi. Sau khi suy xét, Bṛhaspati chỉ dạy Haṃsa đến thánh địa Camatkārapura và tu khổ hạnh (tapas) tại đó, xem đây là con đường cát tường để có một người con xứng đáng gìn giữ dòng tộc. Haṃsa đến nơi, thờ phụng liṅga đúng pháp, ngày đêm chuyên tâm cúng dường, tấu nhạc, và thực hành các hạnh khổ tu như cāndrāyaṇa, kṛcchra, prājāpatya/parāka cùng những kỳ trai giới dài ngày. Trải qua một ngàn năm, Mahādeva hiện thân cùng Umā, ban kiến và cho phép thỉnh cầu. Haṃsa xin được các con trai để phục hưng tông tộc. Śiva lại thiết lập sự hiện hữu bền lâu của liṅga và tuyên bố lời hứa phổ quát: ai thờ phụng Ngài tại đây với lòng sùng kính sẽ được quả như nguyện; ai tụng japa từ phía nam của liṅga sẽ được ban ṣaḍakṣara-mantra cùng phúc báo như thọ mạng lâu dài và con trai. Rồi Ngài ẩn mất; Haṃsa trở về nhà và quả nhiên có con. Cuối chương dạy người cầu điều khó được phải kính cẩn: chạm, lễ bái, phủ phục và trì tụng ṣaḍakṣara đầy uy lực.
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
Chương 31 ca ngợi Nāgatīrtha—một thánh địa của Nāga—nơi việc tắm gội được nói là trừ nỗi sợ rắn. Trọng tâm lịch thời được nêu rõ: tắm vào ngày Śrāvaṇa pañcamī, nhất là trong kṛṣṇa pakṣa, sẽ kéo dài sự hộ trì khỏi tai họa rắn độc cho cả bản thân và dòng tộc. Chương giải thích nguyên do thần thoại: các đại Nāga do Śeṣa đứng đầu từng tu khổ hạnh dưới áp lực lời nguyền của mẹ; con cháu sinh sôi trở thành mối đe dọa cho loài người. Muôn loài kêu cầu Brahmā; Ngài răn dạy chín vị thủ lĩnh Nāga phải kiềm chế hậu duệ. Khi việc kiềm chế không thành, Brahmā thiết lập trật tự bằng cách định cư dưới lòng đất và quy định thời gian: pañcamī là ngày được phép lên mặt đất, kèm giới luật không được hại người vô tội, nhất là người được bảo hộ bởi thần chú và dược thảo. Phần sau nói về công đức nghi lễ: thờ cúng Nāga vào Śrāvaṇa pañcamī đem lại sở nguyện; làm śrāddha tại đây đặc biệt linh nghiệm, kể cả cho người cầu con và cho trường hợp chết vì rắn, khi trạng thái preta được nói là kéo dài cho đến khi làm đúng nghi thức tại thánh địa này. Truyện minh họa kể vua Indrasena chết vì rắn cắn; con trai làm lễ thường ở nơi khác không hiệu nghiệm, rồi được chỉ dạy qua mộng phải làm śrāddha tại Camatkārapura/Nāgahṛda. Sau nhiều khó khăn tìm một brāhmaṇa nhận phần śrāddha, Devasharmā cuối cùng chấp thuận, và một tiếng nói xác chứng phụ vương đã được giải thoát. Kết chương là phalāśruti: nghe/đọc vào pañcamī trừ sợ rắn, giảm tội (kể cả tội do ăn uống), ban phúc quả śrāddha ngang với Gayā; đồng thời khi tụng māhātmya này đúng lúc śrāddha, các khiếm khuyết do vật phẩm, do lời nguyện yếu, hay do người chủ lễ cũng được hóa giải.
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
Sūta thuật lại sự linh thiêng của Saptarṣi-āśrama nổi tiếng trong một kṣetra cát tường. Kinh dạy các nghi lễ theo lịch: tắm vào ngày rằm tháng Śrāvaṇa (ngày 15) sẽ được như nguyện; làm śrāddha bằng thức ăn rừng mộc mạc cũng có công đức ngang các đại tế soma. Vào ngày Bhādrapada śukla-pañcamī, nghi thức thờ phụng tuần tự được nêu rõ với các thần chú xưng danh Atri, Vasiṣṭha, Kaśyapa, Bharadvāja, Gautama, Kauśika (Viśvāmitra), Jamadagni và Arundhatī. Rồi câu chuyện chuyển sang nạn đói: hạn hán mười hai năm làm suy sụp luân thường; các hiền thánh đói khát bị cám dỗ phạm giới. Vua Vṛṣādarbhi đến đối diện, nhưng các ṛṣi từ chối “nhận của vua” (pratigraha) vì xem đó là hiểm họa đạo đức. Nhà vua thử họ bằng cách giấu vàng trong quả udumbara; các ṛṣi vẫn khước từ của cải ẩn giấu và thuyết giảng về aparigraha (không chấp thủ), tri túc, và bản tính ham muốn càng nuôi càng lớn. Tại Camatkārapura-kṣetra, họ gặp một khất sĩ mặt chó (sau lộ là Indra/Purandara) lấy đi những cọng sen họ gom được để khơi dậy lời thệ và lời răn đạo hạnh. Indra bày tỏ đây là phép thử, ca ngợi tâm không tham và ban ân huệ. Các ṛṣi xin cho āśrama được linh thiêng bền lâu, là nơi diệt tội; Indra chuẩn thuận rằng śrāddha tại đó trong tháng Śrāvaṇa sẽ thành tựu sở nguyện, và nghi lễ vô dục dẫn đến mokṣa. Các ṛṣi ở lại tu tapas, đạt trạng thái bất tử, lập một Śiva-liṅga; chỉ cần chiêm bái và thờ phụng cũng được thanh tịnh và giải thoát. Chương kết bằng phalaśruti: việc nghe kể về āśrama này tăng trưởng thọ mạng và tiêu trừ tội lỗi.
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
Sūta thuật lại về đạo tràng (āśrama) linh thiêng của hiền thánh Agastya, nơi Mahādeva (Śiva) được phụng thờ. Vào ngày Caitra śukla caturdaśī (mồng 14 nửa tháng sáng), Divākara (Sūrya) được nói là đến đó để lễ bái Śaṅkara. Ai chí thành (bhakti) thờ Śaṅkara tại đây sẽ được gần gũi thần linh; và lễ śrāddha làm với lòng tin kính đúng pháp cũng khiến tổ tiên hoan hỷ, tương đương một nghi thức pitṛ trang nghiêm. Các ṛṣi hỏi vì sao Sūrya lại đi nhiễu quanh āśrama của Agastya; Sūta kể chuyện Vindhya: do ganh đua với Sumeru, núi Vindhya chặn đường đi của mặt trời, đe dọa trật tự vũ trụ—việc tính thời gian, mùa tiết và chu kỳ nghi lễ. Sūrya cải trang làm một bà-la-môn đến cầu Agastya trợ giúp; Agastya bảo Vindhya hạ thấp chiều cao và giữ nguyên như vậy trong lúc ngài đi về phương Nam. Sau đó Agastya thiết lập một liṅga và dạy Sūrya mỗi năm vào đúng ngày trăng ấy phải đến thờ phụng. Ngài còn ban lời hứa: người nào lễ bái liṅga vào ngày đó sẽ đạt cõi của Sūrya và tích lũy công đức hướng đến giải thoát. Kết chương, Sūta xác nhận sự hiện diện định kỳ của Sūrya tại nơi này và mời hỏi thêm.
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
Chương 34 mở đầu khi các ṛṣi hỏi Sūta về một chuyện trước đó liên quan đến một vị muni và “đại dương sữa” (payasāṃ-nidhi), khiến Sūta thuật lại một cơn khủng hoảng thời xưa. Khi ấy, các dānava hùng mạnh mang danh Kāleya/Kālikeya xuất hiện, làm suy giảm uy lực của chư thiên và khiến sự ổn định của ba cõi rung chuyển. Thấy chư thiên lâm nạn, Đức Viṣṇu bèn thỉnh cầu Maheśvara, cho rằng tình thế đòi hỏi phải đối đầu ngay lập tức. Chư thiên do Viṣṇu, Rudra và Indra dẫn đầu tập hợp xuất trận; cuộc chiến bùng nổ dữ dội, chấn động thế gian. Indra giao chiến với dānava Kālaprabha: vajra bị đoạt mất, Indra bị chùy lớn đánh ngã, khiến chư thiên hoảng loạn rút lui. Viṣṇu cưỡi Garuḍa phản công, chém tan lưới tên và làm quân dānava tán loạn, nhưng lại bị Kālakhañja làm bị thương cả Viṣṇu lẫn Garuḍa. Viṣṇu phóng Sudarśana-cakra; dānava liều lĩnh đối đầu trực diện, khiến nỗi lo của Viṣṇu càng tăng. Đúng lúc ấy, Śiva (Tripurāntaka) can thiệp quyết đoán: Ngài dùng śūla đâm giết kẻ tấn công và quét sạch các tướng lĩnh dānava chủ chốt, gồm Kālaprabha cùng nhiều kẻ mang danh hiệu “kāla-”. Khi đầu não địch bị phá vỡ, Indra và Viṣṇu trấn tĩnh, ca ngợi Mahādeva; chư thiên thừa thắng xua đuổi dānava bỏ chạy, bị thương và mất thủ lĩnh, tìm nơi nương náu tại cung điện của Varuṇa. Chương này nêu rõ sự hộ trì của Thần linh và việc phục hồi trật tự dharma nhờ sự hiệp lực của chư thiên, kết thúc bằng sự can thiệp ổn định của Śiva.
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
Chương này kể về một cơn khủng hoảng khi các daitya Kāleya ẩn náu trong đại dương và dùng mưu phá hoại dharma: ban đêm chúng tấn công các ẩn sĩ, người hành yajña và những cộng đồng sống theo chính pháp, khiến nghi lễ trên khắp cõi đất bị suy sụp. Chư thiên vì không còn phần hưởng từ yajña nên vô cùng khốn đốn, nhận ra rằng không thể đối đầu kẻ thù khi chúng còn được biển cả che chở. Vì vậy, các ngài quyết định tìm đến hiền thánh Agastya và gặp Ngài tại thánh địa Cāmatkārapura. Agastya tiếp đón chư thiên với lòng tôn kính và nhận lời sẽ làm khô đại dương vào cuối năm nhờ sức mạnh vidyā và uy lực gắn với các Yoginī. Ngài thiết lập các pīṭha, cử hành thờ phụng các nhóm Yoginī (đặc biệt chú trọng các hình thái thiếu nữ), kính lễ các hộ thần phương hướng và kṣetra-pāla, rồi cầu thỉnh một nữ thần du hành trên không trung, được đồng nhất với “vidyā làm khô”. Khi nữ thần ban sự thành tựu, Agastya thỉnh nàng nhập vào miệng mình để Ngài có thể uống cạn biển cả. Khi đại dương biến thành đất liền, chư thiên giao chiến và tiêu diệt các daitya bị lộ diện; kẻ sống sót chạy trốn xuống lòng đất. Chư thiên xin phục hồi nước, Agastya giải thích rằng biển sẽ được lấp đầy trở lại trong tương lai, gắn với chuyện vua Sagara, sáu vạn người con đào bới, và Bhagiratha thỉnh dòng Gaṅgā chảy xuống, nhờ đó đại dương được bồi hoàn. Cuối cùng, Agastya cầu cho các pīṭha đã lập tại Cāmatkārapura tồn tại vĩnh viễn; việc lễ bái vào ngày aṣṭamī và caturdaśī sẽ ban quả như ý. Chư thiên tán thành, đặt tên một pīṭha là “Citreśvara”, và hứa cho sự thành tựu nhanh chóng ngay cả với người còn mang gánh nặng nghiệp lỗi, trong khuôn khổ thần học–nghi lễ của chương này.
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: các ṛṣi hỏi về tầm vóc và năng lực linh thiêng của Citreśvara pīṭha, nơi được nói là do Agastya thiết lập. Sūta đáp lại bằng lời tán dương cực thịnh về sự vĩ đại của thánh địa, rồi liệt kê những quả báo cụ thể của việc trì tụng thần chú (mantra-japa) tại đó. Trì chú ở Citreśvara pīṭha đem lại siddhi cho hành giả yoga, thành tựu các ý nguyện như cầu con trai, được che chở, giảm khổ não; đồng thời được thiện cảm xã hội và ân sủng chính trị, tăng trưởng phú quý, thuận lợi đường xa. Kinh còn nói việc trì tụng có thể hóa giải nhiều hiểm nạn: bệnh tật, graha-pīḍā (tai ách do tinh tú), quấy nhiễu của bhūta, độc dược, rắn, thú dữ, trộm cướp, tranh tụng và kẻ thù. Sau đó, các ṛṣi hỏi vì sao japa trở nên hiệu nghiệm. Sūta kể lại truyền thống nghe từ cha mình, gắn với một cuộc đối thoại có Durvāsas. Văn bản nêu một pháp trình theo tầng bậc: khởi đầu bằng lakṣa-japa, rồi tăng thêm số lần, và thực hiện homa theo tỷ lệ daśāṁśa (một phần mười), với lễ vật được điều chỉnh phù hợp các nghi thức cát tường. Cuối chương, pháp trình được quy định khác nhau theo các yuga (kṛta, tretā, dvāpara, kali). Khi hoàn tất đúng phép tắc, người hành trì đạt thành tựu và năng lực chủ động tăng trưởng; điều này được trình bày như một hệ thống có quy củ, không phải phép màu ngẫu nhiên.
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
Chương này thuật lại một hội chúng Bà-la-môn uyên bác đang mải mê chú giải Veda, bàn luận nghi lễ và tranh biện, nhưng lại bị che lấp bởi lòng tự phụ học vấn. Hiền giả Durvāsā đến xin chỉ dẫn để tìm nơi dựng thánh sở của Śiva (śambhor āyatana/prāsāda), song hội chúng vì say sưa tranh luận nên không đáp lời. Nhận ra sự kiêu mạn, Durvāsā ban lời nguyền như một lời cảnh tỉnh về ba thứ “say”: say tri thức, say của cải và say dòng dõi, và báo trước sự bất hòa xã hội kéo dài. Bà-la-môn trưởng lão Suśīla liền theo chân hiền giả, thành tâm sám hối và hiến đất để xây đền. Durvāsā chấp thuận, cử hành các nghi thức cát tường và dựng ngôi thánh điện theo pháp. Thế nhưng nhóm Bà-la-môn còn lại phẫn nộ vì việc hiến tặng đơn phương, bèn tẩy chay Suśīla và bôi nhọ cả ông lẫn công trình, gọi ngôi đền là “không trọn vẹn” về danh tiếng lẫn tên gọi. Dẫu mang tiếng xấu, thánh điện gắn với danh Duḥśīla vẫn trở nên linh hiển: chỉ cần chiêm bái (darśana) đã tiêu trừ tội lỗi; và ai thấy liṅga trung tâm vào ngày Śuklāṣṭamī với tâm quán niệm thì được nói là không phải chịu cảnh giới địa ngục. Trục đạo đức của chương đối chiếu khiêm cung–bù đắp với kiêu hãnh bè phái, đồng thời khẳng định uy lực nghi lễ của việc lập đền và chiêm bái liṅga.
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại giữa Sūta và các ṛṣi, ghi lại việc tôn thánh một thánh địa Śaiva đặc biệt. Vua Dhundhumāra đã an vị liṅga, cho dựng một prāsāda trang sức bằng châu báu, rồi tu khổ hạnh nghiêm mật tại āśrama gần đó. Bên cạnh còn lập một vāpī (ao/giếng), được ca ngợi là thanh tịnh, cát tường, sánh với mọi tīrtha. Phần phalaśruti tuyên bố: ai tắm tại đó và chiêm bái Dhundhumāreśvara sẽ không gặp các “durgā”/khổ nạn của những cảnh giới địa ngục trong lãnh vực của Yama. Theo câu hỏi của các ṛṣi, Sūta nêu rõ dòng dõi của vua thuộc Sūryavaṃśa, mối liên hệ với danh xưng Kuvalayāśva, và nguồn gốc danh tiếng do diệt daitya Dhundhu ở vùng Maru. Câu chuyện kết thúc bằng sự hiển hiện trực tiếp của Śiva cùng Gaurī và các gaṇa để ban ân. Nhà vua cầu xin Thần thường trú trong liṅga; Śiva chấp thuận sự hiện diện vĩnh hằng, đồng thời nêu ngày Caitra śukla caturdaśī như thời điểm đặc biệt. Chương khép lại, nhấn mạnh rằng tắm và pūjā tại liṅga đưa đến loka của Śiva, và nhà vua ở đó như người hướng về giải thoát.
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
Chương này do Sūta thuật lại, nêu bật một kṣetra ở phía bắc Dhundhumāreśvara, nơi vua Yayāti thiết lập một “liṅga tối thắng”. Bối cảnh gia đình được nhấn mạnh: hai hoàng hậu Devayānī và Śarmiṣṭhā cùng gắn với công hạnh ấy, và liṅga được tán dương là ban “quả của mọi ước nguyện” (sarva-kāma-phala). Sau khi đã chán đủ các hưởng thụ thế gian, Yayāti trao vương quyền cho con trai và hướng đến thiện ích cao thượng. Với lòng khiêm cung, vua đến bậc hiền triết Mārkaṇḍeya, thỉnh cầu một lời phân định về tīrtha và kṣetra nào là tối trọng và thanh tịnh bậc nhất. Mārkaṇḍeya chỉ rõ Cāmatkārapura là kṣetra “được trang nghiêm bởi mọi tīrtha”, nơi sông Gaṅgā (Viṣṇupadī) trừ tội lỗi và các hiện diện thần linh được nói là thường trú. Chương còn nêu một dấu ấn linh thiêng: tảng đá dài năm mươi hai hasta do Pitāmaha thả xuống để làm hoan hỷ hàng dvija. Lại dạy nguyên lý gia tăng công đức: điều làm ở nơi khác trong một năm, tại đây chỉ một ngày cũng thành tựu. Theo lời ấy, Yayāti cùng hai hoàng hậu đến Cāmatkārapura, làm lễ an vị liṅga của Śiva (Śūlin), thờ phụng với tín tâm, rồi được thăng lên cõi trời trong một vimāna rực rỡ, được kinnara và cāraṇa ca tụng, chói sáng như mười hai mặt trời—làm kết quả (phala) của chương.
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
Các ṛṣi thưa hỏi về tảng đá Brahmī vĩ đại, được ca ngợi là có năng lực giải thoát và tiêu trừ tội lỗi: nó được an vị ra sao và uy lực thế nào. Sūta thuật lại rằng Phạm Thiên (Brahmā), suy niệm thấy cõi trời không có thẩm quyền hành lễ, còn nơi trần gian cần thực hành nghi thức tam thời (tri-sandhyā), bèn phóng một khối đá khổng lồ xuống địa giới; đá rơi tại Cāmatkārapura, trong một thánh địa cát tường. Thấy nghi lễ cần nước, Brahmā thỉnh Nữ thần Sarasvatī. Vì e ngại sự tiếp xúc của loài người, Sarasvatī không muốn hiển lộ chảy trên mặt đất; do đó Brahmā tạo một đại hồ (mahāhrada) khó ai tiếp cận để Ngài an trú, và đặt các nāga canh giữ nhằm ngăn người chạm đến. Hiền giả Maṅkaṇaka đến nơi; dù bị rắn quấn trói, ông dùng tri kiến hóa giải nọc độc, rồi tắm gội và cúng tế tổ tiên. Về sau, khi tay bị thương, nhựa cây chảy ra, ông lầm tưởng đó là dấu hiệu thành tựu (siddhi), liền hân hoan nhảy múa làm chấn động thế gian. Śiva hiện đến trong hình tướng một bà-la-môn, biểu lộ dấu hiệu cao thắng hơn (tro hiện ra), khuyên dừng vũ điệu vì gây hại cho khổ hạnh (tapas), và ban lời nguyện trụ tại đó, được tôn xưng là Ānandeśvara; địa danh từ ấy gọi là Ānanda. Chuyện này giải thích nguồn gốc loài rắn nước không độc, tán dương công đức tắm ở hồ Sarasvata và chạm vào citraśilā; đồng thời kể việc Indra về sau đổ bụi lấp hồ do Yama lo ngại người đời quá dễ lên thiên giới. Kết chương khẳng định nơi ấy vẫn có khả năng phát sinh siddhi nhờ tapas, và việc thờ phụng liṅga do Maṅkaṇaka thiết lập—đặc biệt vào ngày Māgha śukla caturdaśī—mang phước đức lớn lao.
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
Chương này do Sūta thuật lại theo câu hỏi của các ṛṣi. Trước hết, bản văn khẳng định có một thánh địa nổi tiếng ở phương bắc, nơi tôn thờ “Jalaśāyī” — Đức Viṣṇu nằm nghỉ trên nước — có năng lực trừ chướng ngại đạo đức. Việc lễ bái được gắn với nghi thức “śayana–bodhana”, tức nghi lễ cho Hari an nghỉ và đánh thức, kèm chay tịnh và lòng sùng kính. Mốc lịch quan trọng là ngày dvitīyā (mùng hai) của nửa tháng tối, gọi là Ashūnyaśayanā, được xem là ngày đặc biệt được vị Thần đang an nghỉ trong nước yêu mến. Khi được hỏi về nguồn gốc và cách hành trì, câu chuyện chuyển sang huyền sử: vua daitya Bāṣkali đánh bại Indra và chư thiên; họ tìm nơi nương tựa nơi Viṣṇu tại Śvetadvīpa, nơi Ngài trong yoganidrā trên Śeṣa cùng Lakṣmī. Viṣṇu dạy Indra tu khổ hạnh nghiêm mật tại một kṣetra tên Cāmatkārapura, đồng thời mở rộng một thủy vực lớn tái hiện cảnh giới Śvetadvīpa; tại đó, Viṣṇu được thờ phụng suốt bốn tháng Cāturmāsya, bắt đầu từ Ashūnyaśayanā dvitīyā. Nhờ vrata này, Indra đạt tejas; Viṣṇu sai Sudarśana cùng Indra đi dẹp Bāṣkali, khôi phục trật tự. Phần kết là phalaśruti mang tính quy định: Viṣṇu vẫn hiện diện tại hồ thiêng vì lợi ích thế gian; ai lễ bái với niềm tin, nhất là trong Cāturmāsya, sẽ được thành tựu cao quý và toại nguyện. Khung truyện còn gợi liên hệ thánh địa ấy với Dvārakā.
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
Chương này gồm hai phần giáo lý. Trước hết, Sūta ca ngợi một kuṇḍa (hồ thiêng) gắn với hiền thánh Viśvāmitra, có năng lực thành tựu ước nguyện và tẩy sạch ô nhiễm nghiệp. Tắm tại đây vào ngày Caitra-śukla-tṛtīyā được nói là đem lại dung mạo rực rỡ và điềm lành đặc biệt; đối với phụ nữ còn liên hệ đến con cái và phúc lộc. Tiếp đó, sự linh thiêng của tīrtha được đặt nền trên một mạch nước cổ, nơi Gaṅgā được mô tả là “tự hiện hữu”; người tắm được giải trừ lỗi lầm ngay tức khắc. Nghi lễ cúng tổ tiên tại đây cho quả báo không cùng; bố thí, dâng cúng và tụng đọc đều sinh công đức vô tận. Một gương chuyển hóa được kể: một con nai cái bị thợ săn bắn trúng, lao xuống nước rồi chết; nhờ oai lực của nước, nó hóa thành Menakā—một thiên nữ apsaras—và về sau lại trở lại tắm đúng vào thời điểm lịch ấy. Sau cùng, chương chuyển sang lời dạy đạo đức gia đình: Menakā gặp hiền thánh Viśvāmitra và thưa hỏi về strī-dharma cùng phép tắc vợ chồng. Bản văn nêu các chuẩn mực như lòng tận tụy, lời nói chánh hạnh, phép phục vụ và chăm sóc, sự sạch sẽ, ăn dùng có điều độ, nuôi dưỡng người nương tựa, kính trọng thầy, trợ duyên cho việc truyền thừa kinh điển và chọn bạn giao du đúng mực—kết hợp vinh quang thánh địa, thời điểm nghi lễ, thuyết công đức và luân lý như những phương tiện bổ trợ của dharma.
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
Chương 43 trình bày một cuộc đối thoại thần học–đạo đức chặt chẽ trong bối cảnh một tīrtha được xem như nơi nương tựa phù hợp với dharma. Menakā thưa chuyện với một vị Bà-la-môn khổ hạnh, tự nhận thuộc hàng kỹ nữ cõi trời (divaukasaṃ veśyāḥ), bày tỏ dục vọng, khen vị ấy tựa như thần Kāma và mô tả những rung động thân–tâm do hấp lực gây nên. Nàng tìm cách thuyết phục bằng một thế lưỡng nan mang tính ép buộc: nếu vị ấy không chấp thuận, nàng sẽ chết, và vị ấy sẽ mang tiếng chịu tội vì làm hại một người nữ. Vị khổ hạnh đáp lại bằng lập luận bảo vệ kỷ luật giới nguyện: ông và cộng đồng là những người trì vrata, tận hiến theo mệnh lệnh của Śiva và giữ brahmacarya. Ông xác quyết brahmacarya là gốc của mọi giới nguyện, đặc biệt đối với người sùng kính Śiva; và đối với hành giả Pāśupata, chỉ một lần giao cấu cũng có thể làm tiêu tan công phu khổ hạnh tích lũy. Ông còn phân loại sự giao tiếp—đụng chạm, ở gần lâu, thậm chí trò chuyện với phụ nữ—đều là điều dễ gây nguy cơ đạo hạnh, nhằm gìn giữ sự toàn vẹn của giới nguyện chứ không phải kết tội con người. Kết thúc, ông bảo nàng hãy rời đi mau, tìm điều mong muốn ở nơi khác, để bảo toàn kỷ luật của vị khổ hạnh và bầu không khí đạo đức của tīrtha.
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
Chương 44 được Sūta thuật lại như một cuộc đối thoại thần học có khung truyện. Menakā chất vấn lập trường của Viśvāmitra, và Viśvāmitra đưa ra lời răn dạy nghiêm khắc về sự chấp trước cùng hiểm họa của vướng mắc dục lạc, đặc biệt đối với những người đang giữ giới nguyện (vratin). Câu chuyện dâng cao thành màn nguyền rủa qua lại: Menakā nguyền Viśvāmitra mang dấu hiệu lão hóa sớm; Viśvāmitra đáp lại bằng lời nguyền tương tự. Bước ngoặt then chốt nằm ở chính tīrtha: khi cả hai tắm trong nước của kunda, họ được thanh tẩy và phục hồi hình dạng như trước, bày tỏ năng lực tịnh hóa và hồi phục phi thường của thánh địa. Nhận biết māhātmya của tīrtha, Viśvāmitra an lập một Śiva-liṅga mang danh Viśvāmitreśvara và thực hành khổ hạnh. Bản văn nêu rõ công đức nghi lễ nơi đây: tắm (snāna) và lễ bái liṅga đưa đến cõi của Śiva, đạt devaloka và hưởng phúc cùng tổ tiên. Chương kết bằng lời tuyên dương danh tiếng tīrtha lan khắp các cõi và năng lực diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
Chương này nêu việc nhận diện thánh địa và công đức của “Puṣkara-traya” (ba nguồn nước Puṣkara). Sūta kể rằng hiền giả Viśvāmitra không thể đến Puṣkara chính ở xa, nên trong tháng Kārttika, dưới Kṛttikā-yoga, tìm một nơi thanh tịnh tương đương. Tiếng nói từ cõi trời chỉ dấu: hoa sen hướng lên là Jyeṣṭha-Puṣkara, hướng ngang là Madhyama, và hướng xuống là Kaniṣṭha. Chương cũng quy định nghi thức theo thời điểm: tắm buổi sáng, giữa trưa và lúc hoàng hôn lần lượt nơi ba nguồn nước, khẳng định năng lực tẩy uế mạnh mẽ của việc chạm nước và chiêm bái (darśana) Puṣkara. Tiếp theo là câu chuyện thử nghiệm: vua Bṛhadbala khi đi săn xuống nước, nắm lấy một đóa sen kỳ diệu hiện ra đúng lúc hội tụ; tiếng vang vũ trụ nổi lên, hoa sen biến mất, và vua mắc bệnh phong. Điều ấy được giải thích do chạm vật linh thiêng trong trạng thái uच्छिष्ट—không thanh tịnh, không hợp nghi. Viśvāmitra dạy phương thuốc là thờ phụng Sūrya: vua lập tượng Thái Dương, hành trì nghiêm cẩn, đặc biệt vào các ngày Chủ nhật; trong một năm thì khỏi bệnh, và khi qua đời được về cõi của Sūrya. Phần phalaśruti kết luận: tắm Puṣkara trong tháng Kārttika đưa đến Brahmaloka; chiêm bái tượng Sūrya đã an vị ban sức khỏe hay sở nguyện; làm vṛṣotsarga (thả bò đực giống) tại Puṣkara được công đức lớn như tế tự; và đọc/nghe chương này đem lại thành tựu và tôn vinh.
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
Chương mở đầu khi các hiền triết thỉnh cầu Sūta trình bày đầy đủ hơn danh mục các tīrtha, thể hiện ý hướng lập bản đồ thánh địa một cách hệ thống. Sūta giới thiệu Sārasvata tīrtha thù thắng: tắm ở đây có thể chuyển hóa người nói năng khiếm khuyết thành bậc biện tài, và ban thành tựu các sở nguyện cho đến những cõi cao. Tiếp theo là truyện vương giả: con trai vua Balavardhana tên Ambuvīci lớn lên bị câm. Khi vua cha tử trận, các đại thần tôn đứa trẻ câm lên ngôi, khiến quốc độ rối loạn theo lẽ “mạnh hiếp yếu”. Các đại thần đến hỏi Vasiṣṭha; ngài chỉ dạy đưa nhà vua đến tắm tại Sārasvata tīrtha ở Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Vừa tắm xong, nhà vua lập tức nói năng lưu loát. Nhận biết uy lực của dòng sông, vua nặn tượng Sarasvatī bốn tay bằng đất sét bờ sông, an vị trên phiến đá sạch và cúng dường hương, dầu thơm. Vua tụng một bài tán dài, nhận định Nữ thần hiện hữu trong lời nói, trí tuệ, tri giác và muôn năng lực nâng đỡ chúng sinh. Sarasvatī hiển hiện, ban ân và nhận ở lại trong tượng; Người hứa ai tắm và lễ bái vào ngày Aṣṭamī và Caturdaśī, nhất là dâng hoa trắng và giữ hạnh tu, sẽ được mãn nguyện. Phalāśruti nói người sùng kính sẽ biện tài, thông tuệ qua nhiều đời; dòng tộc được che chở khỏi ngu si; nghe pháp trước Nữ thần được phước trời lâu dài; và bố thí học thuật (sách, kinh điển) cùng học Veda trước mặt Người cho quả báo ngang các đại tế lễ như Aśvamedha và Agniṣṭoma.
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
Chương này nêu mādhatmya (công đức, uy linh) của việc thức canh đêm (jāgara) trước Mahākāla vào tháng Vaiśākhī trong khuôn khổ một thánh địa (tīrtha). Các ṛṣi thỉnh cầu nói rõ hơn về sự vĩ đại của Mahākāla, và Sūta kể gương thực hành của vua Rudrasena thuộc dòng Ikṣvāku: hằng năm nhà vua đến Camatkārapura-kṣetra với đoàn tùy tùng giản dị, giữ đêm thức canh bằng upavāsa (nhịn ăn), ca vũ sùng kính, tụng niệm, học Veda; rạng đông thì tắm gội, giữ thanh tịnh và bố thí rộng rãi cho brāhmaṇa, ẩn sĩ và người khốn khó. Kinh văn gắn việc sùng kính ấy với kết quả trị quốc: thịnh vượng và tiêu tan kẻ thù, xem đạo hạnh như kỷ luật đạo đức–chính trị. Một hội đồng brāhmaṇa học giả hỏi nhà vua về lý do và quả báo của đêm thức canh. Vua kể chuyện tiền kiếp: từng là thương nhân nghèo ở Vidiśā giữa nạn hạn hán kéo dài, cùng vợ di cư về Saurāṣṭra, đến gần Camatkārapura và gặp hồ đầy sen. Định bán sen lấy lương thực nhưng không thành, họ trú trong ngôi đền đổ nát, nghe tiếng lễ bái và biết có Mahākāla-jāgara. Họ chọn dâng sen cúng bái thay vì buôn bán; vì đói và hoàn cảnh nên thức suốt đêm. Đến sáng người chồng qua đời, người vợ tự thiêu (satī). Nhờ hiệu lực của lòng bhakti ấy, ông tái sinh làm vua xứ Kāntī, còn bà tái sinh làm công chúa nhớ tiền kiếp và đoàn tụ qua lễ svayaṃvara. Cuối chương, cộng đồng brāhmaṇa đồng thanh xác chứng, thiết lập lệ thức canh hằng năm, và kết lại bằng lời nói về phala: mādhatmya này diệt tội, đưa người hành trì đến gần giải thoát.
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
Sūta kể về một āśrama lừng danh trong vùng của vua Hariścandra, rợp bóng cây cối, nơi nhà vua tu khổ hạnh và hộ trì các Bà-la-môn bằng những bố thí đúng theo điều họ mong cầu. Vua được tôn là bậc minh quân dòng Sūryavaṃśa; triều đại an ổn, muôn loài phong nhiêu, chỉ còn một nỗi thiếu: chưa có con trai nối dõi. Cầu tự, vua đến kṣetra Cāmatkārapura, tinh tấn tapas và thành kính thiết lập một liṅga. Śiva hiện thân cùng Gaurī và quyến thuộc; do một sơ suất trong sự tôn kính đối với Nữ Thần, phát sinh xung đột và lời nguyền rằng người con sẽ đem nỗi sầu do cái chết, ngay cả khi còn thơ ấu. Dẫu vậy, Hariścandra vẫn kiên trì thờ phụng, dâng cúng, giữ hạnh khổ tu và tiếp tục dāna. Śiva và Pārvatī lại hiện; Devī xác quyết lời mình vẫn đúng: đứa trẻ sẽ chết, nhưng nhờ ân điển của bà sẽ sớm sống lại, trở nên trường thọ, chiến thắng và xứng đáng gánh vác dòng dõi. Chương cũng nêu hiệu lực lâu dài của thánh địa: ai lễ bái Umā–Maheśvara tại đây, nhất là vào ngày pañcamī, sẽ được con cái như nguyện và thành tựu các mục đích khác. Vua còn cầu cho lễ rājasūya thành công không chướng ngại; Śiva chuẩn thuận, và nhà vua trở về, để lại khuôn mẫu thờ phụng cho hậu thế.
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
Sūta thuật lại về một thánh địa bên hồ mang tên Kalaśeśvara, được tôn xưng là “đấng diệt trừ mọi tội lỗi”; chỉ cần được chiêm bái (darśana) cũng có thể giải thoát con người khỏi pāpa. Từ đó, câu chuyện dẫn vào truyền thuyết nguồn gốc gắn với uy lực của tīrtha này. Vua Kalaśa thuộc dòng Yadu, nổi tiếng giỏi cử hành tế lễ (yajña), rộng lòng bố thí và chăm lo dân chúng. Khi hiền thánh Durvāsas vừa hoàn tất giới nguyện Cāturmāsya, nhà vua cung kính tiếp đón: nghênh tiếp, đảnh lễ, rửa chân, dâng arghya và xin biết điều ngài cần. Durvāsas xin bữa ăn để làm lễ phá trai hoàn mãn (pāraṇa). Nhà vua bày tiệc thịnh soạn, trong đó có cả thịt. Sau khi dùng bữa, Durvāsas nhận ra vị thịt và cho rằng điều ấy vi phạm những ràng buộc của giới nguyện, liền nổi giận và nguyền rủa nhà vua hóa thành hổ dữ. Vua khẩn cầu, nói rằng mình chỉ vì lòng sùng kính mà vô tình sai sót, xin được giảm nhẹ. Durvāsas bèn nêu rõ quy phạm: trừ những trường hợp như śrāddha và yajña, một brāhmaṇa giữ giới không nên ăn thịt, nhất là vào lúc kết thúc Cāturmāsya; ăn vào thì công đức giới nguyện trở nên vô hiệu. Tuy vậy, ngài ban một lối thoát có điều kiện: khi bò Nandinī của vua chỉ cho vua thấy một liṅga từng được thờ bằng mũi tên (bāṇa-arcita liṅga), sự giải thoát sẽ đến nhanh chóng. Durvāsas rời đi; vua hóa hổ, mất ký ức thường tình, tấn công muôn loài và lẩn vào rừng sâu, còn các đại thần gìn giữ vương quốc, chờ ngày lời nguyền chấm dứt. Chương này vì thế kết nối uy lực của Kalaśeśvara với sự cẩn trọng trong việc tiếp đãi, luật lệ giới nguyện và hy vọng giải thoát nhờ sự mặc khải qua thánh địa.
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
Chương này kể một giai thoại đạo đức–thần học trong khu rừng gần một gokula (làng chăn bò). Con bò cái Nandinī, mang những tướng tốt lành, đi đến cuối rừng và gặp một Śiva-liṅga rực sáng như mười hai mặt trời. Với lòng sùng kính bền bỉ, nàng đứng kề bên và dâng thật nhiều sữa để làm snāpana—nghi thức tắm rửa liṅga—âm thầm giữa chốn hoang lâm. Sau đó một con hổ dữ xuất hiện và bắt gặp Nandinī. Nàng không than khóc cho mạng mình, mà lo cho bê con đang bị buộc ở gokula, sự sống còn tùy thuộc vào sữa mẹ. Nandinī khẩn cầu hổ cho phép nàng về cho con bú và gửi gắm nó, rồi sẽ quay lại. Hổ nghi ngờ liệu nàng có trở lại từ “miệng tử thần” hay không. Nandinī đáp bằng những lời thệ nguyện trang nghiêm về satya (chân thật): nếu không trở lại, nàng xin gánh lấy ô uế của các trọng tội—brahmahatyā, lừa dối cha mẹ, hành vi dâm dục bất tịnh, phản bội niềm tin, vô ơn, làm hại bò/các thiếu nữ/bà-la-môn, nấu nướng phung phí và ăn thịt như điều sai trái, phá giới, nói dối và lời ác. Cốt lõi chương này khẳng định: phụng sự Śiva chỉ trọn vẹn khi gắn liền với liêm chính đạo đức; lời nguyện là khí cụ ràng buộc thiêng liêng ngay cả trong thử thách tột cùng.
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
Sūta thuật lại một câu chuyện đạo đức–thần học như một phép thử lời thệ trong địa vực linh thiêng. Nandinī, bò mẹ, bị hổ bắt trong rừng; nàng xin được thả tạm thời, long trọng thề sẽ quay lại sau khi cho con bú và bảo vệ bê con. Trở về với con, nàng kể rõ nguy biến và dạy con lòng hiếu kính mẹ cùng đạo lý sinh tồn nơi rừng sâu, cảnh báo về tham lam (lobha), buông lung (pramāda) và sự cả tin thiếu thận trọng (viśvāsa). Bê con xin đi theo, tôn mẹ là nơi nương tựa tối thượng; Nandinī vẫn quyết bảo hộ con và gửi con cho đàn bò chăm nom. Nandinī xin đàn bò tha thứ và giao phó việc nuôi dưỡng bê con mồ côi cho cộng đồng. Dù đàn bò biện luận rằng trong tình thế cùng cực, lời thề có thể được xem như “sự không thật không mang tội”, Nandinī khẳng định satya (chân thật) là nền tảng của dharma và trở lại với hổ. Trước sự chân thật ấy, hổ ăn năn và xin được chỉ dạy để mưu cầu lợi ích tâm linh, dù đời sống nó lệ thuộc vào हिंसा (bạo hại). Nandinī giảng khung đạo đức theo thời đại: trong Kali-yuga, bố thí (dāna) là pháp hành trọng yếu; rồi chỉ cho hổ một liṅga linh nghiệm (tương truyền liên hệ với Bāṇa-pratiṣṭhā). Nàng dặn hổ mỗi ngày đi nhiễu (pradakṣiṇā) và đảnh lễ (praṇāma); khi được darśana trước liṅga, hổ thoát khỏi thân hổ, hiện nguyên là một vị vua bị nguyền rủa—Kalāśa thuộc dòng Haihaya—và ca ngợi nơi ấy là Camatkārapura-kṣetra, hội tụ mọi tīrtha, ban mãn nguyện. Chương kết bằng phalaśruti tại chỗ: dâng đèn trong tháng Kārttika và thực hành nghệ thuật sùng kính trong tháng Mārgaśīrṣa trước liṅga sẽ diệt tội, đạt Śivaloka; tụng đọc māhātmya cũng được công đức tương tự.
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
Chương 52 do Sūta thuật lại phác họa một “vi địa lý” linh thiêng quanh đền thờ: một vị vua an vị Umā–Maheśvara và dựng ngôi đền, phía trước có hồ nước thanh tịnh. Rồi chương liệt kê các nơi tạo công đức theo phương hướng: một vāpī (giếng/hồ) tẩy uế mạnh gần Agastya-kuṇḍa (phía đông), sông Kapilā (phía nam) gắn với siddhi phát sinh từ Sāṃkhya của hiền triết Kapila, và một Siddhakṣetra nơi vô số siddha đã thành tựu. Chương còn giới thiệu một Vaiṣṇavī śilā bốn mặt, có năng lực diệt tội. Giáo lý về hợp lưu được nêu rõ: Sarasvatī ở giữa Gaṅgā và Yamunā, và Triveṇī chảy phía trước, ban cả phúc lợi thế gian lẫn giải thoát. Phần nghi lễ tang táng khẳng định hỏa táng và các nghi thức tại Triveṇī đưa đến mokṣa, đặc biệt đối với brāhmaṇa; một dấu vết như goṣpada được nêu làm chứng tích địa phương. Kết thúc là truyền thuyết Rudrakoṭi/Rudrāvarta: các brāhmaṇa miền Nam Ấn mong được ưu tiên darśana, nhưng Maheśvara hiện ra thành “koṭi” (vô số) hình tướng, từ đó thành địa danh. Các pháp hành được dạy gồm: viếng ngày caturdaśī (nhất là các tháng Āṣāḍha, Kārtika, Māgha, Caitra), làm śrāddha, ăn chay và thức canh đêm, bố thí bò kapilā cho brāhmaṇa xứng đáng, thực hành mantra (japa ṣaḍakṣara; tụng Śatarudrīya), cùng dâng cúng bằng ca hát và vũ điệu để tăng trưởng công đức.
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
Chương này đan xen hai mạch thần học xoay quanh các tīrtha. Trước hết, Ujjayinī được tôn xưng là một pīṭha nơi các bậc siddha thường lui tới, và Mahādeva ngự tại đó với danh hiệu Mahākāla. Văn bản nêu các công hạnh trong tháng Vaiśākha: làm śrāddha, thờ phụng theo “hình thái hướng Nam” (khung dakṣiṇā-mūrti), tôn kính các yoginī, trai giới, và thức canh đêm rằm; nhờ vậy tổ tiên được thăng ích, còn người hành trì được giải thoát khỏi già và chết. Tiếp theo là Bhṛūṇagarta, được mô tả rộng lớn và có năng lực diệt tội, kèm câu chuyện sám hối của vua Saudāsa. Dù vốn kính trọng brāhmaṇa, nhà vua bị cuốn vào ô uế nặng nề do chuỗi biến cố: một rākṣasa phá hoại lễ tế kéo dài, rồi dùng mưu dâng thịt cấm khiến Vasiṣṭha nguyền rủa; vua hóa thành rākṣasa, bạo hại brāhmaṇa và phá hoại nghi lễ, cho đến khi giết rākṣasa Krūrabuddhi mới được giải thoát. Trở lại thân người, ông vẫn mang dấu vết nhiễm ô liên hệ brahmahatyā: mùi hôi, suy giảm tejas, bị xã hội lánh xa. Được chỉ dạy hành hương tīrtha và tự chế, ông rơi xuống một hố đầy nước tại một kṣetra (trong mạch kể gắn với Chamatkārapura), rồi bước lên rực sáng, thanh tịnh. Tiếng nói từ hư không xác nhận sự giải thoát nhờ uy lực của tīrtha. Văn bản cũng giải thích nguồn gốc Bhṛūṇagarta gắn với sự hiện diện ẩn mật của Śiva, và xác lập hiệu lực theo lịch, đặc biệt việc làm śrāddha vào ngày Kṛṣṇa-caturdaśī, hứa cứu độ tổ tiên, khuyến khích tắm gội và bố thí với lòng tinh cần.
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
Chương này do Sūta thuật lại, ca ngợi nữ thần Carmamuṇḍā ngự tại thánh địa vốn theo truyền thống được vua tín đồ Nala thiết lập. Lời kể tóm lược cuộc đời Nala: đức hạnh của vị vua xứ Niṣadha, hôn phối với Damayantī, rồi tai ương khởi lên vì cuộc đỏ đen dưới ảnh hưởng của Kali. Mất nước và lìa xa hiền thê giữa chốn rừng sâu, Nala lang thang từ rừng này sang rừng khác cho đến khi đến Hāṭakeśvara-kṣetra. Nhân ngày Mahānavamī linh thiêng, vì không có vật lực, ông nặn tượng nữ thần bằng đất sét và dâng cúng bằng trái cây cùng rễ củ. Nala tụng một bài thánh ca dài với nhiều danh hiệu, nêu bật sự bao trùm vũ trụ và uy lực dữ dội mà hộ trì của Nữ Thần. Nữ thần hiện thân, hoan hỷ và ban ân huệ; Nala cầu xin được đoàn tụ với người vợ trong sạch, không tì vết. Sau đó là lời phala như một quy tắc: ai tán dương nữ thần bằng bài thánh ca này sẽ được toại nguyện ngay trong ngày ấy. Chương kết bằng lời ghi nhận đây là một đơn vị thuộc Nāgarakhaṇḍa, phần Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya.
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
Chương 55 thuật lại māhātmya (đại vinh quang) của Naleśvara, một hiển hiện của Śiva do vua Nala thiết lập. Sūta nói về sự hiện diện gần gũi của thần linh và khẳng định rằng darśana (chiêm bái) với lòng sùng tín có thể tiêu trừ tội lỗi, gắn với thành tựu hướng đến giải thoát. Bản văn liệt kê các chứng bệnh, nhất là bệnh ngoài da và những khổ não liên hệ, được cho là thuyên giảm nhờ được thấy thần và nhờ tắm gội trong một kuṇḍa nước trong trước đền, nơi có sinh vật thủy sinh và hoa sen trang điểm. Tiếp đó là khung đối thoại: Śiva hoan hỷ vì được an vị, ban cho Nala một ân huệ; Nala cầu xin Śiva thường trụ vì lợi ích muôn dân và để trừ bệnh tật. Śiva chấp thuận, ấn định thời điểm dễ cảm ứng—đặc biệt vào Somavāra (thứ Hai) lúc pratyūṣa (rạng đông)—và dạy trình tự nghi lễ: tắm gội với śraddhā (tín tâm) rồi darśana; vào cuối đêm thứ Hai bôi đất sét của kuṇḍa lên thân; và cúng dường vô cầu (niṣkāma pūjā) bằng hoa, hương và các chất xoa thơm. Chương kết thúc khi Śiva ẩn đi, Nala trở về vương quốc, các brāhmaṇa phát nguyện thờ phụng qua nhiều đời, và lời khuyến cáo rằng người cầu phúc lành bền lâu nên ưu tiên darśana, nhất là vào các ngày thứ Hai.
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
Chương 56 là một diễn giảng thần học gắn với thánh địa (tīrtha) do Sūta thuật lại. Mở đầu khẳng định hiệu lực của darśana (chiêm bái) Sāmbāditya/Sureśvara: người phàm được thấy Thần sẽ toại nguyện điều ấp ủ trong tâm; đặc biệt, ai thành kính chiêm bái vào ngày Māgha śukla saptamī trùng Chủ nhật thì được nói là tránh khỏi các cảnh giới địa ngục. Tiếp đó nêu một điển tích về hiền giả–Bà-la-môn Gālava, người nghiêm cẩn học tập, điềm tĩnh, tinh thông nghi lễ và biết ơn. Dẫu vậy, ông già đi mà không có con trai nên sầu khổ. Rũ bỏ bận lòng gia thất, ông chuyên tâm thờ Mặt Trời tại nơi ấy, an vị tượng theo nghi thức pañcarātra và thực hành khổ hạnh lâu dài: kỷ luật theo mùa, chế ngự giác quan, nhịn ăn. Sau mười lăm năm, Thần Mặt Trời hiện ra gần cây đa (vaṭa), ban ân và cho Gālava một người con nối dõi, gắn với trai giới saptamī. Đứa con được đặt tên Vaṭeśvara (vì được ban gần cây vaṭa), về sau dựng một ngôi đền trang nhã; từ đó Thần được tôn xưng rộng rãi là Vātāditya, vị ban con cái. Những câu kết mở rộng phalaśruti: gia chủ cúng bái đúng pháp vào ngày saptamī/Chủ nhật kèm upavāsa (chay tịnh, nhịn ăn) sẽ được con trai ưu tú; còn thờ phụng vô dục cầu thì được trình bày như hướng đến mokṣa. Một bài gāthā do Nārada nói thêm nhấn mạnh phúc con cháu và đặt lòng sùng kính này lên trên các phương tiện khác cho mục tiêu ấy.
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
Sūta thuật rằng tại thánh địa này, Bhīṣma đã tôn trí tượng Āditya với sự đồng thuận của các bà-la-môn. Chương nhắc lại mối xung đột xưa giữa Bhīṣma và Paraśurāma cùng lời thệ của Ambā, khiến Bhīṣma lo ngại về hệ quả đạo đức từ hành vi và lời nói của mình. Ông đến hỏi hiền triết Mārkaṇḍeya: nếu một cái chết phát sinh do sự khiêu khích bằng lời nói thì có mang tội chăng; Mārkaṇḍeya đáp rằng tội lỗi gắn liền khi hành động hay sự kích động của ta khiến người khác (kể cả phụ nữ và bà-la-môn) từ bỏ mạng sống, vì vậy phải tự chế, chớ làm họ phẫn nộ. Bài giảng đặt trọng tội strī-vadha (sát hại phụ nữ) ngang với những khuôn mẫu tội nặng liên quan đến việc làm hại bà-la-môn, và nói rằng các phương tiện thường như bố thí, khổ hạnh, thệ nguyện không sánh bằng việc phụng sự thánh địa (tīrtha-sevā). Bhīṣma đi qua các vùng hành hương đến Gayaśiras và định làm lễ śrāddha, nhưng tiếng nói từ cõi trời tuyên bố ông không đủ tư cách vì vướng hệ lụy strī-hatyā, rồi chỉ ông đến Śarmiṣṭhā-tīrtha ở hướng Varuṇa. Kinh văn quy định tắm gội đặc biệt vào ngày Kṛṣṇāṅgāraka-ṣaṣṭhī (mồng sáu âm lịch trùng thứ Ba), hứa ban giải trừ tội ấy. Sau khi tắm và cử hành śrāddha với lòng tin, Bhīṣma được tiếng nói—được nhận là Śantanu—xác nhận đã thanh tịnh và được dạy trở về chu toàn bổn phận thế gian. Bhīṣma bèn lập một cụm đền thờ: Āditya, một tượng liên hệ Viṣṇu, một Śiva-liṅga và Durgā; giao cho các bà-la-môn duy trì phụng tự, thiết lập lịch lễ hội (ngày bảy cho mặt trời, ngày tám cho Śiva, các mốc Viṣṇu ngủ/thức, ngày chín cho Durgā) cùng nhạc lễ và hội mừng, hứa kết quả cao quý cho người chuyên cần tham dự.
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
Chương này trình bày việc thánh hóa địa điểm trong bối cảnh Hāṭakeśvara-kṣetra và nêu một tấm gương đạo đức. Trước hết, sông Gaṅgā—“đấng chảy qua ba nẻo” (tripathagāminī)—được thiết lập theo nghi lễ gần một Śiva-liṅga, sau khi an vị bộ tứ thần linh (devacatuṣṭaya). Bhīṣma, như bậc truyền thừa đáng tin, tuyên đọc phalaśruti: ai tắm tại đây rồi chiêm bái ngài (với tư cách thẩm quyền của câu chuyện) sẽ được giải trừ tội lỗi và hướng đến Śiva-loka. Ngay sau đó là lời cảnh báo mang tính pháp-đạo: kẻ thề gian tại tīrtha này sẽ mau chóng rơi vào cõi Yama, cho thấy nơi linh thiêng khuếch đại cả công đức lẫn tội lỗi tùy theo sự chân thật. Phần sau kể chuyện răn: một thiếu niên xuất thân śūdra tên Pauṇḍraka đùa mà lấy trộm sách của bạn, chối tội, rồi sau khi tắm trong nước Bhāgīrathī đã tham gia việc thề thốt. Quả báo đến nhanh—mắc bệnh cùi (kuṣṭha), bị xã hội ruồng bỏ và tàn tật—được quy về “trộm kinh điển” (śāstra-caurya) và lời nói bất thiện. Kết luận dạy rằng dù chỉ nói chơi cũng không nên thề, nhất là trước chứng giám thiêng liêng, nhấn mạnh đạo đức hành hương là kỷ luật trong lời nói và hành vi.
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
Sūta thuật lại một truyền thống rằng Vidura, người gắn với Hastināpura, tìm lời chỉ dạy về cảnh giới sau khi chết của kẻ không có con trai (aputra). Hiền giả Gālava đáp bằng cách liệt kê mười hai loại “con” được thừa nhận trong luận bàn về dharma, và khẳng định rằng nếu không có bất cứ hình thức nối dõi nào như thế thì sẽ dẫn đến hậu quả khổ não. Vidura buồn đau vì lời dạy ấy, được chỉ bảo hãy lập một “cây-con”: trồng cây aśvattha mang căn tính gắn với Viṣṇu tại nơi cực kỳ phước đức, được mô tả gần Raktaśṛṅga và thánh địa Hāṭakeśvara. Vidura tiến hành trồng và an vị cây aśvattha, làm nghi thức như lễ hiến lập, xem cây như sự thay thế cho người con. Rồi ông thiết lập thêm một quần thể thờ phụng tam vị: đặt một liṅga Māheśvara (Śiva) dưới cây đa, an vị Viṣṇu dưới cây aśvattha, cùng với Sūrya, tạo thành nơi linh thiêng ba ngôi. Ông giao việc tế tự thường xuyên cho các brāhmaṇa địa phương; họ nhận lời và truyền trách nhiệm ấy theo dòng tộc. Chương cũng nêu lịch thờ: Chủ nhật vào Māgha saptamī cho Sūrya; thứ Hai và đặc biệt ngày aṣṭamī nửa tháng sáng cho Śiva; còn Viṣṇu được thờ cung kính trong các lễ “ngủ” và “thức dậy”. Về sau, liṅga bị đất vùi lấp (gán cho Pakāśāsana/Indra), rồi một tiếng nói vô hình chỉ nơi chôn khuất. Vidura khôi phục khu vực, bỏ tiền xây dựng prāsāda thích hợp, lập các khoản cấp dưỡng (vṛtti) cho brāhmaṇa, rồi trở về āśrama của mình.
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
Chương 60 được trình bày theo lối vấn–đáp: các hiền triết hỏi về nguồn gốc và sự thiết lập “Mahitthā/Mahittha”. Sūta thuật lại một truyền thống trong đó “śoṣaṇī vidyā” – năng lực làm khô héo/tiêu hao – được khởi dụng, gắn với Agastya và uy quyền thần chú Atharvaṇa; từ đó Mahitthā hiện ra như một nữ thần ban phúc, liên hệ với một kṣetra mang tên “Camatkārapura”. Chương tiếp tục xếp lớp như một bản đồ tīrtha thực hành: liệt kê các thần được an vị và phúc quả của việc chiêm bái—Sūrya dưới danh Narāditya (giảm bệnh, hộ thân), Janārdana dưới danh Govardhanadhara (thịnh vượng, an lành cho đàn bò), Narasiṃha, Vināyaka (trừ chướng ngại), cùng Nara–Nārāyaṇa. Tính chuẩn xác lịch nghi được nhấn mạnh: chiêm ngưỡng hay thờ phụng vào các tithi nhất định, đặc biệt Dvādaśī và Caturthī, và trong kỳ Kārtika śukla, được xem là tối linh nghiệm. Một điển tích then chốt là cuộc hành hương của Arjuna đến cánh đồng được gắn với Hāṭakeśvara: ngài an vị Sūrya và các thần khác trong ngôi đền trang nhã, bố thí tài vật cho các brāhmaṇa địa phương và giao phó cho họ việc tưởng niệm–thờ phụng lâu dài. Kết chương khẳng định công đức nghe māhātmya này giúp tiêu giảm tội lỗi; các lễ phẩm được chỉ định, như dâng modaka vào ngày Caturthī, đem lại sở nguyện và sự thông suốt, không còn trở ngại.
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
Chương này mở đầu khi các ṛṣi thỉnh hỏi về “Śarmiṣṭhā-tīrtha”: nguồn gốc và công năng của thánh địa ấy. Sūta đáp bằng một chuyện trong hoàng gia: vua Vṛka thuộc dòng Soma, nổi tiếng mộ đạo và lo cho dân, có hoàng hậu hiền đức sinh một công chúa đúng vào giờ chiêm tinh bất tường. Nhà vua thỉnh các brāhmaṇa tinh thông jyotiṣa xem xét; họ xác nhận đứa trẻ là viṣakanyā và cảnh báo tai họa tất yếu: người chồng tương lai sẽ chết trong vòng sáu tháng, còn gia thất nơi nàng cư trú sẽ lụn bại, kéo theo suy vong cho cả nhà mẹ đẻ lẫn nhà chồng. Vṛka không chấp nhận việc bỏ rơi, mà trình bày lập luận về nghiệp: hành vi quá khứ nhất định chín muồi thành quả; không ai có thể hoàn toàn che chở hay triệt tiêu nghiệp quả chỉ bằng sức mạnh, trí mưu, thần chú, khổ hạnh, bố thí, hành hương, hay tự chế. Vua nêu ví dụ bê con giữa đàn vẫn tìm đúng mẹ, và ngọn đèn tắt khi dầu cạn, để khẳng định tính chắc thật của nghiệp và sự chấm dứt khổ đau khi nghiệp đã tận. Kết thúc là lời đúc kết về số mệnh và nỗ lực, nhấn mạnh bài học đạo đức: sống có trách nhiệm trong dharma, đồng thời nhận biết sự ràng buộc liên tục của hành động quá khứ.
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
Chương 62 kể một truyện nhân–quả nhằm giải thích nguồn gốc và năng lực cứu độ của Śarmiṣṭhā-tīrtha trong truyền thống Tīrthamāhātmya. Sūta thuật rằng một vị vua, dù được khuyên can, vẫn không chịu tiếp nhận “thiếu nữ độc” (viṣakanyā). Rồi biến loạn chính trị xảy ra: kẻ thù kéo đến, nhà vua ra trận và tử trận; dân chúng hoảng loạn, quy tai họa cho thiếu nữ ấy, đòi xử tử và trục xuất. Nghe lời phỉ báng của công chúng, nàng khởi tâm như người xuất gia, đi đến cánh đồng linh thiêng gắn với Hāṭakeśvara, nơi ký ức tiền kiếp bừng dậy. Tiền kiếp nàng từng là người phụ nữ bị coi rẻ; giữa mùa hè khát cháy, nàng thương xót dâng chút nước hiếm hoi cho một con bò đang khát—thiện hạnh ấy trở thành hạt giống phước báo. Nhưng duyên nghiệp khác khiến nàng mang thân “thiếu nữ độc”: nàng từng làm hư hại tượng vàng của Gaurī/Parvatī, chạm vào rồi bẻ vụn để bán, nên ác nghiệp chín muồi. Cầu giải thoát, nàng thực hành khổ hạnh lâu dài theo từng mùa, thờ phụng Nữ Thần với trai giới, phẩm vật cúng dường và kỷ luật nghiêm mật. Khi Śacī (Indrāṇī) hiện đến thử thách và hứa ban ân, nàng từ chối, chỉ nương tựa Đấng Tối Thượng là Pārvatī. Cuối cùng Pārvatī cùng Śiva hiển hiện, thọ nhận lời tán tụng, ban phúc, biến nàng thành hình tướng thần linh và lập nơi ấy làm āśrama của mình. Phalaśruti dạy rằng tắm tại đây vào ngày Māgha-śukla-tṛtīyā sẽ được toại nguyện, đặc biệt lợi ích cho phụ nữ; ngay cả tội nặng cũng được thanh tịnh nhờ nghi thức snāna và bố thí kèm theo. Việc tụng đọc và lắng nghe chương này cũng đem lại công đức và sự gần gũi với cảnh giới của Śiva.
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
Chương 63 thuật lại nguồn gốc của thánh địa Someśvara và liṅga nổi tiếng được truyền rằng do Soma (Thần Trăng) thiết lập. Bản văn nêu một pháp hành có thời hạn: suốt một năm, mỗi thứ Hai đều chí thành thờ phụng Śiva; nhờ đó người hành trì được giải thoát khỏi bệnh nặng, kể cả chứng hao mòn (yakṣmā) và các bệnh mạn tính khác. Căn nguyên tai ương của Soma được kể như sau: Soma cưới hai mươi bảy ái nữ của Dakṣa (các Nakṣatra), nhưng lại thiên vị Rohiṇī, khiến các chị em khác oán thán. Dakṣa răn dạy theo dharma; Soma hứa sửa nhưng tái phạm, nên bị Dakṣa nguyền mắc bệnh hao mòn. Soma tìm thuốc men và lương y đều vô hiệu, bèn hướng về đời sống ly tham và hành hương, đến Prabhāsa-kṣetra gặp hiền giả Romaka. Romaka dạy rằng lời nguyền không thể xóa bỏ trực tiếp, nhưng có thể làm nhẹ quả báo bằng lòng sùng kính Śiva: Soma nên dựng liṅga tại các tīrtha (nhắc đến sáu mươi tám nơi) và thờ phụng với đức tin. Śiva hiện thân, điều giải với Dakṣa và thiết lập sự hóa giải theo chu kỳ: Soma sẽ tròn khuyết theo từng nửa tháng (pakṣa), vừa giữ sự thật của lời nguyền vừa ban sự an ổn. Soma cầu xin Śiva thường trụ trong các liṅga đã dựng; Śiva ban ân gần gũi đặc biệt vào ngày thứ Hai. Chương kết thúc bằng lời xác chứng các hiển hiện Someśvara khắp các thánh địa.
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
Chương 64 là một tường thuật thần học xoay quanh tīrtha do Sūta kể. Nữ thần linh nghiệm Chamatkārī Devī được một vị vua (Chamatkāra-narendra) an vị bằng lòng tin để bảo hộ thành phố mới lập và dân chúng, đặc biệt là các bà-la-môn mộ đạo. Chương nêu rõ chương trình nghi lễ–đạo đức: lễ bái vào ngày Mahānavamī đem lại sự vô úy suốt một năm, tránh các loài ác, kẻ thù, bệnh tật, trộm cướp và tai họa. Vào ngày Śuklāṣṭamī, người tín đồ thanh tịnh thờ phụng với tâm chuyên nhất sẽ đạt điều mong cầu; người hành trì vô cầu (niṣkāma) được hứa ban an lạc và giải thoát nhờ ân điển của Nữ thần. Minh họa là vua Citraratha xứ Daśārṇa, thường thực hiện pradakṣiṇā (đi nhiễu) rất nhiều vào Śuklāṣṭamī. Khi các bà-la-môn hỏi về sự chuyên cần khác thường, vua kể tiền kiếp mình là một con vẹt sống gần đền: do vô tình mỗi ngày đi vòng khi ra vào tổ, nó chết tại đó và tái sinh làm vị vua jātismara (nhớ được tiền kiếp). Từ đó, pradakṣiṇā được khẳng định có hiệu lực ngay cả khi vô ý, và càng linh nghiệm khi làm với śraddhā (tín tâm). Kết chương tổng quát giáo huấn: pradakṣiṇā với lòng sùng kính trừ tội, ban quả như ý, trợ duyên cho mục tiêu giải thoát, và người giữ hạnh này trọn một năm sẽ tránh tái sinh vào thai thấp kém (tiryaṅ).
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
Sūta kể về một ao do chư thiên tạo dựng và việc vua Ānarta (còn gọi Suhaya) thiết lập một liṅga mang danh Ānarteśvara. Người ta truyền rằng ai tắm vào ngày Aṅgāraka-ṣaṣṭhī sẽ được siddhi tương tự như thành tựu của nhà vua; các ṛṣi bèn hỏi nhân duyên nào khiến siddhi ấy phát sinh. Bài thuyết giảng chuyển sang một chuyện nêu gương: thương nhân Siddhasena có đoàn lữ hành đã bỏ rơi một người hầu thuộc giai cấp śūdra vì kiệt sức giữa sa mạc hoang vắng. Ban đêm, người śūdra gặp “vua preta” cùng tùy tùng; họ xin được tiếp đãi, rồi lại ban cho thức ăn và nước, và cảnh ấy lặp lại mỗi đêm. Vua preta giải thích sự phú túc về đêm là do ảnh hưởng của một khổ hạnh giả giữ đại nguyện (mahāvrata-dhara) tại Hāṭakeśvara gần nơi hợp lưu Gaṅgā–Yamunā, người dùng bát sọ (kapāla) trong nghi thức tẩy tịnh ban đêm. Preta cầu được giải thoát: xin nghiền kapāla rồi thả xuống chỗ hợp lưu, và xin làm śrāddha tại tīrtha Gayaśiras theo các danh tính ghi trong một gói thư. Người śūdra được dẫn đến kho báu ẩn để lo nghi lễ, hoàn tất nghi thức kapāla và các lễ śrāddha, khiến các preta được cảnh giới hậu tử tốt đẹp hơn. Ông ở lại kṣetra, lập liṅga Śūdrakeśvara. Phalaśruti kết rằng: tắm và thờ phụng nơi đây trừ tội; bố thí và cúng thực đem lại sự thỏa mãn lâu dài cho tổ tiên; dâng dù ít vàng cũng ngang công đại tế; và xả thân bằng tuyệt thực tại thánh địa này được xem là giải thoát khỏi luân hồi.
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
Chương 66 mở đầu khi Sūta nêu danh một hồ thiêng nổi tiếng tên Rāmahrada, nơi người ta truyền rằng các pitaraḥ (tổ tiên) đã được thỏa mãn bởi lễ tarpaṇa liên hệ đến máu (rudhira). Các ṛṣi liền chất vấn theo chuẩn mực nghi lễ: tarpaṇa cho tổ tiên vốn gắn với phẩm vật thanh tịnh như nước và mè, còn máu thường bị xem là thuộc về các loài phi chuẩn; hơn nữa, vì sao Jāmadagnya (Paraśurāma) lại thực hành như vậy? Sūta giải thích rằng hành động ấy phát sinh từ một lời nguyện và cơn phẫn nộ trước việc hiền triết Jamadagni bị vua Haihaya Sahasrārjuna (Kārtavīrya Arjuna) sát hại bất công. Câu chuyện mở rộng: Jamadagni tiếp đãi nhà vua như thượng khách và nhờ một con bò kỳ diệu (homadhenu/kāmadhenu) mà dâng cúng sự hiếu khách vô cùng sung túc cho vua cùng quân đội. Nhà vua, ham muốn con bò để mưu lợi chính trị và quân sự, tìm cách chiếm đoạt; Jamadagni từ chối, khẳng định ngay cả bò thường cũng bất khả xâm phạm, và lên án việc biến bò thành món hàng là tội lỗi nặng nề. Quân của vua liền giết Jamadagni; quyền năng của bò hóa hiện những người hộ vệ (Pulinda) đánh tan quân đội, khiến nhà vua phải bỏ ý định, rút lui, và bị cảnh báo rằng Rāma—con của Jamadagni—sắp đến. Chương này vì thế nối kết công đức tarpaṇa tại một tīrtha với một mạch truyện đạo-đức và thần học về hiếu khách, bạo lực đối với ẩn sĩ, và giới hạn của quyền lực vương giả.
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
Sūta thuật lại rằng Rāma (Paraśurāma) cùng các huynh đệ trở về đạo tràng thì thấy am thất bị tàn phá, bò nhà bị thương. Từ các ẩn sĩ, ngài hay tin phụ thân đã bị sát hại, còn mẫu thân mang vô số vết thương do binh khí. Ngài than khóc, rồi cử hành tang lễ theo nghi thức Veda. Các ẩn sĩ khuyên ngài làm lễ tarpaṇa—dâng nước cúng tế cho người đã khuất—nhưng Paraśurāma khước từ và phát nguyện theo dharma báo phục: phụ thân bị giết khi vô tội, mẫu thân bị chém đâm thảm khốc; nếu không khiến mặt đất “trống vắng kṣatriya” thì ngài mắc tội. Ngài nói sẽ làm phụ thân thỏa lòng không bằng nước, mà bằng máu của kẻ gây tội. Một trận chiến lớn nổ ra giữa quân Haihaya và các nhóm rừng núi liên minh. Vua Haihaya trở nên bất lực, không thể sử dụng cung, kiếm hay chùy; cả thần khí và thần chú cũng vì số mệnh mà không linh nghiệm. Paraśurāma đối diện, chặt tay rồi chém đầu vua, thu lấy máu và bảo người khác đổ vào hố đã chuẩn bị tại Hāṭakeśvara-kṣetra để làm lễ thỏa mãn cho phụ thân—qua đó gắn câu chuyện bạo liệt với căn nguyên nghi lễ tại một tīrtha linh thiêng và đạo lý hành động theo lời nguyện.
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chương 68 tiếp nối lời truyền giảng do Sūta thuật lại. Sau khi Bhārgava (Paraśurāma) thiết lập một trật tự “không còn kṣatriya” bằng sự báo phục dữ dội, ông gom máu và đưa đến một hố (garta) gắn với nguồn gốc tổ tiên (paitṛkī/pitṛ-sambhavā). Từ hành động chiến trận, câu chuyện chuyển sang sự hóa giải bằng nghi lễ: Bhārgava tắm trong máu, chuẩn bị thật nhiều mè (tila), rồi làm pitr̥-tarpaṇa (lễ hiến thủy cúng tổ tiên) theo hướng apasavya, trước sự chứng kiến trực tiếp của các bà-la-môn và các ẩn sĩ. Nhờ vậy ông hoàn thành lời thệ nguyện và trở thành “viśoka” — không còn sầu khổ. Trong thế giới được mô tả là vắng bóng kṣatriya, ông cử hành aśvamedha và dâng toàn bộ địa cầu làm dakṣiṇā cho các bà-la-môn. Các bà-la-môn đáp lại bằng nguyên tắc trị quốc: “chỉ một người cai trị được ghi nhớ”, và bảo ông không nên ở lại trên đất của họ. Cuộc đối thoại tiếp diễn đến lời đe dọa dùng hỏa khí làm cạn biển; nghe vậy, đại dương sợ hãi và rút lui theo ý muốn, tạo nên lời giải thích thiêng về địa thế và pháp hành.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
Sūta thuật lại một cuộc khủng hoảng xã hội–nghi lễ khi dòng dõi kṣatriya gần như vắng bóng. Để tái lập giai cấp chiến binh, các phụ nữ kṣatriya sinh con với các brāhmaṇa theo lệ kṣetraja; những người con ấy trở thành các nhà cầm quyền mang dáng dấp chiến binh, bành trướng quyền lực và gạt bỏ brāhmaṇa. Các brāhmaṇa đau khổ tìm đến Bhārgava Rāma (Paraśurāma), xin đòi lại đất từng ban trong bối cảnh aśvamedha và cầu sự giải trừ trước sự áp bức của kṣatriya. Rāma nổi giận, cùng các nhóm đồng minh như Śabara, Pulinda, Meda tiến hành tiêu diệt kṣatriya. Ngài gom máu rất nhiều, đổ đầy một hố và làm pitṛ-tarpaṇa để tế dưỡng tổ tiên; rồi trả đất cho brāhmaṇa và lên đường về phía đại dương. Kinh văn mô tả mặt đất bị làm cho “không còn kṣatriya” lặp lại ba lần bảy lượt, và các pitṛ được thỏa mãn bởi tarpaṇa. Đến lần tarpaṇa thứ hai mươi mốt, một tiếng nói vô hình của tổ tiên bảo Ngài dừng hành vi bị chê trách, xác nhận đã mãn nguyện và ban cho một ân huệ. Rāma xin cho tīrtha này nổi danh theo tên mình, thoát khỏi “huyết-doṣa”, và trở thành nơi lui tới của các ẩn sĩ. Các pitṛ tuyên bố hố tarpaṇa ấy sẽ được biết đến khắp ba cõi là Rāmahrada; ai làm pitṛ-tarpaṇa tại đó sẽ được phước như aśvamedha và đạt cảnh giới cao. Lại dạy thời điểm: vào Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī tháng Bhādrapada, nếu làm śrāddha chí thành cho những người chết vì vũ khí thì có thể nâng đỡ cả kẻ đang ở trạng thái preta hay trong địa ngục. Kết chương là phalaśruti rộng: śrāddha tại đây cho các cái chết yểu (rắn, lửa, độc, bị trói) đem giải thoát; việc tụng đọc hay lắng nghe cho quả báo ví như Gayā-śrāddha, Pitṛmedha và Sautrāmaṇī.
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
Chương 70 mở đầu khi Sūta nêu rõ một “śakti” (vũ khí/năng lực) có liên hệ với Kārttikeya và một kuṇḍa nước trong lớn, trong vắt, được nói là hình thành do sức mạnh ấy. Tắm gội và thờ phụng tại đó được ca ngợi là có thể tiêu trừ tội lỗi ngay tức khắc và đem lại sự giải thoát khỏi pāpa tích lũy suốt đời. Các ṛṣi bèn hỏi về thời điểm, mục đích và hiệu lực của śakti này. Sūta kể tiếp một truyền thuyết nguyên nhân: Tāraka, một dānava hùng mạnh thuộc dòng Hiraṇyākṣa, tu khổ hạnh nghiêm mật tại Gokarṇa cho đến khi Śiva hiển hiện và ban ân huệ khiến hắn gần như bất khả chiến bại trước chư thiên (ngầm kèm điều kiện rằng chính Śiva sẽ không giết hắn). Được tăng lực, Tāraka gây chiến lâu dài với devas; dù dùng mưu lược và vũ khí, chư thiên vẫn liên tiếp thất bại. Indra đến hỏi Bṛhaspati, và được chỉ ra một lối giải theo “lý” thần học: Śiva không thể tự tay diệt kẻ đã được mình ban phúc, nên phải sinh ra một người con của Śiva và tôn làm senānī để hàng phục Tāraka. Śiva đồng thuận, cùng Pārvatī lui về Kailāsa; nhưng vì bị Tāraka bức bách, chư thiên gián tiếp can thiệp, sai Vāyu làm gián đoạn cuộc giao cảm. Śiva giữ lại vīrya đầy uy lực và hỏi nơi đặt; Agni được chọn mang giữ, song không chịu nổi nên thả xuống đất trong bụi sậy (śarastamba). Sự xuất hiện của sáu Kṛttikā làm khuôn khổ hộ trì cho hạt giống, báo trước sự ra đời của Skanda/Kārttikeya và sự giải quyết nạn Tāraka, đồng thời gắn công đức tīrtha với chuỗi nhân duyên thiêng: quyền năng—chế ngự—chuyển giao—thánh hóa một thủy địa cứu độ.
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
Sūta thuật lại một sự tích thần học tôn vinh Kaumāra, đặt trong cảnh quan linh thiêng của địa phương. Skanda ra đời rực rỡ phi thường; các Kṛttikā đến, và thân tướng Ngài mở rộng thành hình thái nhiều mặt, nhiều tay để đáp lại họ qua việc bú mớm và ôm ấp. Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Indra cùng chư thiên hội tụ; không khí lễ hội dâng tràn với âm nhạc và diễn xướng cõi trời. Chư thiên đặt danh hiệu “Skanda”, cử hành lễ quán đảnh, và Śiva phong Ngài làm tổng chỉ huy (senāpati). Skanda nhận được śakti tất thắng, chim công làm vật cưỡi, cùng nhiều thần binh khí giới do các thần ban tặng. Dưới sự dẫn dắt của Skanda, chư thiên đối đầu Tāraka; trận chiến lớn bùng nổ và kết thúc khi Skanda phóng śakti xuyên thẳng tim Tāraka, dập tắt tai họa. Sau chiến thắng, Ngài an trí śakti nhuốm huyết tại “thành tối thắng” (purōttama), khiến núi Raktaśṛṅga vững bền và được hộ trì. Về sau xảy ra động đất: núi chuyển động làm hư hại Camatkārapura và gây thương vong cho các bà-la-môn; họ phản đối và dọa nguyền rủa. Skanda ôn hòa biện giải theo đạo lý rằng hành động của Ngài vì lợi ích chung, rồi hứa khôi phục. Ngài dùng amṛta hồi sinh các bà-la-môn đã chết, đặt śakti trên đỉnh núi để làm núi bất động, và sai bốn nữ thần Āmbavṛddhā, Āmrā, Māhitthā, Camatkarī trấn giữ bốn phương. Đáp lại, các bà-la-môn ban phúc: nơi ấy sẽ nổi danh là Skandapura (cũng gọi Camatkārapura), thường xuyên thờ Skanda, bốn nữ thần, và đặc biệt tôn kính śakti vào ngày mồng sáu trăng sáng tháng Caitra. Lời phala dạy rằng lễ bái chí thành vào Caitra-śukla-ṣaṣṭhī làm Skanda hoan hỷ; sau khi pūjā đúng pháp, chạm hoặc xoa lưng vào śakti được gắn với sự khỏi bệnh trong một năm.
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
Chương 72 được trình bày như một cuộc đối thoại: Sūta đáp lời các ṛṣi về thời điểm và cách thức Dhṛtarāṣṭra đã an vị một liṅga tại thánh địa. Trước hết, truyện nêu bối cảnh dòng tộc và hôn phối: Bānumatī, người được ca ngợi có tướng mạo cát tường và đức hạnh, được gả vào nhánh Dhārtarāṣṭra, với sự can dự của người Yādava và lời nhắc đến Viṣṇu. Sau đó, đoàn Kaurava (có Bhīṣma, Droṇa và các bậc khác) cùng năm Pāṇḍava và tùy tùng tiến về Dvāravatī, đi vào vùng Ānarta phồn thịnh và đến một kṣetra lừng danh có năng lực trừ tội, gắn với Hāṭakeśvara-deva. Bhīṣma chỉ rõ sự thù thắng của nơi này và khuyên lưu lại năm ngày, kể rằng chính ông từng được giải thoát khỏi một trọng tội, đồng thời nhấn mạnh cơ hội chiêm bái các tīrtha và āyatana. Dhṛtarāṣṭra cùng nhiều con trai và các thủ lĩnh đồng minh (như Karṇa, Śakuni, Kṛpa…) hạn chế quân đội để khỏi quấy nhiễu, rồi bước vào vùng tu hành đầy tiếng tụng Veda và khói nghi lễ. Chương này liệt kê phép tắc hành hương: tắm gội đúng nghi, bố thí cho người nghèo và ẩn sĩ, làm śrāddha và tarpaṇa bằng nước pha mè, thực hành homa, japa, svādhyāya, và phụng thờ đền miếu với lễ vật, cờ phướn, tẩy uế, vòng hoa cùng các khoản cúng dường (thú vật, xe cộ, gia súc, vải vóc, vàng). Kết thúc, đoàn trở về doanh trại, kinh ngạc trước các tīrtha, thánh điện và các khổ hạnh giả nghiêm trì; câu mở đầu khẳng định liṅga được an vị là phương tiện giải thoát khỏi tội lỗi cho người chiêm ngưỡng, kể cả Duryodhana.
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
Chương 73 thuật lại cuộc chuyển hành rời Dvāravatī sau lễ cưới lẫy lừng của Duryodhana với Bhānumatī, rộn ràng âm nhạc, tụng đọc Veda và hội vui của dân chúng. Đến ngày thứ chín, các bậc trưởng lão Kuru–Pāṇḍava kính bạch Viṣṇu (Puṇḍarīkākṣa/Mādhava), bày tỏ nỗi quyến luyến không nỡ chia xa, nhưng trình rõ sự gấp gáp: trên đường qua xứ Anarta, họ đã thấy Hāṭakeśvara-kṣetra phi thường, đầy những liṅga rực sáng, kiến trúc đa dạng, gắn với các dòng tộc và các bậc hữu tình cao quý. Khởi tâm muốn dựng liṅga của chính mình tại đó, họ xin phép lên đường và hứa sẽ trở lại yết kiến. Viṣṇu xác nhận kṣetra ấy tối thượng công đức và đồng ý cùng đi để darśana và cử hành liṅga-pratiṣṭhā. Khi đến nơi, Kurus, Pāṇḍavas và Yādavas thỉnh mời các Bà-la-môn, cầu xin sự chuẩn thuận và sự chủ trì nghi lễ. Các Bà-la-môn bàn luận về đất đai và khả năng thi công, xét rằng khu vực hữu hạn và đã có những kiến tạo thiêng liêng từ trước, nhưng kết luận rằng không nên khước từ khi các bậc lớn cầu thỉnh vì mục đích dharma. Vì vậy, họ cho phép mỗi vị vương xây những prāsāda riêng, mỹ lệ, theo thứ tự nghiêm chỉnh; chương kết bằng việc Dhṛtarāṣṭra và các vị khác khởi sự công cuộc xây dựng đã định.
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
Sūta thuật lại một đoạn tích trong khung “māhātmya” của Hāṭakeśvara-kṣetra, xoay quanh việc lập và an vị Liṅga. Vua Dhṛtarāṣṭra, được nói là có một trăm người con, đã dựng lập 101 Liṅga tại thánh địa ấy. Năm anh em Pāṇḍava cùng nhau an vị năm Liṅga; lại có các Liṅga gắn với những bậc nữ lưu trọng yếu như Draupadī, Kuntī, Gāndhārī và Bhānumatī, cho thấy lòng sùng kính lan tỏa khắp các gia tộc vương thất. Tiếp đó, nhiều nhân vật nổi bật trong bối cảnh Kurukṣetra—Vidura, Śalya, Yuyutsu, Bāhlīka, Karṇa, Śakuni, Droṇa, Kṛpa và Aśvatthāman—mỗi vị đều lập một Liṅga riêng với “paramā bhakti”, liên hệ đến một “vara-prāsāda” (ngôi đền thù thắng). Motif đền cao lại xuất hiện khi Viṣṇu cũng được nói là an vị một Liṅga trong một prāsāda cao vút, đỉnh như chóp núi; rồi đến nhóm Sātvata/Yādava (Sāmba, Balabhadra, Pradyumna, Aniruddha và các vị khác) dựng lập bộ mười Liṅga chính yếu bằng niềm tin thanh tịnh. Kết lại, mọi người đều hoan hỷ, lưu trú lâu ngày, thực hành bố thí rộng lớn (của cải, làng xóm, ruộng đất, bò, y phục, người hầu), rồi kính cẩn cáo từ. Phần phala nêu rằng ai chí thành thờ phụng các Liṅga này sẽ đạt điều mong cầu; đặc biệt Liṅga của Dhṛtarāṣṭra được tôn xưng là có năng lực diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
Sūta thuật lại một thánh sử xưa: Rudra ban cho Brahmā một kṣetra vô song (1–2), gắn liền với việc thiết lập liṅga mang danh Hāṭakeśvara. Rồi Śambhu giao kṣetra ấy cho Ṣaṇmukha—Skanda/Kārttikeya—để che chở các brāhmaṇa khỏi những khiếm khuyết bị quy cho thời Kali (3). Theo lời thỉnh cầu của Brahmā và vâng theo huấn lệnh của phụ thân, Gaṅgeya (tức Kārttikeya) đến cư trú tại đó (4). Bản văn ghi chú nghi lễ theo lịch: ai chiêm bái (darśana) Thượng Chủ trong tháng Kārttikā, đúng lúc hội tụ với sao Kṛttikā, sẽ được phúc báo nhiều đời—tái sinh làm brāhmaṇa uyên bác và phú túc (5). Chương tiếp tục mô tả cung điện/đền thờ huy hoàng của Mahāsena (Kārttikeya) cao vút, nổi bật trước mắt (6). Nghe danh, chư thiên hiếu kỳ kéo đến, chiêm ngưỡng thành trì thanh tịnh bậc nhất, rồi cử hành các tế lễ ở khu vực phía bắc và phía đông, dâng dakṣiṇā đúng phép cho các tư tế (7–9). Nơi tế tự ấy được gọi là Devayajana; và công đức được khẳng định rõ: một tế lễ đầy đủ tại đây cho quả báo ngang với một trăm tế lễ thực hiện ở nơi khác (10).
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
Chương này mở đầu với lời Sūta nói về “bhāskara-tritaya” — ba hình thái cát tường của Thần Mặt Trời, chỉ cần được chiêm bái (darśana) đúng thời khắc cũng có thể đưa đến giải thoát. Ba vị được gọi là Muṇḍīra, Kālapriya và Mūlasthāna, tương ứng với chuyển điểm cuối đêm/rạng đông, giữa trưa và lúc hoàng hôn/đêm xuống. Các ṛṣi hỏi về vị trí và nguồn gốc của các hình thái ấy trong thánh địa Hāṭakeśvaraja-kṣetra. Sūta kể một chuyện tích: một bà-la-môn mắc bệnh kuṣṭha nặng và người vợ tận tụy đã thử nhiều phương thuốc nhưng vô hiệu. Một lữ khách thuật lại rằng chính mình từng được chữa lành nhờ tuần tự phụng thờ ba Bhāskara suốt ba năm, với chay giới, tiết chế, giữ ngày Chủ nhật, thức canh và tán tụng. Thần Mặt Trời hiện trong mộng, chỉ rõ nhân quả nghiệp báo (tội trộm vàng), trừ bệnh và răn dạy: chớ trộm cắp, hãy bố thí tùy khả năng. Được khích lệ, hai vợ chồng lên đường đến Muṇḍīra; người chồng kiệt sức muốn tìm cái chết, nhưng vợ nhất quyết không bỏ. Khi họ chuẩn bị giàn hỏa táng, ba nhân vật rực sáng xuất hiện — chính là ba Bhāskara — ban sự chữa lành và hứa an trụ tại đó nếu người tín lập ba đền để có thể chiêm bái trong cả ba thời (tri-kāla). Bà-la-môn dựng đặt ba hình thái Mặt Trời (vào ngày Chủ nhật), dâng hoa và hương tại ba thời điểm giao nhau mỗi ngày; cuối đời đạt đến cõi của Bhāskara. Lời kết về phala nêu rằng darśana đúng thời của bộ ba này có thể thành tựu cả những ước nguyện khó, và câu chuyện chữa bệnh được đặt dưới tinh thần cải hóa đạo đức.
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Chương 77 là cuộc đối thoại: các Ṛṣi hỏi Sūta về điều tưởng như bất nhất về thời gian/nơi chốn—Śiva và Umā/Pārvatī được nói là an vị ở trung tâm đàn tế (vedimadhya), nhưng hôn lễ lại được nhớ là đã diễn ra trước tại Oṣadhiprastha và được thuật rộng tại Hāṭakeśvara-kṣetra. Sūta giải thích bằng cách kể một chu kỳ cổ xưa thuộc các manvantara trước, rồi thuật lại bối cảnh hôn lễ gắn với Dakṣa. Dakṣa chuẩn bị đại lễ, chọn thời khắc cát tường: ngày trayodaśī nửa sáng tháng Caitra, sao Bhaga (Bhaga-nakṣatra), nhằm Chủ nhật. Śiva đến cùng đoàn hội chúng thần linh và các bậc bán thần đông đảo. Tiếp đó là một đoạn mang ý nghĩa luân lý–thần học: Brahmā bị dục niệm chi phối, muốn nhìn dung nhan Satī đang che mặt; nhờ làn khói từ nghi lễ hỏa tế, ông đã thấy, liền bị Śiva quở trách và định phép sám hối. Tinh rơi xuống trở thành nhân duyên sinh ra các ẩn sĩ nhỏ bằng ngón tay cái (Vālakhilya); họ xin một nơi thanh tịnh để tu khổ hạnh và đạt siddhi tại đó. Kết chương là giáo lý về thánh địa: Śiva nhận ở lại giữa đàn tế cùng phối ngẫu để thanh tịnh hóa muôn loài. Ai chiêm bái Ngài đúng thời điểm được chỉ dạy thì tội chướng tiêu trừ, phúc lành tăng trưởng, kể cả an hòa xã hội gắn với nghi lễ hôn phối. Phalaśruti cuối cùng hứa rằng người lắng nghe chí thành và thờ phụng Vṛṣabhadhvaja sẽ hoàn thành các nghi thức hôn nhân không bị chướng ngại.
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
Chương này mở ra dưới hình thức đối thoại: các ṛṣi hỏi về nơi Phạm Thiên (Brahmā) và các hiền giả Vālakhilya từng tu khổ hạnh; Sūta định vị câu chuyện trong một cảnh quan linh thiêng theo phương hướng, có một tòa/điểm thờ được gọi là Rudraśīrṣa cùng một hồ thiêng (kuṇḍa). Tiếp theo là một tình tiết đạo đức–nghi lễ: một phụ nữ Bà-la-môn bị phát hiện có quan hệ bất chính và bị cáo buộc; để chứng minh sự trong sạch, bà thực hiện “divya-graha” (một cuộc thử thách công khai) trước các bậc trưởng lão và chư thần. Thần Lửa Agni giải thích rằng sự “tẩy sạch” không phải vì hành vi ấy được chấp thuận về đạo lý, mà vì uy lực của Rudraśīrṣa và nước kuṇḍa; nhờ đó câu chuyện chuyển trọng tâm từ tranh chấp cá nhân sang thần học về địa điểm. Xã hội khiển trách sự khắc nghiệt của người chồng, đồng thời cảnh báo sự rối loạn luân thường: các câu kệ sau mô tả sự suy đồi của dharma hôn nhân quanh vùng, cho thấy năng lực của nơi này có thể trở nên “dễ dãi nguy hiểm” nếu người ta đến với dục vọng–mê si thay vì kỷ luật. Một điển tích khác kể về vua Vidūratha: vì sân hận, ông cho lấp kuṇḍa và làm hư hại công trình. Lời “phản nguyền” tuyên rằng ai khôi phục kuṇḍa và đền thờ sẽ gánh lấy nghiệp lực của những lỗi lầm ái dục đã xảy ra tại đó—vừa là răn đe đạo đức, vừa khẳng định nền “kinh tế” công–tội đầy điện tích của thánh địa. Kết chương là phần chỉ dạy sùng kính: vào ngày Māgha Śukla Caturdaśī, hành giả nên lễ bái và trì tụng danh “Rudraśīrṣa” đủ 108 lần, hứa ban sở nguyện, tẩy trừ tội lỗi hằng ngày và đạt “paramā gati” theo phalaśruti.
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
Chương này được trình bày như lời Sūta thuật lại cho các ṛṣi đang thỉnh vấn. Mở đầu, bản văn xác định một liṅga nổi tiếng ở phía nam vùng thánh địa, được tôn xưng là nơi tẩy trừ tội lỗi và các lỗi phạm. Câu chuyện tiếp nối bằng chuỗi nhân duyên: trong lễ yajña do Dakṣa sắp đặt đúng pháp, các hiền giả Vālakhilya mang samidh (củi tế) để trợ giúp nhưng bị một chỗ trũng đầy nước chặn đường. Indra (Śakra) trên đường đến tế lễ thấy họ vất vả, song vì hiếu kỳ và kiêu mạn liền nhảy qua chướng ngại, khiến các hiền giả bị nhục. Các ṛṣi bèn lập thệ, dùng thần chú Atharvan, đặt bình kalaśa đã gia trì trong maṇḍala để tạo ra một “Śakra” thay thế; điềm dữ liền hiện đến với Indra, khiến ngài tìm lời chỉ dạy nơi Bṛhaspati. Bṛhaspati giải rằng đó là quả báo của việc khinh mạn người tu khổ hạnh. Indra cầu đến Dakṣa, và Dakṣa thương lượng với các hiền giả: sức mạnh sinh từ thần chú không thể triệt tiêu, nhưng có thể chuyển hướng để hữu thể sắp xuất hiện trở thành Garuḍa—linh điểu lừng danh làm tọa kỵ của Viṣṇu—chứ không phải một Indra đối địch. Kết thúc là sự hòa giải và lời tuyên phúc: ai lễ bái liṅga và làm homa tại kuṇḍa liên hệ, dù với lòng tin hay trong tinh thần niṣkāma (vô cầu), đều đạt điều mong cầu và thành tựu tâm linh hiếm có; qua đó nêu đạo đức hành hương: chớ khinh mạn brāhmaṇa và ṛṣi, tôn trọng uy quyền nghi lễ và công đức của thánh địa.
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
Chương 80 mở đầu khi các hiền triết chất vấn lời nói trước đó rằng Garuḍa, đầy tejas và vīrya phi thường, đã xuất hiện nhờ lễ homa của các ṛṣi. Sūta giải thích mối nhân duyên nghi lễ: một bình nước thánh (kalaśa) được gia trì bằng các thần chú Atharvan và nhờ uy lực của các Vālakhilya được Kaśyapa mang đến; ông dạy Vinatā uống nước đã được thanh tịnh bằng mantra để sinh ra một người con hùng lực. Vinatā uống ngay, liền thụ thai và sinh Garuḍa—đấng đáng sợ đối với loài rắn, về sau gắn với phụng sự Vaiṣṇava: làm vāhana của Viṣṇu và làm biểu tượng trên kỳ hiệu chiến xa. Mạch truyện chuyển sang câu hỏi thứ hai: Garuḍa đã mất rồi lấy lại đôi cánh ra sao, và bằng cách nào làm Maheśvara hoan hỷ. Câu chuyện đưa vào một người bạn brāhmaṇa thuộc dòng Bhṛgu đang tìm rể xứng đáng cho con gái Mādhavī; Garuḍa chở họ đi khắp cõi đất trong cuộc tìm kiếm dài lâu, qua đó nêu lời răn dạy rằng các tiêu chí rời rạc như nhan sắc, gia thế, tài sản… nếu tách khỏi đức hạnh toàn diện thì không trọn vẹn. Hành trình dần hướng về địa linh thiêng: họ đến vùng đất mang dấu ấn hiện diện Vaiṣṇava và gặp Nārada, người chỉ đường đến Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi Janārdana an trú trong hình thái jalśāyī trong một thời hạn nhất định. Trước tejas Vaiṣṇava rực mạnh, Garuḍa và Nārada khuyên brāhmaṇa đứng xa; họ cử hành các cử chỉ cung kính và được ban cho yết kiến. Nārada trình bày lời than của Đất Mẹ lên Brahmā về gánh nặng như roi phạt do các thế lực hung bạo trỗi dậy (như Kaṃsa và kẻ khác), xin Viṣṇu giáng thế để lập lại quân bình. Viṣṇu chấp thuận, và đoạn cuối khép lại khi Ngài quay sang hỏi Garuḍa mục đích đến đây—mở ra phần tiếp theo.
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
Adhyāya 81 mở ra qua nhiều tầng đối thoại. Garuḍa kể về một người bạn Bà-la-môn thuộc dòng Bhṛgu và con gái ông là Mādhavī, người không tìm được phu quân xứng hợp; Garuḍa thỉnh cầu Viṣṇu vì chỉ Ngài tương xứng về đức hạnh và dung nghi. Viṣṇu bảo hãy đưa thiếu nữ đến để Ngài trực kiến, đồng thời lưu ý nỗi lo về hào quang thần linh. Câu chuyện chuyển sang căng thẳng trong nghi lễ gia đình: Lakṣmī, xem sự gần gũi của thiếu nữ như một sự cạnh tranh, liền thốt lời nguyền khiến nàng thành “aśvamukhī” (mặt ngựa), làm mọi người kinh hoàng và các Bà-la-môn phẫn nộ. Một tiếng nói Bà-la-môn lập luận rằng lời thỉnh cầu suông chưa phải là hôn phối thực sự, nên phạm vi ứng nghiệm của lời nguyền cần được xét lại, đồng thời gợi mở những mối liên hệ ở đời sau. Sau đó Garuḍa thấy một lão phụ phi thường gần Viṣṇu; Viṣṇu cho biết đó là Śāṇḍilī, nổi danh về tri kiến và hạnh brahmacarya (phạm hạnh). Garuḍa hoài nghi, bàn luận thiên lệch về phụ nữ và dục vọng tuổi trẻ; lập tức quả báo hiện tiền: đôi cánh của ông biến mất, khiến ông bất lực—một lời cảnh tỉnh về ngôn nghiệp, định kiến và sự bất kính đối với đức hạnh khổ hạnh.
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
Chương này triển khai giáo lý theo ba nhịp rõ rệt. Trước hết, thần Viṣṇu thấy Garuḍa bỗng suy nhược lạ thường, đôi cánh rụng xuống, nên truy hỏi nguyên nhân vượt ngoài sức lực thân thể. Tiếp đó, Viṣṇu đến gặp nữ ẩn sĩ Śāṇḍilī. Bà giải thích đây là sự “ngăn chế” do tapas-śakti (năng lực khổ hạnh) nhằm đáp lại việc khinh miệt phụ nữ nói chung; sự ràng buộc ấy phát sinh từ ý chí trong tâm, không phải do hành động bạo lực. Viṣṇu xin hòa giải, nhưng Śāṇḍilī chỉ rõ phương thuốc: phải thờ phụng Śaṅkara (Śiva), vì sự phục hồi tùy thuộc ân điển của Ngài. Sau đó Garuḍa thực hành lâu dài các pháp tu: hướng theo Pāśupata, các khổ hạnh như cāndrāyaṇa và nhiều kṛcchra, tắm ba lần mỗi ngày, giữ kỷ luật tắm tro, tụng Rudra-mantra và cúng pūjā đầy đủ phẩm vật. Cuối cùng Maheśvara ban ân: cho cư trú nơi liṅga, và lập tức trả lại đôi cánh cùng vẻ huy hoàng thần tính. Chương kết bằng lời tán thán công đức: người còn lỗi lầm cũng có thể được nâng cao nhờ thờ phụng bền bỉ; chỉ cần darśana vào ngày thứ Hai đã được ca ngợi; và nếu thực hành prāyopaveśana (nhịn ăn cho đến khi xả thân) tại thánh địa này thì chấm dứt tái sinh—một lời khẳng định cứu cánh gắn với nơi chốn.
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
Sūta thuật lại một kỳ tích xưa được lưu truyền trong truyền thống Purāṇa. Vua Veṇu thuộc dòng Sūrya bị mô tả là kẻ bất chính dai dẳng: ngăn cản thờ phụng và tế lễ, tịch thu các ân điển cúng dường cho Bà-la-môn, làm hại người yếu thế, đảo lộn công lý bằng cách che chở kẻ trộm, và buộc mọi người tôn thờ chính mình như đấng tối thượng. Do nghiệp báo, ông mắc bệnh phong nặng và triều đại suy sụp; không người nối dõi, không chỗ nương tựa, bị trục xuất rồi lang thang trong đói khát. Khi đến prāsāda/đền Supaṇākhya trong thánh địa, ông chết tại đó vì kiệt sức và nhịn ăn một cách bất đắc dĩ. Nhờ uy lực của nơi chốn, ông đạt thân tướng thiên giới, lên cỗ xe trời và đến cõi của Śiva, được apsaras, gandharva và kinnara tôn vinh. Pārvatī hỏi Śiva người mới đến là ai và nhờ hành vi nào mà được như vậy; Śiva đáp rằng chính việc lìa đời trong thánh điện cát tường—đặc biệt trong trạng thái như prāyopaveśa (dứt ăn)—mang lại phước lành tâm linh phi thường. Lời dạy còn mở rộng rằng cả côn trùng, chim muông, thú vật chết trong prāsāda cũng được cứu độ theo logic huyền thoại. Nghe vậy, Pārvatī kinh ngạc; từ đó, những người cầu giải thoát tìm đến từ phương xa để thực hành prāyopaveśana với lòng tin và đạt thành tựu tối thượng. Chương kết lại, xác nhận câu chuyện này là “kẻ tiêu trừ mọi tội lỗi” trong māhātmya của Śrīhāṭakeśvara-kṣetra.
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
Các hiền triết thỉnh cầu thuật lại tường tận về Mādhavī—được xem như một hình tượng chị em gắn với Viṣṇu—vì sao nàng mang dung mạo mặt ngựa và đã tu khổ hạnh ra sao. Sūta kể rằng sau khi nhận điềm báo thiêng liên hệ với Nārada, Viṣṇu cùng chư thiên bàn định việc giáng sinh để giảm gánh nặng cho Địa Mẫu và diệt trừ các thế lực bạo ngược. Trong bối cảnh thời Dvāpara, các cuộc giáng sinh nơi gia thất Vasudeva được nêu: Thần linh sinh từ Devakī; Balabhadra sinh từ Rohiṇī; còn Mādhavī sinh từ Suprabhā nhưng hiện ra với diện mạo biến dạng (mặt ngựa), khiến gia đình và dân chúng đau buồn. Không ai chịu cầu hôn, Viṣṇu thương xót bèn đưa Mādhavī cùng Baladeva đến Hāṭakeśvara-kṣetra để hành trì thờ phụng nghiêm mật. Nhờ giữ giới nguyện, bố thí và cúng dường Bà-la-môn, Viṣṇu làm hài lòng Brahmā và được ban ân: Mādhavī sẽ trở nên dung nhan cát tường, mang danh Subhadrā, được chồng yêu quý và là mẹ của các anh hùng. Kinh còn dạy phép thờ trong tháng Māgha, ngày Dvādaśī, dùng hương liệu, hoa và dầu xoa; phúc báo được hứa ban, kể cả cho phụ nữ bị ruồng bỏ hay hiếm muộn nếu chí thành lễ bái theo trình tự ba ngày. Kết chương là phalaśruti: ai đọc hay nghe với lòng sùng kính sẽ được giải trừ tội lỗi, dù là tội phát sinh trong một ngày.
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
Chương này theo lối vấn–đáp: các ṛṣi hỏi Sūta về hậu quả của lời nguyền (śāpa) mà Padmā giáng lên Mādhavī, và nhất là việc Kamalā/Lakṣmī bị một bà-la-môn nổi giận nguyền rủa nên mang hình gajavaktra (mặt voi), rồi về sau làm sao lấy lại dung nhan cát tường. Sūta kể sức mạnh biến đổi tức thời của lời nguyền, và nêu lời chỉ dạy của Hari (Viṣṇu): nàng phải ở trong hình ấy cho đến cuối thời Dvāpara, rồi nhờ thần lực mới được phục hồi. Lakṣmī thực hành khổ hạnh (tapas) mãnh liệt: tắm rửa đúng ba thời (trikāla-snāna) tại thánh địa, và thờ phụng Phạm Thiên (Brahmā) không mệt mỏi ngày đêm. Hết một năm, Brahmā hoan hỷ ban ân; Lakṣmī chỉ cầu được trở lại dung nhan cát tường thuở trước. Brahmā cho nàng phục hồi, lại gia phong danh hiệu “Mahālakṣmī” gắn với bối cảnh thánh địa, xác lập căn tính thờ phụng tại tīrtha. Phần phala nói rằng: ai lễ bái nàng trong hình mặt voi sẽ được quyền lực thế gian, như bậc vương giả “chúa tể voi”; ai lễ bái vào ngày thứ hai, xưng niệm “Mahālakṣmī” cùng Śrīsūkta, sẽ thoát nghèo khổ suốt bảy đời. Kết truyện, Nữ Thần trở về nơi Keśava ngự, vừa khẳng định mạch Vaishnava, vừa giữ vai trò Brahmā như đấng ban phúc và chứng nhận thánh địa.
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
Chương này thuật lại nguồn gốc một thánh địa (tīrtha) gắn với Nữ thần Saptaviṃśatikā, vị được liên hệ với hai mươi bảy nakṣatra (các “lunar mansions”). Sūta kể rằng các con gái của Dakṣa—chính là các nakṣatra và đều kết hôn với Soma (Nguyệt thần)—đau khổ vì Rohiṇī được Soma yêu chiều quá mức. Những người còn lại, cảm thấy vận số bất hạnh và bị bỏ rơi, đã đến kṣetra tu khổ hạnh, an vị Durgā và dâng cúng, lễ bái bền bỉ. Durgā hoan hỷ và ban ân: phục hồi saubhāgya (phúc lành hôn nhân, cát tường của người phụ nữ) và giải trừ nỗi khổ bị chồng xa lánh. Từ đó, bản văn mở rộng thành chỉ dẫn về vrata: thờ phụng ngày mười bốn với chay tịnh và lòng sùng kính; giữ kỷ luật một năm với tâm chuyên nhất; cùng những kiêng cữ ẩm thực (như tránh vị mặn/kiềm) để biểu thị sự nghiêm trì. Lại nêu mốc lịch: tháng Aśvina, nửa tháng sáng, ngày thứ chín, lễ bái lúc nửa đêm sẽ đem lại cát tường mạnh mẽ và lâu bền. Câu chuyện còn đan xen thần thoại về Mặt Trăng: Śūlapāṇi hỏi Dakṣa về chứng bệnh rājayakṣmā của Soma; Dakṣa giải thích lời nguyền của mình; rồi Śiva thiết lập cân bằng vũ trụ khi tuyên bố Soma phải đối xử bình đẳng với mọi người vợ, từ đó phát sinh hai kỳ trăng thượng huyền và hạ huyền. Kết chương khẳng định Nữ thần vẫn hiện diện nơi kṣetra như đấng ban saubhāgya cho phụ nữ, và dạy rằng tụng đọc thanh tịnh vào ngày mồng tám sẽ đạt được phúc lành ấy.
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
Chương 87 thuật lại cuộc đối thoại trong đó Sūta ca ngợi thánh địa cát tường của Soma (Thần Nguyệt), nơi chỉ cần được chiêm bái cũng có thể tiêu trừ các pātaka (tội lỗi nặng). Các ṛṣi hỏi vì sao Candramā lại trở thành chỗ nương tựa chung (samāśraya) của chư thiên. Sūta đáp bằng lý giải vũ trụ–nghi lễ: thế gian được ghi nhớ là “Somamaya”, thảo dược và mùa màng đều thấm nhuần Soma; chư thiên được thỏa mãn nhờ Soma, và các tế lễ liên hệ Soma như Agniṣṭoma đặt nền trên nguyên lý ấy. Sau đó, chương chuyển sang đạo lý thực hành về việc dựng prāsāda của Thần Nguyệt: phải chọn đúng lịch kỳ và dấu hiệu cát tường (Somavāra và các điềm lành), cùng với ý nguyện thanh tịnh bởi đức tin để tăng trưởng công đức; nếu xây dựng sai phép sẽ dẫn đến hậu quả bất lợi. Cuối cùng, truyện ghi nhận chỉ có ít Somaprāsāda—do Ambārīṣa, Dhandhumāra và Ikṣvāku dựng nên—nhấn mạnh sự hiếm có, và kết bằng phalaśruti rằng đọc tụng hay lắng nghe sẽ diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
Chương này mở đầu khi các Ṛṣi thỉnh hỏi Sūta giảng rõ về Ambā–Vṛddhā, vị đã được nhắc như một trong bốn thần hộ địa phương, cùng nguồn gốc cuộc hành hương (yātrā) và uy lực (prabhāva) của bà. Sūta kể rằng khi vua Camatkāra lập thành, bốn thần được thiết lập bằng nghi lễ để bảo hộ. Trong dòng dõi hoàng gia, hai phụ nữ—Ambā và một người khác gọi là Vṛddhā—kết hôn với vua xứ Kāśī theo nghi thức Veda. Sau khi nhà vua tử trận trong cuộc chiến với Kālayavana, hai quả phụ đến Hāṭakeśvara-kṣetra và bền bỉ tu khổ hạnh, phụng thờ Nữ Thần với ý nguyện che chở và trấn áp kẻ thù của phu quân. Đến lúc viên mãn, từ hỏa tế hiện ra một hóa thân dữ dội của Nữ Thần, rồi tiếp theo là vô số “các Mẹ” đa hình, được mô tả tỉ mỉ về diện mạo, tay chân, thú cưỡi, vũ khí và hành trạng; các vị ấy xông pha, đánh tan và nuốt chửng quân địch, tàn phá xứ sở của chúng, rồi trở về an vị. Các đoàn Mẹ xin nơi cư trú và vật thực; hai Nữ Thần chủ tôn ban ra những điều cấm kỵ và điều kiện mang tính đạo đức–nghi lễ, nêu rõ ai trở thành “kẻ đáng bị ăn”, như ranh giới chuẩn mực cho hành vi con người. Kết thúc, nhà vua dựng một dinh thự lớn cho các Nữ Thần; và phần phala dạy rằng chiêm bái dung nhan lúc bình minh, lễ bái khi khởi sự và khi kết thúc công việc, cùng cúng dường vào những tithi nhất định sẽ được hộ trì, toại nguyện và sống đời “không gai” (không chướng ngại).
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
Chương 89 thuật lại một cơn khủng hoảng tại Hāṭakeśvara-kṣetra và cách hóa giải bằng nghi lễ mang ý nghĩa thần học. Sūta kể rằng trong các gia đình Bà-la-môn, trẻ em lần lượt biến mất vào ban đêm; các thần linh đi tuần tìm “khe hở” (chidra) khiến tai họa có thể xâm nhập. Các Bà-la-môn cung kính đến cầu khẩn Ambā (Thánh Mẫu), trình bày nạn bắt cóc ban đêm và xin được che chở, nếu không sẽ rời bỏ xứ sở. Ambā động lòng từ bi, giáng xuống mặt đất tạo thành một hang (guhā) và an vị đôi pādukā thiêng (dép/ấn tích bàn chân của Nữ Thần) trong đó. Mẹ đặt luật ranh giới: các thần tùy tùng phải ở trong hang; ai vì xao động mà vượt ranh sẽ bị rơi khỏi địa vị thần. Khi chư thần hỏi ai sẽ phụng thờ và dâng cúng, Ambā dạy rằng các yogin và người sùng tín sẽ thờ phụng, đồng thời quy định thứ tự lễ vật (kể cả thịt và rượu) dâng lên pādukā, hứa ban siddhi hiếm có. Khi lối thờ này lan rộng, các chu kỳ tế lễ Veda như agniṣṭoma suy giảm; chư thần buồn vì mất phần hưởng tế tự liền đến thỉnh cầu Maheśvara. Śiva xác quyết địa vị bất khả xâm phạm của Ambā và bày “phương tiện thuận tiện”: hóa hiện một thiếu nữ rực sáng, truyền mantra và nghi thức để duy trì việc thờ pādukā theo cơ chế truyền thừa. Phần phalaśruti kết luận: phụng thờ pādukā—đặc biệt do tay thiếu nữ cúng lễ, và lắng nghe thành kính vào các ngày trăng nhất định (nhất là caturdaśī và aṣṭamī)—sẽ đem an lạc đời này, thiện lành sau khi chết, và cuối cùng đạt “cảnh giới tối thượng”.
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
Các Ṛṣi thỉnh cầu Sūta giảng về nguồn gốc và uy lực của Agnitīrtha và Brahmatīrtha. Sūta kể rằng dưới triều vua Śaṃtanu xảy ra đại hạn, vì Indra ngăn mưa do cho rằng việc kế vị có điều bất thường. Nạn đói lan rộng, đời sống tế tự suy sụp. Hiền triết Viśvāmitra vì quá đói đã nấu thịt chó, khiến Agni sợ bị liên lụy với sự thọ dụng điều cấm kỵ nên rút khỏi thế gian. Chư thiên đi tìm Agni; lần lượt voi, vẹt và ếch tiết lộ nơi ẩn náu của Ngài nên bị nguyền rủa khiến tiếng nói/lưỡi bị biến dạng vì đã tố lộ bí mật. Cuối cùng Agni ẩn trong một hồ nước sâu tại cánh đồng Hāṭakeśvara, làm các loài thủy sinh chết vì sức nóng. Brahmā đến đối diện Agni, chỉ rõ tính tất yếu vũ trụ của Ngài (tế tự → mặt trời → mưa → lương thực → muôn loài), rồi hòa giải với Indra để mưa trở lại. Brahmā ban ân: hồ ấy được tôn xưng là Vahnitīrtha/Agnitīrtha. Chương dạy rằng tắm buổi sớm, trì tụng Agni-sūkta và chiêm bái với lòng bhakti đem công đức tương đương Agniṣṭoma và tiêu trừ tội chướng tích tụ. Lại tôn vinh nghi thức Vasoḥ-dhārā (dâng bơ ghee liên tục) như yếu tố làm viên mãn các lễ śānti, pauṣṭika và vaiśvadeva, khiến Agni hoan hỷ và giúp thí chủ đạt sở nguyện.
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
Sūta thuật lại rằng Pitāmaha (Phạm Thiên Brahmā) đã dỗ dành và làm nguôi cơn thịnh nộ của Pāvaka (Thần Lửa Agni), rồi lui đi. Chư thiên hội tụ—do Śakra, Viṣṇu và Śiva dẫn đầu—cũng lần lượt trở về các cõi của mình. Agni được an lập trong nghi lễ agnihotra của các bậc lưỡng sinh tối thắng, nhận các phẩm vật cúng tế (havis) đúng theo pháp nghi. Tại đó phát sinh một Agni-tīrtha thù thắng; kinh nói rõ công năng của thánh địa: ai tắm ở đây vào buổi sớm sẽ được giải trừ các tội lỗi phát sinh trong ngày (dinaja). Khi chư thiên sắp rời, những kẻ khổ não tên Gajendra, Śuka và Maṇḍūka đến bạch rằng họ bị Agni nguyền rủa “vì các ngài”, xin phương cách cứu chữa liên quan đến lưỡi (jihvā). Chư thiên an ủi: tuy lưỡi biến đổi, họ vẫn có năng lực và còn được chấp nhận trong chốn vương triều; riêng Maṇḍūka bị lửa làm thành “không lưỡi” được hứa ban một cách phát âm kéo dài, dù mang danh ‘vijihva’.
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
Chương 92 do Sūta thuật lại, chuyển từ câu chuyện về Agnitīrtha sang nguồn gốc và công đức của Brahmakuṇḍa (Hồ Brahma). Kinh nói hiền giả Mārkaṇḍeya đã lập nên kuṇḍa này: an vị Phạm Thiên (Brahmā) và tạo một hồ nước thanh tịnh, linh thiêng. Tiếp đó là chỉ dạy nghi lễ theo thời tiết: vào tháng Kārttika, khi trăng ở Kṛttikā (Kṛttikā-yoga), hành giả nên giữ Bhīṣma-vrata/Bhīṣma-pañcaka, tắm trong dòng nước cát tường, trước lễ bái Phạm Thiên (Padmayoni), rồi lễ bái Viṣṇu (Janārdana/Puruṣottama). Phần phalaśruti nêu quả báo theo tái sinh và cảnh giới: ngay cả người śūdra cũng được sinh lên bậc cao hơn; còn brāhmaṇa thực hành đúng pháp thì đạt Brahmaloka. Câu chuyện minh chứng kể rằng một người chăn bò (paśupāla) nghe lời dạy của Mārkaṇḍeya, phát tín tâm giữ giới nguyện; đến khi mạng chung, ông tái sinh trong gia đình brāhmaṇa với jātismara (nhớ đời trước). Vì còn thương kính cha mẹ cũ, ông làm lễ tang cho người cha đời trước; khi họ hàng thắc mắc, ông thuật lại tiền kiếp và nhân duyên nghi lễ đã chuyển đổi thân phận. Chương kết thúc bằng việc tán dương danh tiếng của kuṇḍa ở phương bắc và nhắc rằng tắm ở đó nhiều lần sẽ đưa đến nhiều lần thọ sinh cao quý, đặc biệt là quả “vīpratva” cho người brāhmaṇa hành trì.
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
Chương này thuật lại nguồn gốc, sự ẩn giấu và sự tái hiển lộ của Gomukha-tīrtha trong Hāṭakeśvara-kṣetra. Sūta kể một phép lạ địa phương: vào ngày có phối hợp lịch pháp cát tường, một con bò khát nước nhổ bật một bụi cỏ, lập tức dòng nước phun ra rồi lan rộng thành một hồ lớn để nhiều bò cùng uống. Một người chăn bò mắc bệnh nặng bước xuống tắm, bệnh liền tiêu tan, thân thể rạng ngời; tin ấy truyền khắp nơi và địa điểm được tôn xưng là “Gomukha”. Các ṛṣi hỏi vì sao có dòng nước ấy; Sūta bèn kể chuyện vua Ambarīṣa tu khổ hạnh vì con trai mắc bệnh kuṣṭha. Căn bệnh được giải là quả nghiệp do brahma-hatyā trong tiền kiếp: lỡ giết một brāhmaṇa vì tưởng nhầm là kẻ xâm nhập. Viṣṇu hoan hỷ, dẫn nước Jāhnavī (Gaṅgā) từ lòng đất qua một khe nhỏ và dạy phải ngâm mình; người con được chữa lành, rồi khe ấy bị che kín. Về sau, nước lại được bày lộ trên mặt đất qua sự kiện “gomukha”. Chương cũng nêu công đức: tắm với lòng sùng tín giúp trừ pāpa và một số bệnh tật; làm śrāddha tại vùng Hāṭakeśvara giúp trọn bổn phận với tổ tiên. Đặc biệt, tắm lúc rạng đông ngày Chủ nhật được nói là có lợi ích trị liệu riêng, song các ngày khác cũng linh nghiệm nếu có tín tâm.
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
Chương này là lời đáp của Sūta trước câu hỏi của các hiền giả về một cây gậy sắt rực sáng (lohayaṣṭi) hiện diện trong thánh địa. Sūta kể rằng Paraśurāma (Rāma Bhārgava), sau khi làm các nghi lễ như kính tế tổ tiên và đang hướng ra biển để tắm, được các ẩn sĩ và Bà-la-môn cư trú tại đó khuyên nên buông bỏ chiếc rìu (kuṭhāra). Lời khuyên mang tính đạo đức và tâm lý: khi vũ khí còn trong tay thì mầm giận dữ vẫn còn, không xứng hợp với người đã viên mãn lời nguyện. Paraśurāma bày tỏ nỗi lo về việc quản trị bạo lực: nếu bỏ rìu, kẻ khác có thể đoạt lấy và dùng sai, rồi trở thành đối tượng phải bị trừng phạt, vì Ngài không thể dung thứ sự xúc phạm hay lạm dụng. Sau đó có một giải pháp dung hòa: theo thỉnh cầu của các Bà-la-môn, Ngài bẻ gãy rìu và rèn thành một cây gậy sắt, dâng cho họ để hộ trì và gìn giữ. Các Bà-la-môn hứa sẽ bảo tồn và thờ phụng, đồng thời tuyên thuyết phalāśruti: vua chúa mất nước có thể phục hồi vương quyền; học trò hay Bà-la-môn đạt tri kiến cao thượng, thậm chí toàn tri; người hiếm muộn được con; và công đức đặc biệt đến với việc thờ phụng kèm trai giới, nhất là ngày mười bốn của nửa tháng tối tháng Āśvina. Paraśurāma rời đi; các Bà-la-môn dựng đền thờ và lập nghi thức cúng bái thường kỳ, khiến sở nguyện chóng thành. Kết đoạn ghi rằng chiếc rìu nguyên thủy do Viśvakarman tạo từ sắt bất hoại, thấm nhuần hỏa lực của Rudra.
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
Chương này thuật lại, qua lời Sūta, nguồn gốc và hiệu lực của việc thờ Ajāpāleśvarī trong một câu chuyện tīrtha mang tính đạo đức. Vua Ajāpāla đau đáu vì thuế khóa hà khắc gây hại xã hội, nhưng cũng hiểu cần có ngân khố để bảo hộ thần dân; vì vậy ngài quyết lập một vương quốc “không gai nhọn” bằng tapas (khổ hạnh tu trì) thay vì bòn rút tài lực. Hỏi hiền triết Vasiṣṭha về nơi linh thiêng cho quả báo nhanh, dễ làm Mahādeva và chư thiên hoan hỷ, ngài được chỉ đến Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi Caṇḍikā (Devī) mau chóng thỏa nguyện. Ajāpāla thực hành thờ phụng nghiêm mật: giữ brahmacarya, thanh tịnh, ăn uống điều độ, tắm gội ngày ba lần. Devī ban cho vũ khí và thần chú thấm nhuần trí tuệ để trấn áp tội phạm, ngăn các trọng tội luân lý (như xâm phạm phối ngẫu của người khác) và chế ngự bệnh tật; nhờ đó xã hội bớt sợ hãi, giảm điều ác, tăng an lạc và phúc lợi. Khi tội lỗi và bệnh dịch suy giảm, quyền hành của Yama gần như trở nên nhàn rỗi, chư thiên bèn bàn nghị. Śiva can thiệp bằng cách hiện thân làm hổ, khiến vua phản ứng phòng vệ; rồi Ngài tự hiển lộ, tán dương nền trị quốc theo dharma chưa từng có và truyền lệnh vua cùng hoàng hậu xuống Pātāla đến Hāṭakeśvara, đúng kỳ hạn phải hoàn trả các pháp khí và thần chú vào nước thiêng Devī-kuṇḍa. Kết chương khẳng định Ajāpāla vẫn hiện diện nơi ấy, không già không chết, phụng thờ Hāṭakeśvara; việc an vị Ajāpāleśvarī trở thành mỏ neo linh thiêng lâu dài. Cũng dạy rằng lễ bái vào ngày Śukla Caturdaśī và tắm tại kuṇḍa đem lại sự hộ trì mạnh mẽ và lợi ích sức khỏe, kể cả giảm bệnh tật.
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
Chương 96 được Sūta thuyết cho các ṛṣi, kết hợp phả hệ vương triều, việc kiến lập thánh địa và một trường hợp đạo đức–vũ trụ. Sau khi vua Ajapāla giáng xuống Rasātala, con trai lên ngôi, được ca ngợi vì gần gũi thần linh và giữ vững trật tự thế gian, với mô-típ như đã “chinh phục” Śanaiścara. Tại satkṣetra địa phương, Viṣṇu/Nārāyaṇa hoan hỷ; một công trình huy hoàng được dựng lên và hồ/giếng nổi tiếng mang tên Rājavāpī được đào lập. Kinh nói rõ công đức: làm lễ śrāddha tại Rājavāpī vào ngày mồng năm âm lịch—đặc biệt trong thời pretapakṣa—sẽ đem lại danh dự xã hội và phúc lành tâm linh. Các ṛṣi bèn thỉnh hỏi cách ngăn Śanaiścara không “phá” xe của Rohiṇī, điều mà các nhà chiêm tinh tiên đoán sẽ gây hạn hán và đói kém nặng nề suốt mười hai năm, khiến xã hội suy sụp và các tế lễ Veda bị gián đoạn. Vua Daśaratha, thuộc Sūryavaṃśa, con của Aja, đối diện Śanaiścara bằng mũi tên thần lực được gia trì bởi mantra, ra lệnh rời khỏi lộ trình Rohiṇī, lấy lợi ích muôn dân và dharma làm căn cứ. Śanaiścara kinh ngạc, thừa nhận hành động chưa từng có, nói về mô-típ “ánh nhìn nguy hiểm” của mình và ban ân huệ. Daśaratha xin các miễn trừ bảo hộ: người xức dầu vào ngày của Śanaiścara, người bố thí mè và sắt tùy khả năng, được tránh tai ách; thêm nữa, ai làm nghi thức an hòa với homa mè, củi tế và hạt gạo vào đúng ngày ấy sẽ được che chở lâu dài. Phần phalaśruti kết rằng thường xuyên đọc hoặc nghe chương này sẽ dứt các khổ não do Śanaiścara gây ra.
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
Sūta thuật rằng sau một công hạnh phi thường của vua Daśaratha, Indra (Śakra) đến tán dương và ban cho nhà vua một ân huệ. Daśaratha không cầu của cải hay chinh phục, mà chỉ xin tình bằng hữu bền lâu với Indra, như một minh ước trường cửu trong mọi bổn phận theo Dharma. Indra chấp thuận và thỉnh nhà vua thường xuyên dự hội nghị thiên giới; Daśaratha mỗi ngày sau nghi lễ buổi chiều đều đến, thưởng thức nhạc trời, vũ điệu và nghe các devarṣi kể những chuyện đạo lý. Mỗi lần vua rời đi, chỗ ngồi của vua lại được rảy nước thanh tịnh (abhyukṣaṇa). Về sau Nārada cho biết nguyên do; Daśaratha tò mò, trực tiếp hỏi Indra, lo rằng việc rảy nước là dấu hiệu của tội lỗi kín đáo. Vua liệt kê những lỗi có thể phạm: làm hại brāhmaṇa, xử án bất công, để xã hội rối loạn, dung túng tham nhũng, bỏ rơi người cầu nương tựa, và sơ suất trong tế lễ. Indra đáp rằng hiện tại không có lỗi nào nơi thân vua, vương quốc, dòng tộc, gia thất hay bề tôi; điều bất thiện sắp đến chỉ là cảnh “không có con trai”, được xem như món nợ đối với tổ tiên (pitṛ-ṛṇa) khiến con đường hướng thượng bị ngăn trở. Vì vậy việc rảy nước là nghi thức phòng hộ liên hệ đến tổ tiên. Indra khuyên vua nỗ lực cầu con để làm tròn hiếu đạo với tiền nhân và tránh suy giảm. Daśaratha trở về Ayodhyā, giao việc triều chính cho các đại thần và bắt đầu khổ hạnh để cầu tự, đồng thời được khuyên đến Kārttikeyapura, nơi phụ vương từng tu tapas và đạt sở nguyện.
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
Sūta thuật lại việc vua Daśaratha đến Hāṭakeśvara-kṣetra sau khi bị các đại thần gạt bỏ. Nhà vua thành kính đi nhiễu: lễ bái Nữ thần do phụ vương lập, tắm trong dòng nước cát tường, viếng các đền thờ chính, tắm ở nhiều tīrtha và bố thí. Ngài cho dựng một ngôi đền Viṣṇu (Đấng Cakrī), an vị tượng Vaiṣṇava, rồi xây một giếng bậc/giếng nước trong (vāpi) được các bậc sādhus ca ngợi. Gắn việc tu khổ hạnh với thánh thủy ấy, vua thực hành tapas suốt một trăm năm. Khi ấy Janārdana (Viṣṇu) hiện ra, cưỡi Garuḍa, được chư thiên vây quanh, và ban cho một ân huệ. Daśaratha cầu xin có các hoàng tử để mở rộng dòng dõi; Viṣṇu hứa sẽ giáng sinh trong nhà vua dưới hình thức bốn phần và dạy ngài trở về trị vì công chính. Giếng được đặt tên “Rājavāpī”, và một pháp hành được tuyên thuyết: tắm và thờ phụng vào ngày trăng thứ năm (pañcamī), rồi làm śrāddha suốt một năm, sẽ ban con trai cho người hiếm muộn. Câu chuyện kết lại bằng việc nối ân phúc ấy với sự ra đời của bốn con trai của Daśaratha—Rāma, Bharata, Lakṣmaṇa, Śatrughna—cùng một công chúa được gả cho vua Lomapāda, và sự tiếp nối vương quyền. Đồng thời nhắc đến ký ức đền miếu gắn với Rāma, như Rāmeśvara, Lakṣmaṇeśvara và việc Sītā an vị thánh tượng.
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
Chương 99 mở ra như một cuộc đối thoại nhằm làm sáng tỏ. Các ṛṣi hỏi Sūta về điều tưởng như mâu thuẫn: trước nói Rāma, Sītā và Lakṣmaṇa cùng đến rồi cùng vào rừng, nhưng lại có chỗ nói Rāma đã lập Rāmeśvara và các kiến tạo liên hệ “tại đó” vào một thời khác. Sūta giải thích bằng cách phân biệt những ngày và dịp khác nhau, đồng thời khẳng định sự linh thiêng của kṣetra vẫn bền vững, không suy giảm. Sau đó câu chuyện chuyển sang bối cảnh triều chính về sau. Rāma, bị tác động bởi lời chê trách của dân chúng, trị vì trong sự tiết chế và thanh tịnh (nêu rõ brahmacarya), rồi kín đáo tiếp một devadūta mang chỉ dụ của Indra: mời Rāma trở về cõi thần sau khi hoàn tất sứ mệnh diệt Rāvaṇa. Sự kín mật bị gián đoạn khi Durvāsā đến trong cơn đói sau lời thệ nguyện; Lakṣmaṇa đứng trước nan đề đạo lý giữa việc giữ lệnh bảo vệ sự riêng tư của vua và tránh lời nguyền giáng lên dòng tộc. Chàng chọn báo cho Rāma, để hiền thánh được vào và được tiếp đãi. Rāma tiễn sứ giả với lời hẹn sẽ đáp lại sau, rồi đón Durvāsā bằng arghya và pādya, dâng cúng nhiều món ăn—nêu bật vương quyền phải chịu trách nhiệm trước mệnh lệnh thần linh và đòi hỏi của bậc khổ hạnh, được điều hòa qua dharma và lòng hiếu khách.
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
Chương 100 kể về cuộc khủng hoảng giáo pháp sau khi hiền triết Durvasas rời đi. Lakshmana đã yêu cầu Rama hành quyết mình để giữ trọn lời thề và sự chân thật của nhà vua. Sau khi tham vấn các đại thần và các Bà-la-môn thông hiểu giáo pháp, Rama quyết định trục xuất Lakshmana thay vì giết chết, vì đối với những bậc thánh giả, việc bị ruồng bỏ cũng tương đương với cái chết. Lakshmana đi đến dòng sông Sarayu, thực hiện các tư thế yoga và giải phóng linh hồn qua 'cửa Brahma'. Rama vô cùng đau buồn, nhưng một tiếng nói từ trên không trung tuyên bố rằng đối với một người đã đạt được tri thức về Brahman, các nghi lễ hỏa táng là không cần thiết. Rama sau đó chuẩn bị nhường ngôi cho Kusa và sắp xếp các công việc với các đồng minh như Vibhisana và đội quân khỉ Vanara để đảm bảo trật tự tương lai.
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
Sūta thuật rằng sau một đêm nghỉ lại, lúc rạng đông, Rāma lên Puṣpaka vimāna cùng các thủ lĩnh vānara như Sugrīva, Suṣeṇa, Tārā, Kumuda, Aṅgada… bay nhanh đến Laṅkā, đi qua những nơi từng diễn ra cuộc chiến xưa. Vibhīṣaṇa nhận biết Rāma quang lâm, liền cùng quần thần và tùy tùng đến phủ phục đảnh lễ và cung nghinh Ngài vào thành Laṅkā. Ngồi trong cung điện của Vibhīṣaṇa, Rāma được dâng trọn quyền cai trị cùng mọi việc trong hoàng gia; Vibhīṣaṇa xin thọ giáo. Đau buồn vì Lakṣmaṇa và hướng tâm rời về cõi thiêng, Rāma ban lời khuyên đạo trị quốc: phú quý vương quyền dễ làm say lòng; hãy giữ khiêm cung, kính thờ chư thiên (Śakra/Indra và các vị khác), và nghiêm lập ranh giới—rākṣasa không được vượt Setu của Rāma để hại loài người, còn loài người phải được xem là dưới sự hộ trì của Rāma. Vibhīṣaṇa lo rằng về đời Kali, khách hành hương sẽ đến cầu darśana và vì vàng bạc, khiến rākṣasa dễ vượt rào mà mang tội. Để ngăn điều ấy, Rāma dùng mũi tên chém đứt một đặc điểm nổi tiếng ở vùng giữa, làm một đỉnh núi có dấu ấn và một mỏm mang liṅga rơi xuống biển, tạo lối đi không thể vượt qua. Rāma lưu lại mười đêm kể chuyện chiến trận, rồi lên đường về kinh thành; tại cuối Setu, Ngài thiết lập Mahādeva và với lòng śraddhā, an vị “Rāmeśvara tam vị” ở đầu, giữa và cuối Setu, định lập quy ước thờ phụng cho truyền thống hành hương lâu dài.
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
Sūta thuật lại một sự việc khi Rāma đang trở về nơi cư ngụ của mình trên cỗ xe bay Puṣpaka-vimāna thì bỗng nhiên xe đứng yên. Rāma hỏi nguyên do và sai Hanūmān (Vāyusuta) đi dò xét. Hanūmān tâu rằng ngay bên dưới là thánh địa Hāṭakeśvara cát tường, nơi được nói là có Phạm Thiên (Brahmā) hiện diện và các hội chúng thần linh—Āditya, Vasu, Rudra, Aśvin cùng nhiều bậc siddha—cư trú; vì mật độ linh thiêng quá lớn nên Puṣpaka không thể vượt qua. Rāma cùng các vānara và rākṣasa hạ xuống, chiêm ngưỡng các tīrtha và đền miếu, tắm gội (có nhắc đến một kuṇḍa ban điều ước), làm các nghi thức thanh tịnh và cúng tế tổ tiên, rồi suy niệm công đức thù thắng của kṣetra này. Ngài quyết định thiết lập một liṅga theo tiền lệ xưa gắn với Keśava, đồng thời tưởng niệm Lakṣmaṇa—được mô tả là đã thăng thiên; và cũng muốn có một hình tướng cát tường, hữu hình cùng Sītā. Rāma thành kính dựng năm prasāda, và những người khác cũng lập các liṅga của riêng mình. Phần phalaśruti kết lại: thường xuyên darśana vào buổi sáng sẽ được phước như nghe Rāmāyaṇa; còn tụng đọc các công hạnh của Rāma vào ngày Aṣṭamī và Caturdaśī thì được quả báo tương đương một lễ Aśvamedha. Chương này kết hợp địa lý linh thiêng, lý do lập đền, hành trì nghi lễ và giáo lý công đức trong một truyền thuyết chỉ dạy.
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
Chương 103 trình bày theo lối vấn–đáp, liệt kê các sự thiết lập linh thiêng và công năng nghi lễ–đạo đức của chúng trong một kṣetra. Các ṛṣi thỉnh Sūta nói rõ về những liṅga do các nhóm vānara và rākṣasa dựng lập; Sūta mô tả không gian theo phương hướng: Sugrīva sau khi tắm ở Bālamaṇḍanaka lập một Mukha-liṅga, các nhóm vānara khác lập thêm nhiều Mukha-liṅga; rākṣasa dựng liṅga bốn mặt ở phía tây; còn Rāma lập ở phía đông một quần thể năm prāsāda được ca ngợi là diệt trừ tội lỗi. Phía nam có một kūpikā thanh tịnh gần Ānarttīya-taḍāga, kèm quy định thời điểm: làm śrāddha trong Dakṣiṇāyana được phước như Aśvamedha và nâng bậc tổ tiên; dâng đèn tháng Kārttika ngăn rơi vào các địa ngục được nêu tên và trừ các khổ nạn như mù lòa qua nhiều đời. Theo lời thỉnh cầu của các ṛṣi, Sūta giới thiệu vinh quang vô lượng của Ānarttīya-taḍāga và chuyển sang cuộc gặp giữa Rāma và Agastya. Agastya kể một thị kiến ban đêm: một thiên nhân cưỡi phi xa (vốn là vua Śveta, chúa xứ Ānarta) cứ vào những đêm Dīpotsava lại ăn chính thân thể mục rữa của mình từ hồ, rồi tạm thời lấy lại thị lực—một ẩn dụ sống động về quả báo nghiệp. Nhà vua thú nhận lỗi xưa: không bố thí (nhất là thức ăn), chiếm đoạt châu báu, và lơ là việc bảo hộ; Brahmā giải thích vì thế mà dù ở cõi cao vẫn chịu đói khát và mù lòa. Agastya chỉ bày pháp sám–tu: dâng vòng cổ châu báu làm ‘anna-niṣkraya’ (bồi hoàn thức ăn), lập lễ dâng đèn Kārttika kiểu ratna-dīpa kính Dāmodara, đồng thời thờ Yama/Dharma-rāja và bố thí mè cùng đậu đen kèm brāhmaṇa-tarpaṇa. Nhờ uy lực của tīrtha, vua hết đói, mắt được thanh tịnh và đạt Brahma-loka. Kết chương khẳng định: ai tắm và dâng đèn tại hồ trong tháng Kārttika sẽ được giải tội và được tôn vinh ở Brahma-loka; nơi ấy chính là Ānarttīya-taḍāga cùng Viṣṇu-kūpikā liên hệ.
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
Chương 104 (Nāgara Khaṇḍa) triển khai một câu chuyện vừa mang tính trị quốc vừa thuộc diễn ngôn tīrtha (thánh địa). Các ṛṣi hỏi Sūta về uy lực và hệ quả của những liṅga do rākṣasa dựng lập với lòng sùng tín. Sūta kể một cơn khủng hoảng: các rākṣasa hùng mạnh từ Laṅkā liên tiếp kéo đến khu vực phía tây cánh đồng Hāṭakeśvaraja, ăn thịt lữ khách và dân cư, gieo rắc kinh hoàng. Người tị nạn đến Ayodhyā tâu với vua Kuśa rằng những liṅga bốn mặt được lập bằng rākṣasa-mantra đã trở thành điểm hút các cuộc xâm nhập bạo liệt; thậm chí vô tình lễ bái cũng bị nói là dẫn đến diệt vong tức khắc. Kuśa xuất quân, bị các bà-la-môn quở trách vì lơ là, liền nhận trách nhiệm và gửi thông điệp cứng rắn đến Vibhīṣaṇa. Sứ giả đến vùng Setu thì hay cầu đã gãy nên đường đi bị chặn; lời chứng địa phương lại nêu bật kỷ luật bhakti của Vibhīṣaṇa: ông thờ phụng ba hiện thân Rāmeśvara trong ngày—bình minh tại đền cổng, giữa trưa trên một mảnh Setu giữa dòng, và lễ bái ban đêm—cho thấy ông là người hành trì nghiêm mật chứ không chỉ là nhân vật chính trị. Vibhīṣaṇa đến, dâng bài tán tụng Śiva sâu sắc về thần học (Śiva là tổng thể các thần, hiện hữu trong mọi loài, như lửa trong gỗ và bơ ghee trong sữa chua), rồi cử hành pūjā trang nghiêm với hoa, trang sức và âm nhạc. Nghe Kuśa cáo buộc, ông thừa nhận tai họa xảy ra do không hay biết, tra hỏi và nguyền rủa các rākṣasa phạm lỗi rơi vào cảnh đói khát hèn mọn, đồng thời hứa sẽ kiềm chế. Nảy sinh nan đề: sứ giả đề nghị nhổ bỏ các liṅga do rākṣasa dựng, nhưng Vibhīṣaṇa viện lời thệ trước Rāma và quy phạm rằng liṅga—dù tốt hay hư—không nên di dời. Cách giải quyết thực tiễn theo lệnh Kuśa là không “dời” liṅga mà lấp đất phủ kín nơi đặt, làm tiêu giảm tác dụng gây hại mà vẫn tôn trọng điều cấm kỵ. Kuśa còn nêu hệ quả mang tính đạo đức cho các kẻ bị nguyền (gắn với việc thiếu sót śrāddha và bố thí/tiêu thụ sai pháp), rồi gửi lời xin lỗi Vibhīṣaṇa vì lời lẽ gay gắt, tái khẳng định niềm tin. Câu chuyện khép lại bằng lễ vật, hòa giải và việc tái lập trật tự thánh địa nhờ thờ phụng đúng nghi và trách nhiệm của bậc quân vương.
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
Sūta thuật lại một chuỗi sự việc xảy ra vào thời điểm giao mùa theo lịch (có nhắc mặt trời ở cung Tulā), khi một thánh địa xưa gắn với những lần liṅga hiển lộ bị bụi đất và trầm tích phủ kín, che khuất mọi dấu tích. Việc các liṅga bị che lấp lại khiến kṣetra được “kṣema” (an ổn) trở lại, và sự an ổn ấy còn lan đến các cõi khác, vì những dấu hiệu hữu hình đã không còn lộ ra. Về sau, trong một chu kỳ thời đại khác, vua Bṛhadaśva từ xứ Śālva đến, thấy một vùng rộng không có cung điện bèn quyết dựng xây. Nhà vua triệu tập nhiều thợ thủ công, ra lệnh dọn sạch và đào sâu. Khi đất bị đào lên, vô số liṅga bốn mặt hiện ra. Trước sức thiêng dày đặc của vùng đất đầy những hình tướng ấy, nhà vua lập tức gục chết, và các thợ có mặt cũng chết theo. Từ đó về sau, không phàm nhân nào dám xây cung điện tại nơi ấy, thậm chí đào ao hay giếng cũng không dám, vì sợ hãi và kính ngưỡng. Câu chuyện trở thành lời giải nguyên do cho điều cấm kỵ địa phương, được ghi nhớ như ký ức về hiểm nguy linh thánh trong truyền thuyết tīrtha của Hāṭakeśvara-kṣetra.
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
Các ṛṣi hỏi về những tīrtha và liṅga đã trở thành “lupta” (bị che khuất/mai một) vì mặt đất bị phủ đầy bụi và bọn preta. Sūta đáp rằng vô số thánh địa đã bị che lấp, rồi nêu những ví dụ chính: Cakratīrtha (nơi Viṣṇu đặt bánh xe thần) và Mātṛtīrtha (nơi các Thánh Mẫu được Kārttikeya an vị), đồng thời nhắc đến các dòng dõi vua chúa và hiền thánh, nơi āśrama hay liṅga của họ cũng bị rơi vào tình trạng ẩn mất. Câu chuyện chuyển sang một cuộc khủng hoảng về cảnh quan: bọn preta toan dùng “mưa bụi” để lấp đầy đất đai, nhưng một cơn gió mạnh—gắn với sự hộ trì của các Mẫu—thổi tung bụi khiến đất không thể bị lấp. Chúng cầu đến vua Kuśa; nhà vua bèn phụng sự và cầu khẩn Rudra. Rudra dạy rằng nơi ấy được các Mẫu bảo hộ; có những liṅga được lập bằng rākṣasa-mantra, nguy hiểm đến mức chạm vào hay thậm chí nhìn thấy cũng có hại, ngụ ý có vùng cấm. Ngài cũng nói không nên nhổ dời tượng thờ vì giới luật kinh điển và tính “cố định” của liṅga. Để tránh tai hại cho các ẩn sĩ và bà-la-môn, Rudra bảo các Mẫu rời chỗ đang trấn giữ. Các Mẫu thuận theo, nhưng xin một nơi cư trú linh thiêng tương đương ngay trong cùng kṣetra, vì chính Skanda đã an vị các Ngài. Rudra ban cho các Mẫu những trú xứ riêng, phân bố khắp sáu mươi tám (aṣṭaṣaṣṭi) Rudra-kṣetra để được tôn thờ cao trọng. Khi các Mẫu đã dời đi, bọn preta mới liên tục lấp đất bằng bụi, và Rudra ẩn khỏi tầm thấy. Phần kết ghi đây là Nāgara Khaṇḍa, Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya, adhyāya 106, nói về uy lực của các tīrtha bị thất lạc.
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
Chương mở đầu khi các ṛṣi hỏi Sūta về sáu mươi tám thánh địa (aṣṭaṣaṣṭi) gắn với Śiva và vì sao chúng lại hội tụ tại một nơi. Sūta kể tiền kiếp của bà-la-môn Citraśarman thuộc dòng Vatsa ở Camatkārapura: do lòng sùng kính, ông phát nguyện khiến Hāṭakeśvara-liṅga—được nói là an lập nơi Pātāla—hiển lộ, rồi thực hành khổ hạnh lâu dài. Śiva hiện thân, ban ân và truyền ông thiết lập liṅga; Citraśarman dựng một prāsāda huy hoàng, hằng ngày phụng thờ đúng nghi quỹ śāstra, khiến liṅga lừng danh và thu hút người hành hương. Các bà-la-môn khác thấy ông bỗng được tôn kính thì sinh ganh đua, cũng tu tapas khắc nghiệt để ngang bằng, đến mức tuyệt vọng chuẩn bị lao vào lửa tự thiêu. Śiva can thiệp, hỏi điều thỉnh cầu; họ xin cho toàn bộ các kṣetra/liṅga linh thiêng cùng hiện diện tại đó để dập tắt oán hờn. Citraśarman phản đối, nhưng Śiva hòa giải và nêu mục đích lớn: thời Kali-yuga sẽ đe dọa các tīrtha, nên các thánh địa sẽ nương náu về đây; Ngài hứa ban vinh dự cho cả hai phía. Citraśarman được ân chuẩn cho dòng tộc được ghi nhớ bền lâu trong các nghi lễ (đặc biệt quy tắc xưng danh trong śrāddha/tarpaṇa). Các bà-la-môn còn lại được dạy xây prāsāda và an lập liṅga theo từng gotra, hình thành đủ sáu mươi tám đền thờ thiêng. Śiva tuyên bố hoan hỷ, xác nhận địa vị đặc biệt của nơi này như chốn nương tựa vững bền cho các kṣetra và là nguồn hiệu lực śrāddha “bất hoại”.
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
Chương 108 mở đầu khi các ṛṣi thỉnh cầu Sūta nhắc lại theo tên “sáu mươi tám” thánh địa (kṣetra) và các tīrtha đã được nói trước đó, vì hiếu kỳ và cần một bảng mục lục dễ tra cứu. Sūta đáp bằng lời giải thích thần học dựa trên cuộc đối thoại Śiva–Pārvatī trên núi Kailāsa: trong thời Kali, do tội lỗi lan tràn, các tīrtha được mô tả như rút vào cõi dưới, khiến nảy sinh câu hỏi: sự linh thánh phải được hiểu và tiếp cận bằng cách nào. Śiva đưa ra định nghĩa “tīrtha” theo nghĩa kỹ thuật, vượt khỏi địa lý: mẹ, cha, sự gần gũi bậc hiền thánh, sự quán chiếu dharma, các giới luật yama–niyama, và những thánh truyện đều được xem là tīrtha. Ngài còn khẳng định rằng chỉ cần tiếp xúc—được thấy, được nhớ, hay tắm gội—cũng có năng lực tẩy trừ, ngay cả đối với lỗi lầm nặng. Chương nhấn mạnh ý hướng: việc tắm phải làm với lòng sùng kính, tâm không tán loạn, hướng về thờ phụng Maheśvara. Cuối cùng là bản liệt kê các tīrtha/kṣetra nổi tiếng khắp Ấn Độ, làm nền cho những phần giải thích “riêng rẽ và dài rộng” về sau.
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại theo truyền thống Śaiva. Īśvara tuyên bố Ngài đã giảng bày “tinh yếu tổng tập các tīrtha” (tīrthasamuccaya) và khẳng định sự hiện diện của Ngài ở mọi thánh địa hành hương vì lợi ích của chư thiên và người sùng kính. Ngài nêu cơ chế giải thoát: ai tắm tại các tīrtha ấy, chiêm bái thần linh và xưng tụng đúng danh hiệu tương ứng thì sẽ đạt quả hướng đến mokṣa. Śrī Devī thỉnh cầu một danh mục đầy đủ: ở tīrtha nào thì nên tụng danh nào. Īśvara đáp bằng bảng liệt kê gắn nhiều địa danh linh thiêng với các danh xưng/hóa thân của Śiva, như Vārāṇasī—Mahādeva; Prayāga—Maheśvara; Ujjayinī—Mahākāla; Kedāra—Īśāna; Nepal—Paśupālaka; Śrīśaila—Tripurāntaka. Cuối chương là phalaśruti: nghe hoặc tụng danh mục này diệt trừ tội lỗi; bậc trí nên tụng ba thời (sáng–trưa–chiều), nhất là người đã thọ Śiva-dīkṣā; và ngay cả việc chép giữ trong nhà cũng được nói là ngăn các quấy nhiễu như bhūta/preta, bệnh tật, rắn độc, trộm cướp và nhiều tai hại khác.
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại thần học: Devī hỏi rằng việc hành hương khắp các thánh địa (tīrtha) quá rộng lớn, ngay cả người sống lâu cũng khó thực hiện, nên xin chỉ ra “tinh yếu” (sāra) trong các tīrtha. Īśvara đáp bằng cách nêu “tīrthāṣṭaka” vô song—tám trung tâm hành hương chính: Naimiṣa, Kedāra, Puṣkara, Kṛmijaṅgala, Vārāṇasī, Kurukṣetra, Prabhāsa và Hāṭakeśvara—và khẳng định rằng tắm gội với lòng tín kính (śraddhā) tại đây sẽ cho quả báo như đã đến mọi tīrtha. Devī lại hỏi về sự thích hợp trong thời Kali-yuga; Īśvara tôn xưng Hāṭakeśvara-kṣetra là tối thượng trong tám nơi, mô tả đó là vùng đất được thần quyền chuẩn nhận, nơi mọi kṣetra và các tīrtha khác đều “hiện diện” ngay cả trong Kali-yuga. Kết thúc, Sūta đặt khung phalaśruti: chỉ cần nghe hoặc tụng đọc bản tổng hợp này cũng được công đức như do snāna (tắm thánh) sinh ra, khuyến khích gắn bó với văn bản như một nghi lễ song hành.
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
Trong chương này, các hiền triết thỉnh cầu Sūta liệt kê các dòng gotra của các Bà-la-môn gắn với những Śiva-kṣetra và làm rõ số lượng cùng chi tiết. Sūta đáp bằng cách kể lại một lời dạy xưa: vị vua xứ Ānarta mắc bệnh phong, nhưng vừa tắm tại Śaṅkha-tīrtha liền được giải trừ ngay, nêu bật uy lực của thánh địa và ân sủng của Śiva. Nhà vua muốn báo đáp các đạo sĩ, song họ từ chối của cải vì giữ hạnh không sở hữu. Câu chuyện chuyển sang một châm ngôn đạo đức: vô ơn là tội đặc biệt nặng, khó có phép sám hối dễ dàng. Khi các hiền sĩ vắng mặt (hành hương tháng Kārttika đến Puṣkara), vua bảo Damayantī đem trang sức biếu vợ các đạo sĩ, nghĩ rằng đó là phụng sự mà không phạm giới. Nhưng một số nữ tu nhận đồ với tâm ganh đua, còn bốn người kiên quyết từ chối. Khi các đạo sĩ trở về, thấy đạo tràng như bị “biến dạng” bởi sự trang sức, họ nổi giận và buông lời nguyền. Damayantī lập tức hóa đá; nhà vua đau đớn và tìm cách hòa giải. Bài học của chương là ranh giới giữa cúng dường với lòng sùng kính và sự toàn vẹn của kỷ luật khổ hạnh: việc thiện ý vẫn có thể thành adharma nếu khơi dậy chấp trước, cạnh tranh, hay làm tổn hại lời nguyện đã lập.
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
Chương này, qua lời kể của Sūta, trình bày một luận bàn chặt chẽ về đạo đức và thần học. Sáu mươi tám vị Bà-la-môn khổ hạnh đi bộ trở về trong cảnh kiệt sức và đói khát, bỗng thấy các phu nhân của mình được trang điểm bằng y phục và châu báu như của chư thiên. Kinh hãi trước điều tưởng là trái phép tu, các đạo sĩ tra hỏi; các phụ nữ thưa rằng hoàng hậu Damayantī đã đến như một bậc thí chủ vương giả và ban tặng những đồ trang sức ấy. Các khổ hạnh giả lên án việc nhận lễ vật từ vua (rāja-pratigraha) là đặc biệt đáng trách đối với người tu tapas, rồi trong cơn giận nắm nước trong tay để chuẩn bị nguyền rủa nhà vua và quốc độ. Các phu nhân liền can gián bằng một lập luận đối nghịch: họ khẳng định giai đoạn gia chủ (gṛhasthāśrama) cũng là con đường “tối thượng”, có thể đem lại lợi ích đời này và đời sau; họ nhắc đến cảnh nghèo lâu năm trong nhà các đạo sĩ và đòi nhà vua phải cấp đất đai, sinh kế, nếu không họ sẽ tự hại mình, khiến các hiền giả mang lấy hệ quả tội lỗi. Nghe vậy, các đạo sĩ đổ nước nguyền xuống đất; nước tràn ra thiêu đốt một phần mặt đất, tạo thành vùng đất mặn/cằn (ūṣara) tồn tại lâu dài, nơi cây trồng không mọc và thậm chí việc sinh nở cũng được nói là không xảy ra. Kết chương nêu phala: ai làm lễ śrāddha tại đó vào tháng Phālguna, đúng ngày rằm rơi vào Chủ nhật, thì có thể nâng đỡ tổ tiên, dù họ vì nghiệp riêng mà đã rơi vào những cảnh địa ngục khốc liệt.
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
Chương này do Sūta thuật lại như một diễn ngôn thần học nhiều cảnh. Trước hết, một vị vua cung kính đến gặp các bà-la-môn đã an cư đời sống gia thất; theo lời thỉnh cầu của họ, nhà vua dựng một khu định cư kiên cố, xây nhà cửa và ban cấp tài vật, nhờ sự bảo hộ và cúng thí mà lập nên nền ổn định xã hội. Câu chuyện chuyển sang một sự việc xưa của vua Prabhañjana xứ Ānarta. Các nhà chiêm tinh thấy điềm tinh tú bất tường quanh một hoàng nhi mới sinh, bèn khuyên làm các lễ śānti lặp lại do mười sáu bà-la-môn chủ trì. Dẫu nghi lễ đã cử hành, tai ương càng tăng: bệnh tật, mất gia súc và hiểm họa chính trị. Khi tra hỏi nguyên do, thần Lửa (Agni) hiện thân và nói rằng nghi lễ bị ô uế vì trong nhóm có một “trijāta” (một bà-la-môn có xuất thân gây tranh luận). Để tránh chỉ đích danh, Agni bày phép thanh tẩy để phân định: cả mười sáu người tắm trong một kuṇḍa hình thành từ “nước mồ hôi” của Agni; kẻ bất tịnh sẽ nổi mụn phồng (visphoṭaka) làm dấu. Từ đó lập lời ước: thủy vực ấy trở thành cơ chế thanh tẩy bền vững cho bà-la-môn; người không đủ tư cách tắm sẽ bị dấu hiệu hiện ra; và tính chính danh xã hội–nghi lễ được xác nhận bằng việc tắm và sự thanh khiết thấy rõ. Kết thúc, nhà vua khỏi bệnh ngay khi việc thanh tẩy được thực hiện đúng, và phần phalaśruti ca ngợi hiệu lực lâu dài của tīrtha—kể cả tắm tháng Kārttika và giải trừ một số tội lỗi—như một thiết chế đạo đức và nghi lễ trường tồn.
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
Sūta thuật lại một chuỗi biến cố–phục hồi xoay quanh vị Bà-la-môn khổ hạnh Trijāta. Vì lỗi lầm của mẹ, ông chịu nhục nhã trong xã hội nên tìm đường gột rửa bằng khổ hạnh nghiêm mật và thờ phụng Śiva bên một nguồn nước. Śiva hiện thân, ban ân và hứa rằng về sau Trijāta sẽ được tôn vinh giữa hàng Bà-la-môn ở thành Cāmatkārapura. Câu chuyện chuyển sang Cāmatkārapura: Kratha, con của Devarāta, kiêu ngạo và nóng nảy, đã đánh chết một con rắn thần (nāga) nhỏ tên Rudramāla vào ngày Śrāvaṇa kṛṣṇa-pañcamī gần Nāga-tīrtha. Cha mẹ nāga và cộng đồng rắn tụ hội; Śeṣa dẫn đầu cuộc báo thù, nuốt kẻ phạm tội và tàn phá Cāmatkārapura, biến nơi ấy thành vùng hoang vắng do loài rắn chiếm giữ, cấm người đời tùy tiện đặt chân vào. Các Bà-la-môn kinh hãi tìm đến Trijāta, nhờ ông cầu xin Śiva diệt trừ rắn. Śiva không chấp thuận sự trừng phạt bừa bãi, nhấn mạnh sự vô tội của nāga nhỏ và ý nghĩa nghi lễ của ngày pañcamī trong tháng Śrāvaṇa—ngày người ta thờ kính nāga. Ngài ban một siddha-mantra ba âm: “na garaṃ na garaṃ”, có năng lực hóa giải nọc độc và xua đuổi rắn; kẻ nào còn lưu lại sẽ trở nên dễ bị chế phục. Trijāta trở về cùng những người sống sót, tuyên xướng thần chú, rắn bỏ chạy hoặc bị khuất phục; từ đó nơi ấy nổi danh là “Nagara”. Phalaśruti dạy rằng ai đọc tụng hay lắng nghe tích truyện này sẽ thoát khỏi nỗi sợ do rắn gây ra.
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
Chương 115 được triển khai theo lối vấn–đáp và liệt kê. Các ṛṣi hỏi Sūta về Trijāta: tên gọi, nguồn gốc, gotra, và vì sao ông đáng nêu gương dù bị xem là “trijāta” do dấu ấn thân phận khi sinh. Sūta đáp rằng ông xuất hiện trong dòng của hiền giả Sāṅkṛtya; được biết với tên Prabhāva, cũng mang danh Datta, và liên hệ với dòng Nimi. Trijāta nâng dựng thánh địa tại vùng ấy và xây một đền thờ cát tường dâng Śiva mang tên Trijāteśvara; nhờ thờ phụng liên tục, ông đạt thiên giới với chính thân thể mình. Tiếp đó là nghi thức: ai chiêm bái thần tượng với lòng sùng tín và tắm rửa (abhiṣeka) cho thần tại ngày viṣuva sẽ được che chở, không để sự tái sinh “trijāta” trở lại trong dòng tộc. Lời kể chuyển sang việc tái lập cộng đồng: các ṛṣi xin nêu tên những gotra từng thất lạc rồi được phục hồi. Sūta liệt kê nhiều nhóm gotra và số lượng (như Kauśika, Kāśyapa, Bhāradvāja, Kauṇḍinya, Garga, Hārīta, Gautama, v.v.), thuật lại sự gián đoạn do nỗi sợ Nāgaja và sự tụ hội trở lại tại nơi này. Kết chương là phalaśruti: đọc tụng hay lắng nghe bản kê gotra và danh xưng các ṛṣi sẽ ngăn đứt đoạn dòng giống, giảm tội lỗi phát sinh suốt vòng đời, và tránh cảnh lìa xa điều thân ái.
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
Chương 116 là cuộc vấn đáp: các ṛṣi hỏi Sūta về nguồn gốc, bản tính và hiệu lực của Nữ thần Ambarevatī. Sūta kể biến cố khi các nāga bị xúi giục hướng tới việc hủy diệt thành, khiến Revatī (người yêu của Śeṣa) đau khổ. Để trả thù cái chết của con, Revatī nuốt trọn một gia đình Bà-la-môn; em gái khổ hạnh của họ, Bhāṭṭikā, liền nguyền rằng Revatī phải thọ sinh làm người trong thân phận bị chê trách, có chồng và chịu sầu khổ do dòng tộc. Revatī toan hại nữ khổ hạnh nhưng nanh độc không thể xuyên thủng, bộc lộ uy lực tapas; các nāga khác cũng thất bại và rút lui trong sợ hãi. Lo sợ việc mang thai làm người và mất hình nāga, Revatī chọn ở lại kṣetra, chí thành cúng dường Ambikā/Ambarevatī bằng lễ vật, âm nhạc và lòng sùng kính. Nữ thần ban ân: sự thọ sinh làm người là vì mục đích thiêng liêng; nàng sẽ lại là hiền thê của Śeṣa trong dạng Rāma; nanh sẽ trở lại; và việc thờ phụng nhân danh nàng đem lại an lạc. Revatī cầu xin sự hiện diện lâu dài tại nơi ấy dưới danh nàng và nguyện định kỳ cử hành lễ liên hệ nāga, nhất là vào Mahānavamī (tháng Āśvina, nửa tháng sáng). Phalaśruti kết rằng: ai thanh tịnh, có tín tâm, thờ Ambarevatī đúng tithi sẽ ngăn tai ương do gia tộc trong một năm và trừ các quấy nhiễu bởi graha, bhūta, piśāca.
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
Chương 117 trình bày một cuộc đối thoại thần học theo lối hỏi–đáp. Các ṛṣi hỏi Sūta vì sao những nanh độc của loài rắn lại rụng khỏi thân Bhaṭṭikā, và nguyên nhân là do tapas (khổ hạnh) hay do mantra (chân ngôn). Sūta kể rằng Bhaṭṭikā góa chồng từ thuở trẻ, bền bỉ tu tập tại Kedāra, mỗi ngày ca hát trước thần linh với lòng bhakti. Sức mạnh thẩm mỹ–sùng kính của tiếng hát khiến Takṣaka và Vāsuki đến trong hình dạng bà-la-môn; về sau Takṣaka hiện nguyên hình nāga đáng sợ và bắt cóc nàng xuống Pātāla. Bhaṭṭikā không khuất phục trước sự cưỡng ép, giữ vững minh triết đạo đức và thốt lời nguyền có điều kiện, buộc Takṣaka phải tìm cách hòa giải. Rồi mâu thuẫn nảy sinh với các vợ nāga vì lòng ghen; một vidyā hộ thân được trì tụng, và khi một nāginī cắn, nanh của kẻ tấn công bị rụng—điểm then chốt giải đáp câu hỏi ban đầu. Bhaṭṭikā còn nguyền rủa khiến kẻ gây hại phải thành người, đồng thời định rõ duyên nghiệp tương lai: Takṣaka sẽ sinh làm vương tử ở Saurāṣṭra, còn Bhaṭṭikā sẽ tái sinh làm Kṣemaṃkarī để gặp lại chàng. Trở về Kedāra, nàng bị cộng đồng nghi ngờ về sự thanh tịnh. Nàng tự nguyện bước vào thử thách bằng lửa; lửa hóa thành nước, hoa rơi như mưa, và sứ giả thần linh tuyên bố nàng hoàn toàn vô nhiễm. Cuối chương, một tīrtha mang tên nàng được thiết lập; ai tắm tại đó vào các kỳ lễ Viṣṇu-śayana/bodhana sẽ đạt phúc đức và thành tựu tâm linh cao. Bhaṭṭikā tiếp tục khổ hạnh thờ phụng, an vị tượng Trivikrama, rồi dựng liṅga Maheśvara cùng ngôi đền.
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
Các hiền triết hỏi Sūta về nguồn gốc một truyện tích hoàng gia gắn với Saurāṣṭra/Ānarta và về sự hiển lộ tính linh thiêng tựa Kedāra trong bối cảnh Hi-mã-lạp-sơn. Sūta thuật lại sự ra đời và việc đặt tên Kṣemaṅkarī, liên hệ theo nghĩa “kṣema” — phúc lành, an ổn — đã phát sinh trong vương quốc giữa thời loạn lạc và lưu đày. Câu chuyện chuyển sang vua Raivata và đời sống hôn phối với Kṣemaṅkarī: thịnh vượng dồi dào nhưng không có người nối dõi, khiến nỗi lo về đạo lý và dòng dõi ngày càng nặng. Hai người giao việc triều chính cho quần thần rồi chuyên tâm khổ hạnh, dựng và thờ Nữ thần Kātyāyanī (Mahīṣāsuramardinī). Nhờ ân điển của Mẫu thần, họ được ban hoàng tử Kṣemajit, bậc làm rạng rỡ tông tộc và hàng phục kẻ thù. Sau khi an lập việc kế vị và trao ngôi cho con, Raivata đến Hāṭakeśvara-kṣetra, dứt bỏ mọi vướng mắc, thiết lập một Śiva-liṅga và kiến tạo quần thể đền thờ. Liṅga ấy được gọi là Raivateśvara, được tán dương là “sarva-pātaka-nāśana” — chỉ cần chiêm bái đã tiêu trừ mọi tội lỗi. Kṣemaṅkarī lại dựng một điện thờ cho Durgā vốn đã hiện hữu tại đó; Nữ thần từ ấy được tôn xưng theo danh Kṣemaṅkarī. Bản chương cũng nêu pháp hành theo lịch: chiêm bái Nữ thần vào ngày mồng tám (aṣṭamī) nửa tháng sáng của tháng Caitra sẽ đem lại thành tựu như nguyện, và toàn bộ truyện tích được trình bày như lời tán thán, xác chứng uy linh của thánh địa và khuôn phép sùng kính.
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
Chương này mở đầu khi các Ṛṣi hỏi Sūta về nền tảng thần học của việc Devī Kātyāyanī trở thành người diệt Mahīṣa: vì sao một asura lại mang thân trâu và vì sao Devī giết hắn. Sūta kể nguồn gốc: một daitya tên “Citra-sama”, vốn tuấn tú và dũng mãnh, lại sinh mê đắm việc cưỡi trâu, bỏ mọi loại xe cộ khác. Khi cưỡi gần bờ sông Jahnāvī, con trâu của hắn giẫm lên một vị hiền thánh đang nhập định, làm vỡ samādhi; phẫn nộ vì sự bất kính và phá hoại thiền định, vị thánh nguyền rủa hắn phải hóa thành trâu (mahīṣa) suốt đời. Tìm cách giải, kẻ bị nguyền đến gặp Śukra; Śukra khuyên hãy chuyên nhất sùng kính Maheśvara tại thánh địa Hāṭakeśvara, nơi được ca ngợi là ban siddhi ngay cả trong thời đại suy thoái. Sau thời gian khổ hạnh dài lâu, Śiva hiện thân và ban ân huệ có giới hạn: lời nguyền không thể xóa, nhưng Ngài cho một “sukhopāya”, khiến các khoái lạc và chúng sinh khác nhau quy tụ nơi thân hắn. Khi hắn xin bất khả xâm phạm, Śiva không cho tuyệt đối; cuối cùng hắn xin chỉ có thể bị giết bởi một người nữ. Śiva cũng nêu công đức hành trì tīrtha: ai tắm gội với lòng tin và được darśana sẽ thành tựu mọi mục đích, trừ chướng ngại, tăng trưởng linh lực; các chứng bệnh như rối loạn và sốt nóng được nói là sẽ lắng dịu. Câu chuyện chuyển sang sự leo thang quyền lực quân sự-chính trị của daitya: hắn tập hợp dānavas, tấn công chư devas; sau cuộc chiến trên cõi trời kéo dài, quân Indra suy yếu và rút lui, khiến Amarāvatī tạm thời trống vắng. Dānavas tràn vào, mở hội, chiếm phần tế tự. Sau đó, bản văn nhắc việc dựng một liṅga vĩ đại và một kiến trúc như đền thờ sánh với Kailāsa, củng cố mạch thiêng hóa thánh địa và công đức tīrtha của chương này.
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
Sūta thuật lại một cơn khủng hoảng: chư thiên do Śakra (Indra) lãnh đạo bị bại trận, còn asura Mahiṣa thiết lập quyền thống trị khắp ba cõi, cướp đoạt mọi điều được xem là ưu thắng—xe cộ, của cải và vật quý—khiến trật tự vũ trụ thêm rối loạn. Chư thiên hội họp để bàn kế diệt trừ hắn; Nārada đến và tường thuật tỉ mỉ sự áp bức của asura, làm bừng dậy phẫn nộ trong hội chúng. Cơn giận ấy được mô tả như luồng quang diệm nóng rực làm tối sầm các phương, báo hiệu một lực đạo-đức mang tầm vũ trụ. Kārttikeya (Skanda) xuất hiện, hỏi nguyên do, và được Nārada kể về sự kiêu ngạo vô độ của asura cùng việc tước đoạt tài vật của kẻ khác. Từ sự hội tụ của phẫn nộ—đặc biệt nơi Skanda và chư thiên—một thiếu nữ rực sáng, đầy tướng lành, hiện ra; theo duyên khởi, nàng được gọi là Kātyāyanī. Chư thiên liền trang bị cho nàng đầy đủ vũ khí và pháp cụ hộ thân: vajra, śakti, cung, tam xoa, thòng lọng, tên, giáp, kiếm… Nàng hiện mười hai cánh tay để mang các khí giới ấy và trấn an rằng mình đủ năng lực hoàn thành sứ mệnh. Chư thiên nói rõ: Mahiṣa bất khả xâm phạm trước mọi loài, nhất là nam giới, chỉ có thể bị một người nữ hạ sát; vì thế họ đã phát sinh nàng làm đối trị. Họ hướng dẫn nàng đến núi Vindhya tu khổ hạnh nghiêm mật để tăng trưởng tejas; rồi sẽ đặt nàng ở tuyến đầu, mong asura bị diệt và quyền uy chư thiên được phục hồi.
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
Chương này kể về việc Nữ thần thực hiện khổ hạnh (tapas) nghiêm ngặt tại núi Vindhya trong khi thiền định về Maheśvara. Vẻ đẹp và hào quang của Ngài đã thu hút Mahīṣa, kẻ đã cố gắng cầu hôn Ngài. Tuy nhiên, Nữ thần đã khẳng định sứ mệnh tiêu diệt hắn. Một cuộc chiến khốc liệt nổ ra, Nữ thần tạo ra các chiến binh từ tiếng cười đáng sợ của mình để quét sạch quân đội asura. Cuối cùng, Ngài đã chém đầu Mahīṣa bằng một thanh kiếm sau khi con sư tử của Ngài khống chế hắn. Mahīṣa sau đó đã ca ngợi Nữ thần và cầu xin sự khoan hồng, dẫn đến việc Ngài quyết định giữ hắn dưới sự kiểm soát vĩnh viễn thay vì tiêu diệt hoàn toàn. Các vị thần tôn vinh Ngài là Vindhyavāsinī và thiết lập các nghi lễ thờ cúng vào tháng Aśvina để cầu mong sự bảo vệ và thành công.
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
Chương này là cuộc đối thoại giữa Sūta và các ṛṣi, chuyển từ đề tài diệt quỷ sang câu chuyện về Kedāra có năng lực tiêu trừ tội lỗi. Các hiền giả hỏi vì sao Kedāra—được nghe là gần Gaṅgādvāra nơi dãy Hi-mã-lạp-sơn—lại được thiết lập. Sūta giảng về sự “hiện diện theo mùa”: Śiva ngự lâu ở vùng Hi-mã-lạp-sơn, nhưng những tháng tuyết phủ khiến nơi ấy khó tiếp cận, nên có sự sắp đặt bổ sung ở một thánh địa khác để việc thờ phụng không gián đoạn. Câu chuyện trở về thời thần thoại: Indra bị daitya Hiraṇyākṣa cùng các thủ lĩnh đồng minh chiếm đoạt, bèn tu khổ hạnh tại Gaṅgādvāra. Śiva hiện ra trong hình mạo mahiṣa (trâu/bò rừng), nhận lời thỉnh cầu của Indra và tiêu diệt các daitya chủ chốt; vũ khí của chúng không thể làm hại Ngài. Theo lời khẩn thỉnh, Śiva ở lại trong hình ấy để hộ trì các thế giới và lập một kuṇḍa nước trong vắt như pha lê. Nghi thức kỹ thuật được mô tả: người sùng tín đã thanh tịnh chiêm ngưỡng kuṇḍa, uống nước ba lần theo quy định về tay/hướng, rồi thực hiện các ấn (mudrā) liên hệ đến dòng mẹ, dòng cha và bản thân, khiến hành động thân thể hòa hợp với chỉ dạy thiêng liêng. Indra thiết lập việc thờ phụng thường xuyên, đặt danh hiệu “Kedāra” (đấng “xé tách/đập tan”), và dựng một đền thờ huy hoàng. Với bốn tháng không thể lên Hi-mã-lạp-sơn, Śiva được nói là ngự tại Hāṭakeśvara-kṣetra ở Ānarta, từ khi mặt trời ở Vṛścika đến Kumbha; người đời được dạy an vị thánh tướng, xây đền và duy trì lễ bái tại đó. Kết chương nêu công đức: thờ phụng liên tục bốn tháng đưa hành giả hướng về Śiva; ngay cả lễ bái trái mùa cũng tẩy trừ tội lỗi; bậc học giả ca ngợi bằng ca vũ; và một kệ do Nārada dẫn nói rằng uống nước Kedāra và dâng piṇḍa tại Gayā gắn với brahmajñāna và giải thoát khỏi tái sinh. Nghe, tụng, hay khiến người khác tụng đều được xem là phá tan đống tội và nâng cao dòng tộc.
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
Chương này được đặt trong lời thuyết giảng của Sūta, ca ngợi Śuklatīrtha “vô song”, được nhận biết nhờ những dấu cỏ darbha màu trắng. Gần Cāmatkārapura, một người thợ giặt (rajaka) chuyên giặt y phục cho các vị brāhmaṇa danh tiếng đã lỡ tay ném nhầm những bộ y phục quý vào ao nhuộm xanh (Nīlīkuṇḍī/Nīlī). Lo sợ bị trừng phạt đến mức xiềng xích hay mất mạng, ông thổ lộ với gia đình và chuẩn bị trốn đi trong đêm. Con gái ông tìm đến người bạn là cô gái thuộc cộng đồng ngư dân (dāśa-kanyā), thú nhận lỗi lầm và được chỉ dẫn đến một hồ nước gần đó, khó bước vào. Người thợ giặt thử giặt những y phục đã bị nhuộm; lập tức chúng trở nên trắng trong như pha lê, và khi ông tắm, mái tóc đen của ông cũng hóa trắng. Ông đem y phục đã được phục hồi trả lại cho các brāhmaṇa; họ điều tra, tự mình kiểm chứng năng lực của nơi ấy: vật tối màu và cả tóc cũng chuyển thành trắng. Người già lẫn người trẻ tắm với lòng tin, được thêm sinh lực và điềm lành. Bản văn tiếp tục lớp tích truyện: chư thiên sợ con người lạm dụng nên tìm cách phủ bụi lấp tīrtha, nhưng mọi thứ mọc lên tại đó vẫn hóa trắng do uy lực của nước. Rồi nêu nghi thức: bôi đất tīrtha (mṛd) lên thân và tắm sẽ cho quả báo như tắm ở mọi tīrtha; làm tarpaṇa với cỏ darbha và mè rừng khiến tổ tiên hoan hỷ, được ví như công đức tế lễ và śrāddha thượng hạng. Kết chương giải thích rằng Viṣṇu đã đem Śvetadvīpa đặt tại đây để sắc trắng không bị mất đi, dù chịu ảnh hưởng của thời Kali.
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
Chương này thuộc Nāgara Khaṇḍa, do Sūta thuật lại, kể nguồn gốc thánh địa Mukharā-tīrtha gắn với lời dạy về đạo đức và nghiệp báo. Mukharā được tôn xưng là “tīrtha tối thắng”, nơi các bậc hiền thánh gặp một kẻ cướp; chính sự chứng ngộ về sau của người ấy trở thành ký ức linh thiêng làm nền cho uy lực của thánh địa. Nhân vật Lohajaṅgha vốn là một Bà-la-môn thuộc dòng Māṇḍavya, hiếu kính cha mẹ, thương yêu vợ, nhưng vì hạn hán kéo dài gây nạn đói nên sa vào trộm cắp; bản văn phân biệt nỗi lo sinh tồn với tâm ác, song vẫn xem trộm cắp là hành vi đáng trách. Khi bảy vị hiền triết (Marīci và các vị khác) đến hành hương, Lohajaṅgha đe dọa họ. Các hiền triết đáp lại bằng lòng từ, khuyên răn về trách nhiệm nghiệp và bảo ông hãy hỏi xem gia đình có chịu nhận phần tội phước cùng mình không. Sau khi hỏi cha, mẹ và vợ, ông hiểu rằng quả nghiệp mỗi người tự gánh; liền sinh hối hận và xin lời chỉ dạy. Hiền triết Pulaha truyền một chân ngôn giản dị “jāṭaghoṭeti”; Lohajaṅgha chuyên tâm trì tụng không gián đoạn, nhập định sâu, thân thể bị phủ kín bởi ụ mối (valmīka). Khi các hiền triết trở lại, họ nhận ra sự thành tựu của ông; do gắn với valmīka, ông được gọi là Vālmīki, và nơi ấy được biết đến là Mukharā-tīrtha. Phần phalaśruti kết rằng: ai tắm tại đây trong tháng Śrāvaṇa với lòng tin sẽ tẩy sạch tội do trộm cắp; lại nói rằng sùng kính vị hiền thánh cư ngụ nơi đây còn nuôi dưỡng năng lực thi ca, đặc biệt vào ngày aṣṭamī (mồng tám âm lịch).
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
Sūta mở đầu bằng việc giới thiệu Karṇotpalā-tīrtha như một thánh địa lừng danh; việc tắm tại đây được truyền rằng giúp tránh “viyoga” — nỗi chia lìa trong kinh nghiệm nhân sinh. Câu chuyện chuyển sang vua Satyasaṃdha thuộc dòng Ikṣvāku và người con gái phi thường tên Karṇotpalā. Không tìm được đối tượng xứng đáng trong loài người, nhà vua quyết đến thỉnh ý Phạm Thiên (Brahmā) và lên Brahmaloka. Tại Brahmaloka, vua chờ qua thời khắc sandhyā của Brahmā rồi nhận lời dạy: không nên gả con gái nữa vì đã trôi qua một khoảng thời gian vũ trụ mênh mông; hơn nữa chư thiên không lấy vợ là người. Khi trở về, vua và công chúa gặp sự lệch thời: già đi và bị xã hội không nhận ra, nêu bật thước đo thời gian kiểu Purāṇa và sự mong manh của địa vị thế gian. Họ đến vùng Gartā-tīrtha/Prāptipura, nơi dân địa phương và về sau vua Bṛhadbala nhận ra dòng dõi nhờ truyền thống. Câu chuyện kết lại bằng thực hành: Satyasaṃdha muốn hiến tặng một khu định cư/đất cao cho các Bà-la-môn để lưu danh công đức, rồi đến Hāṭakeśvara-kṣetra thờ phụng liṅga đã được thiết lập từ trước (gắn với Vṛṣabhanātha) và hành tapas; Karṇotpalā cũng tu khổ hạnh và dựng lòng sùng kính đối với Gaurī. Cuối chương nhắc đến nỗi lo sinh kế của cộng đồng từ vùng đất được hiến và sự giới hạn mang tính xuất gia của nhà vua, qua đó củng cố chuẩn mực đạo đức về dāna, bảo trợ và bổn phận khổ hạnh.
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
Sūta thuật lại việc các Bà-la-môn gắn với Chamatkārapura đến yết kiến một vị vua đã từ bỏ sức mạnh binh đao, đang đứng trước nguy cơ bại trận giữa bao nghi hoặc và tranh chấp. Họ trình bày rằng trật tự xã hội suy đồi vì kiêu mạn và những lời tự xưng địa vị sai lạc; vì thế họ cầu xin nhà vua bảo hộ các bổng lộc sinh kế theo lệ cũ (vṛtti) và phục hồi những chuẩn mực ổn định. Sau khi suy xét, nhà vua bổ nhiệm các Bà-la-môn xuất thân từ Gartātīrtha—được mô tả là uyên bác và nối kết dòng tộc—làm những người quản trị có kỷ luật và trọng tài. Họ có nhiệm vụ gìn giữ maryādā, giải quyết nghi vấn và tranh tụng, ban hành phán quyết trong việc triều chính, đồng thời được nuôi dưỡng, không bị ganh ghét, để cộng đồng cùng tăng trưởng. Nhờ vậy, các ranh giới nâng đỡ dharma được thiết lập trong thành, và phồn thịnh ngày càng tăng. Về sau, nhà vua tuyên bố sắp thăng thiên nhờ khổ hạnh, và chỉ bày một liṅga gắn với dòng dõi mình, thỉnh cầu các Bà-la-môn cử hành thờ phụng, đặc biệt tổ chức ratha-yātrā. Các Bà-la-môn chấp thuận, nhận định đây là liṅga thứ hai mươi tám sau hai mươi bảy liṅga đã được thờ, và quy định lễ Kārttika hằng năm với cúng dường, bali, âm nhạc và đầy đủ pháp cụ. Chương kết bằng phalaśruti: ai với lòng tin tắm gội và thờ phụng suốt tháng Kārttika—hoặc thờ phụng đúng pháp vào ngày của Soma trong trọn một năm—sẽ đạt giải thoát.
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
Các Ṛṣi thỉnh cầu Sūta thuật lại đầy đủ về Karnotpalā, người nữ tu khổ hạnh từng được nhắc đến khi đến một thủy xứ linh thiêng gắn với dấu chân của Gaurī. Sūta kể rằng nữ thần Girijā (Gaurī) hoan hỷ trước lòng sùng kính và tapas của nàng, liền hiển hiện và cho phép nàng bày tỏ điều ước. Karnotpalā trình bày nỗi khổ gia đình: phụ thân sa sút khỏi phú quý vương giả, sống trong u sầu và tâm ly thế; còn nàng tuổi đã cao mà vẫn chưa kết hôn. Nàng cầu xin một phu quân tuyệt mỹ và được phục hồi tuổi xuân, để phụ thân cũng được an vui. Nữ thần chỉ dạy thời điểm nghi lễ thật chuẩn xác: vào tháng Māgha, ngày tṛtīyā, nhằm thứ Bảy, dưới nakṣatra liên hệ với Vāsudeva, nàng hãy tắm trong nước thánh, nhất tâm quán niệm về sắc đẹp và tuổi trẻ; và mọi phụ nữ tắm đúng ngày ấy đều được phúc báo tương tự. Đến kỳ hạn, Karnotpalā xuống nước lúc nửa đêm, khi bước lên liền có thân thể như thiên nữ và tuổi xuân rạng rỡ khiến mọi người kinh ngạc. Kāma (Manobhava) theo ý Gaurī đến cầu nàng làm vợ, giải thích rằng nàng sẽ mang danh “Prīti” vì chàng đến với lòng ái mộ. Nàng xin Kāma hãy đến thưa chuyện với phụ thân theo lễ nghi; nàng về trước, trình bày việc trẻ lại là quả của tapas và ân phúc Gaurī, rồi xin được thành hôn. Kāma chính thức cầu hôn; phụ thân gả con với lửa làm chứng, có các Bà-la-môn hiện diện. Từ đó nàng được gọi là Prīti, và tīrtha cũng nổi danh theo tên nàng. Phalaśruti kết rằng: tắm suốt tháng Māgha được công đức như ở Prayāga; đời đời sau được dung mạo đoan nghiêm, tài năng đầy đủ, và không chịu khổ vì chia lìa thân quyến.
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
Chương này triển khai theo hai mạch gắn bó chặt chẽ. (1) Một sự khép lại nhiệm mầu quanh Satysaṃdha: ông ngồi thế yoga gần phương nam của liṅga rồi thu nhiếp prāṇa, rút hơi thở sự sống. Các bà-la-môn đến, định lo tang lễ, nhưng thân xác bỗng biến mất, khiến mọi người kinh ngạc và càng chuyên chú vào việc phụng thờ liṅga cùng các quy thức cúng bái. Thánh địa ấy được tôn xưng là nguồn ban phúc liên tục và là nơi tẩy trừ cấu uế nghiệp đức cho người sùng tín. (2) Tiếp đó là vấn đề vương tộc và đạo lý: sau biến loạn, dòng dõi suy yếu, các đại thần và bà-la-môn cảnh báo rằng nếu không có vua sẽ sinh loạn theo mô-típ “matsya-nyāya” (cá lớn nuốt cá bé). Satysaṃdha từ chối trở lại ngôi báu và đề xuất một giải pháp nghi lễ dựa trên tiền lệ: sau khi Paraśurāma diệt kṣatriya, các phu nhân kṣatriya cầu con nơi bà-la-môn, sinh ra những bậc cai trị “sinh từ ruộng”. Chương giới thiệu một tīrtha cầu tự đặc biệt—kuṇḍa của Vasiṣṭha—nơi tắm gội đúng thời nghi lễ được nói là đưa đến thụ thai. Câu chuyện kết lại bằng sự ra đời của minh quân Aṭa (Aṭon); tên gọi được giải thích qua lời tuyên cáo thiêng liêng từ không trung gắn với việc di chuyển trên đường ngự đạo. Aṭa lập Aṭeśvara-liṅga; việc lễ bái vào Māgha-caturdaśī và tắm tại kuṇḍa ban con được ca ngợi là linh nghiệm cho con cái và an lạc.
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
Sūta giới thiệu một āśrama và một tīrtha (nơi nước thiêng) lừng danh gắn với Yājñavalkya, được ca ngợi là có thể ban thành tựu ngay cả cho người chưa học Veda. Các ṛṣi hỏi về vị thầy trước kia của Yājñavalkya và duyên cớ khiến Veda bị lấy đi rồi được phục hồi. Sūta kể về Śākalya, một Brāhmaṇa uyên bác, thầy dạy và quốc sư tế quan, cùng một sự việc nơi triều đình khi Yājñavalkya được sai đến làm nghi lễ an hòa cho nhà vua. Căng thẳng nghi lễ nảy sinh: nhà vua thấy Yājñavalkya ở trạng thái không thích hợp nên từ chối ban phúc, lại truyền ném nước thánh lên một cột gỗ. Yājñavalkya trì tụng thần chú Veda, khiến cột gỗ lập tức đâm lá, trổ hoa, kết trái—vừa hiển lộ uy lực mantra, vừa phơi bày sự vụng về nghi thức của nhà vua. Nhà vua xin được làm lễ quán đảnh (abhiṣeka), nhưng Yājñavalkya khước từ, nói rằng hiệu lực mantra phải đi đôi với homa và đúng pháp trình. Khi Śākalya ép ông trở lại phục vụ nhà vua, Yājñavalkya bác bỏ, viện dẫn nguyên tắc dharma: có thể rời bỏ một vị guru kiêu mạn và lẫn lộn bổn phận. Śākalya nổi giận, dùng thần chú Atharvan và nước để cưỡng bức một sự “xả bỏ” tượng trưng; Yājñavalkya trục xuất những điều đã học, tuyên bố tự lập. Tìm các siddhi-kṣetra, ông được chỉ đến Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi kết quả ứng theo nội tâm người đến. Tại đó ông hành tapas nghiêm mật và thờ phụng Thái Dương. Bhāskara (Thần Mặt Trời) ban ân: đặt các mantra như Sarasvatī vào một kuṇḍa; ai tắm và tụng niệm thì Veda được ghi nhớ tức thời, nghĩa lý tattva trở nên sáng tỏ nhờ ân sủng. Yājñavalkya cầu được thoát khỏi ràng buộc với guru phàm nhân; Thần Mặt Trời ban siddhi laghimā và dạy học qua hình tướng ngựa thiêng (Vājikarṇa) để trực thụ Veda. Kết chương nêu phala: tắm ở tīrtha, chiêm bái Mặt Trời và tụng công thức “nādabindu” đưa đến thành tựu hướng về giải thoát.
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
Chương 130 mở ra bằng cuộc vấn đáp giữa các Ṛṣi và Sūta về bối cảnh gia đình của Yājñavalkya, nêu rõ hai người vợ là Maitreyī và Kātyāyanī, đồng thời giới thiệu hai tīrtha/kunda mà việc tắm gội được nói là đem lại điềm lành và phúc quả. Mạch truyện chuyển sang nỗi “saptnī-duḥkha” của Kātyāyanī—khổ tâm do cạnh tranh giữa các phu nhân—khi thấy Yājñavalkya thiên ái Maitreyī. Nỗi buồn được tả qua hành vi: bỏ tắm, bỏ ăn, không còn tiếng cười. Tìm phương cách hóa giải, nàng xem Śāṇḍilī như tấm gương hòa hợp vợ chồng và xin lời chỉ dạy kín đáo để nuôi dưỡng nơi người chồng tâm tình âu yếm và kính trọng. Śāṇḍilī kể duyên khởi của mình tại Kurukṣetra và thuật lại lời Nārada: ở Hāṭakeśvara-kṣetra, Devī Gaurī được tôn thờ qua nghi thức pañcapinḍa, hành trì với śraddhā bền bỉ suốt một năm, đặc biệt giữ giới-vrata vào ngày tṛtīyā. Chương cũng lồng vào luận giải thần học qua đối thoại giữa Devī và Deva về Gaṅgā trên đỉnh Śiva, như lý do vũ trụ–đạo đức gắn với việc duy trì thế gian: mưa thuận, nông nghiệp, tế tự và cân bằng vũ trụ. Từ đó, chương kết hợp đạo lý xã hội, nghi lễ thệ nguyện và tư duy vũ trụ trong một bài giáo huấn xoay quanh thánh địa tīrtha.
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
Chương này kết nối giáo lý về thực hành saṅdhyā với một truyền thống vrata địa phương. Śiva giảng rằng vào lúc chạng vạng, các thế lực thù nghịch che trở mặt trời; nước dâng cúng kèm thần chú Sāvitrī trở thành “vũ khí” vi tế trên cõi trời, xua tan chúng, qua đó đặt nền tảng đạo đức–nghi lễ cho saṅdhyā-jala. Tiếp theo là căng thẳng trong gia đình thần thánh: Pārvatī buồn lòng khi thấy Śiva tôn kính “Saṅdhyā” như một nhân cách, rồi sự việc leo thang thành một lời thệ. Nhờ tri kiến thần chú tinh tế và phép thờ hướng Īśāna của Śiva, đôi bên cuối cùng được hòa giải. Chương cũng nêu con đường sùng kính mang tính quy phạm: thờ Gaurī dưới dạng Pañcapīṇḍamaya (năm “khối”/nắm bột), đặc biệt vào ngày tṛtīyā, thực hành đến một năm. Công đức hứa ban hòa hợp hôn nhân, được người phối ngẫu như ý, con cái; và nếu làm không vì dục cầu, sẽ đạt thành tựu tâm linh cao hơn. Câu chuyện được truyền qua Nārada, Śāṇḍilya và Sūta, rồi kết bằng một điển tích địa phương: Kātyāyanī giữ lễ một năm, kết hôn với Yājñavalkya và sinh người con xuất chúng. Sau cùng, văn bản liên hệ phúc lợi giáo dục qua việc Vararuci thiết lập một Gaṇapati, mà sự thờ phụng giúp tăng trưởng học vấn và thông thạo Veda.
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
Chương này là cuộc đối thoại hỏi–đáp mang tính thần học giữa các ṛṣi và Sūta. Các ṛṣi hỏi vì sao một tīrtha gắn với Kātyāyana chưa từng được trình bày trước đó, và xin kể về nền tảng linh thiêng do vị đại thánh ấy thiết lập. Sūta đáp rằng Kātyāyana đã lập tīrtha mang tên Vāstupada, nơi ban thành tựu mọi sở nguyện, với nghi thức thờ phụng một hệ thần linh được sắp đặt (bốn mươi ba cộng năm vị). Tiếp theo là huyền thoại nguyên nhân: một hữu thể đáng sợ trồi lên từ lòng đất, nhờ sức chú thuật của loài daitya theo sự chỉ dạy của Śukra mà trở nên bất khả xâm phạm. Chư thiên không thể đánh trúng và lâm nguy, cho đến khi Viṣṇu can thiệp bằng một khuôn khổ lời thệ ước: nơi nào trên thân hữu thể ấy có thần linh an vị, việc thờ phụng tại đó sẽ làm nó thỏa mãn; trái lại, bỏ bê thờ phụng sẽ khiến con người bị tổn hại. Khi hữu thể được an hòa, Brahmā đặt tên nó là “Vāstu”, và Viṣṇu giao cho Viśvakarman hệ thống hóa các quy trình thờ cúng. Con trai của Yājñavalkya thỉnh Viśvakarman thiết lập một địa điểm āśrama tại Hāṭakeśvara-kṣetra theo đúng pháp này. Viśvakarman cử hành Vāstu-pūjā như đã truyền dạy, còn Kātyāyana quảng truyền các nghi lễ ấy vì lợi ích thế gian. Kết chương nêu công năng thực hành: tiếp xúc với kṣetra này giúp giải trừ tội lỗi và hóa giải các lỗi nhà cửa/kiến trúc (gṛha-doṣa, śilpa-doṣa, ku-pada, ku-vāstu), đặc biệt vào ngày Vaiśākha śukla tṛtīyā dưới sao Rohiṇī; người thờ phụng đúng phép được hứa ban phồn vinh và quyền thế.
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
Chương 133 thuật lại nguồn gốc và nghi thức liên quan đến Ajāgṛhā trong Hāṭakeśvara-kṣetra. Sūta kể với các bậc học giả rằng vị thần Ajāgṛhā nổi tiếng vì có thể làm giảm khổ não và bệnh tật. Một bà-la-môn hành hương đến nơi trong cảnh mệt lả, nằm nghỉ gần đàn dê, rồi tỉnh dậy thấy mình mắc ba chứng bệnh được nêu tên: rājayakṣmā, kuṣṭha và pāmā. Một nhân vật rực sáng hiện ra, tự xưng là Vua Aja (Ajapāla), giải thích rằng ngài bảo hộ con người bằng cách chế ngự các tai ách được biểu tượng hóa dưới hình dê. Các bệnh nói rằng hai chứng bị trói buộc bởi brahmaśāpa nên khó trị bằng phương thuốc thường, còn chứng kia có thể thuyên giảm nhờ thần chú và dược liệu; đồng thời cảnh báo rằng sự tiếp xúc với mặt đất tại chỗ ấy có thể truyền sang khổ bệnh tương tự. Vua bèn cử hành homa lâu dài và các nghi lễ sùng kính, gồm tụng đọc theo truyền thống Atharva cùng các thánh ca kṣetrapāla/vāstu, khiến kṣetradevatā từ lòng đất hiển lộ. Thần tuyên bố nơi ấy đã được thanh tịnh khỏi khiếm khuyết bệnh tật và chỉ dạy trình tự cứu chữa: thờ phụng Ajāgṛhā, tắm tại Candrakūpikā và Saubhāgya-kūpikā, chiêm bái/tiến gần Khaṇḍaśilā, và tắm ở Apsarasāṃ Kuṇḍa vào ngày Chủ nhật để an hòa pāmā. Bà-la-môn làm đúng pháp, bệnh dần tiêu trừ và ra đi trong sự phục hồi; chương kết khẳng định Ajāgṛhā vẫn linh nghiệm cho người mộ đạo hành trì nơi ấy với kỷ luật.
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
Chương 134 trình bày cuộc đối thoại giữa Sūta và các ṛṣi trong thánh địa Śrīhāṭakeśvara-kṣetra / Kāmeśvara-pura. Các ṛṣi thỉnh hỏi về nỗi khổ của Kāma (Kāmadeva) khi mắc bệnh kuṣṭha (bệnh ngoài da) và nguồn gốc của hai dấu tích linh thiêng tại địa phương: Nữ thần dạng đá Śilākhaṇḍā / Khaṇḍaśilā và giếng cát tường Saubhāgya-kūpikā. Sūta kể chuyện vị Bà-la-môn khổ hạnh Harīta và người vợ có đức hạnh hiếm có. Do mũi tên dục ái của Kāma, nàng trở thành đối tượng khởi dục của Kāma một cách ngoài ý muốn. Khi Harīta phát giác, ông ban lời nguyền mang tính đạo đức–pháp lý: Kāma bị bệnh phong/kuṣṭha và bị xã hội ghê sợ; còn người vợ—vì trong khoảnh khắc tâm ý lệch lạc—hóa thành đá. Bản văn nêu “tam nghiệp” của tội lỗi: ý (tâm), khẩu (lời), thân (hành), và khẳng định tâm là gốc của trách nhiệm. Hệ quả vũ trụ tiếp nối: Kāma suy nhược khiến việc sinh sản và sự tiếp nối thế gian bị rối loạn, chư thiên phải cầu phương cứu giải. Họ thiết lập nghi thức thờ phụng hình đá, tắm gội và tiếp xúc với thủy điểm liên hệ, làm nơi ấy thành một tīrtha chữa bệnh da và ban saubhāgya (phúc lộc, duyên lành). Cuối chương đưa ra các quy định như vrata: vào ngày Trayodaśī, thờ Khaṇḍaśilā và Kāmeśvara, hứa ban sự che chở khỏi điều tiếng, phục hồi dung sắc và vận may, cùng an lạc cho gia đạo.
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta ca ngợi hồ thiêng Dīrghikā, nổi tiếng có năng lực tiêu trừ tội lỗi. Việc tắm tại đây lúc bình minh vào ngày caturdaśī (mồng mười bốn) của nửa tháng sáng (śukla pakṣa) trong tháng Jyeṣṭha được xem là đặc biệt linh nghiệm để giải thoát khỏi tội chướng. Chương tiếp theo kể một gương tích: vị Bà-la-môn uyên bác Vīraśarman có người con gái với thân tướng khác thường nên bị xã hội khước từ, vì nỗi sợ liên quan đến nghi lễ hôn phối. Nàng tu khổ hạnh nghiêm mật và thường đến hội chúng của Indra. Khi thấy chỗ ngồi của mình bị rảy nước “tịnh hóa”, nàng thưa hỏi; Indra giải rằng việc đã đến tuổi trưởng thành mà vẫn chưa kết hôn bị xem là bất tịnh theo quan niệm nghi lễ, và khuyên nàng lập gia thất để phục hồi sự khả kính. Nàng công khai tìm chồng; một Bà-la-môn mắc bệnh phong (leprosy) nhận lời cưới với điều kiện nàng phải trọn đời vâng phục. Sau hôn lễ, chồng xin được tắm ở sáu mươi tám tīrtha; nàng dựng một túp lều có thể mang theo và đội chồng trên đầu đi khắp các thánh địa, khiến thân thể chàng dần dần sáng rỡ trở lại. Một đêm gần vùng Hāṭakeśvara, vì kiệt sức nàng vô tình chạm động hiền giả Māṇḍavya đang bị đóng cọc; hiền giả nguyền rằng chồng nàng sẽ chết lúc mặt trời mọc. Nàng đáp bằng satya-kriyā (hành vi chân ngôn): nếu chồng phải chết thì mặt trời sẽ không thể mọc. Mặt trời bị ngăn, trật tự xã hội và vũ trụ rối loạn: kẻ tội lỗi hân hoan, còn người hành lễ và chư thiên khổ sở vì yajña và nề nếp dharma bị đình trệ. Chư thiên cầu thỉnh Sūrya; Ngài nói e sợ uy lực của người vợ trinh tín (pativratā). Sau khi thương lượng và hứa ban ân, nàng cho phép bình minh trở lại; chồng nàng chết khi chạm ánh dương nhưng được chư thiên phục sinh, trở lại tuổi trẻ, và nàng cũng hóa thành hình tướng lý tưởng. Māṇḍavya được giải thoát khổ nạn. Câu chuyện tôn vinh công đức tīrtha, sức mạnh của chân thật, và giá trị thần học của pativratā-dharma trong khung cảnh địa linh thiêng.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
Chương này triển khai một cuộc đối thoại mang tính pháp lý–thần học về nghiệp và sự công bằng tương xứng. Māṇḍavya chịu khổ lâu dài mà không chết, bèn thỉnh hỏi Dharmarāja về nguyên nhân nghiệp báo chính xác. Dharmarāja giải rằng ở tiền thân, khi còn là đứa trẻ, Māṇḍavya đã xiên một con chim baka lên cọc nhọn; hành vi nhỏ ấy đã kết thành nỗi đau hiện tại. Māṇḍavya cho rằng hình phạt quá nặng so với lỗi, nên nguyền rủa: Dharmarāja sẽ sinh vào thai Śūdra và nếm khổ vì địa vị xã hội; nhưng lời nguyền có giới hạn—đời ấy không có con, rồi Dharmarāja sẽ phục hồi chức vị. Đồng thời mở ra phương cách hóa giải: Dharmarāja nên thờ phụng Trilocana (Śiva) ngay tại cánh đồng này để sớm được giải thoát (được chết). Chư thiên lại xin thêm ân phúc, biến cây cọc (śūlikā) thành vật tiếp xúc thanh tịnh: ai chạm vào buổi sáng sẽ được giải trừ tội lỗi. Một người vợ trinh tiết (pativratā) cầu cho ao/mương đào được nổi danh là “Dīrghikā” khắp ba cõi; chư thiên chấp thuận và tuyên bố tắm buổi sáng tại đó diệt tội tức thì. Lại nêu thời điểm: tắm ngày mồng năm khi mặt trời ở Kanyā-rāśi (Xử Nữ) gắn với việc hóa giải hiếm muộn và được con. Kết thúc là lòng sùng kính của pativratā đối với chính tīrtha ấy và lời phalaśruti: chỉ nghe truyền thuyết Dīrghikā cũng được giải tội.
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
Chương này mở đầu khi các hiền giả hỏi vì sao đạo sĩ khổ hạnh Māṇḍavya—bậc tu tapasyā lớn—lại bị đặt lên śūlā (cọc xiên/đóng cọc). Sūta kể rằng Māṇḍavya đang hành hương, với lòng tin sâu dày đến vùng thánh địa này và tiến đến một tīrtha lớn có năng lực tẩy tịnh, gắn với truyền thống Viśvāmitra. Tại đó, ngài làm lễ pitṛ-tarpaṇa (dâng nước tưởng niệm tổ tiên) và giữ một lời nguyện hướng về Mặt Trời, tụng bài thánh ca được Bhāskara yêu thích, có điệp khúc “vibhrāṭ”. Đúng lúc ấy, một tên trộm lấy cắp một bọc (loptra) rồi bị dân chúng truy đuổi. Thấy vị hiền giả đang im lặng, hắn liền thả bọc gần ngài và trốn vào một hang đá. Khi người truy đuổi đến, thấy bọc nằm trước mặt đạo sĩ, họ tra hỏi đường tẩu thoát của kẻ trộm. Dù biết nơi ẩn nấp, Māṇḍavya vẫn giữ mauna-vrata (lời nguyện im lặng) nên không nói. Những người kia không suy xét, cho rằng ngài là kẻ trộm giả dạng và vội vàng đóng cọc ngài trong khu rừng. Lời kể đặt biến cố này như kết quả nghiệt ngã của quả báo nghiệp xưa (pūrvakarma-vipāka) dù hiện tại ngài vô tội, từ đó gợi mở bàn luận về sự phán đoán đạo đức, kỷ luật của lời nguyện, và tính phức tạp của nhân quả.
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
Các ṛṣi hỏi Sūta về khổ hạnh và phép quán niệm mà Dharmarāja (Yama) đã thực hành để hóa giải lời nguyền của hiền giả Māṇḍavya. Sūta kể rằng Dharmarāja đau buồn vì lời nguyền, bèn đến một thánh địa để tu tapas, dựng một nơi thờ tự trang nghiêm như cung điện cho Kapardin (Śiva), rồi cúng dường hoa, hương và các thứ hương liệu xoa bôi. Mahādeva hoan hỷ và ban cho một ân phúc. Dharmarāja bạch rằng tuy mình giữ đúng bổn phận của chính mình, vẫn bị nguyền phải sinh vào thai Śūdra; ngài lo sợ khổ đau và sự diệt vong của thân tộc (jñāti-nāśa). Śiva dạy rằng lời của bậc hiền thánh không thể đảo ngược: Dharmarāja sẽ sinh làm Śūdra, nhưng sẽ không có con; dù chứng kiến cảnh thân tộc suy vong, ngài sẽ không bị sầu khổ lấn át, vì người khác không nghe lời ngăn răn của ngài nên gánh nặng cảm xúc được nhẹ đi. Rồi Śiva tiên báo một đời sống mang tính giáo huấn: trong một trăm năm, ngài sẽ nghiêng về dharma, ban nhiều lời chỉ dạy vì lợi ích của bà con—dẫu họ thiếu tín tâm và sa sút đạo hạnh. Hết trăm năm, ngài sẽ xả thân qua “cửa Phạm thiên” (brahma-dvāra) và đạt mokṣa. Kết lại, truyện xác nhận sự ứng nghiệm ấy là Dharmarāja giáng sinh làm Vidura, do Vyāsa (Pārāśarya) sắp đặt, sinh trong thai một dāsī, khiến lời Māṇḍavya thành sự thật; ai nghe câu chuyện này được nói là có công năng diệt trừ tội lỗi.
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
Sūta thuật lại một tích truyện nổi tiếng có năng lực tẩy tịnh liên quan đến Dharmarāja (Yama). Một bà-la-môn uyên bác thuộc dòng Kāśyapa, nổi danh là vị upādhyāya, mất người con trai còn nhỏ; nỗi đau biến thành phẫn nộ đối với Yama. Ông đến tận cõi của Dharmarāja và thốt lời nguyền dữ: Yama sẽ “vô tử”, mất sự tôn kính của thế gian, và ngay cả việc xưng danh Yama trong các nghi lễ cát tường cũng sẽ sinh chướng ngại. Yama tuy thi hành đúng bổn phận được giao vẫn lo sợ uy lực brahma-śāpa, nhớ lại những lần từng bị tổn thương (như chuyện Māṇḍavya), rồi cầu thỉnh Brahmā. Indra nêu lý rằng cái chết đến đúng thời hạn đã định và khuyên tìm phương kế để Yama vẫn giữ chức phận mà không mang tiếng. Brahmā không thể hủy lời nguyền nên lập giải pháp mang tính quản trị–thần học: tạo ra các bệnh tật (vyādhis) để đảm nhiệm việc đưa đến tử vong đúng kỳ, nhờ đó sự oán trách của dân gian không dồn lên Yama. Yama lại thiết lập một ngoại lệ hộ trì: một “uttama liṅga” tại Hāṭakeśvara-kṣetra, được ca ngợi là sarva-pātaka-nāśana; ai chiêm bái với lòng sùng kính vào buổi sớm thì các sứ giả tử thần phải tránh xa. Sau đó Yama hoàn sinh con trai của bà-la-môn trong dáng một bà-la-môn, khiến đôi bên hòa giải. Vị bà-la-môn giảm nhẹ lời nguyền: Yama sẽ có một con trai sinh từ thần giới và một con trai sinh từ nhân gian, người sẽ “giải cứu” Yama qua các đại tế lễ vương giả; sự thờ phụng vẫn tiếp tục nhưng dùng thần chú “nguồn gốc nhân gian” thay cho công thức Veda trước kia. Phần phalaśruti hứa rằng thờ tượng Yama do ngài an lập với thần chú quy định, nhất là vào ngày pañcamī, sẽ che chở khỏi nỗi khổ mất con trong một năm; tụng niệm vào pañcamī ngăn apamṛtyu và putra-śoka.
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
Chương này triển khai theo lối vấn–đáp: các hiền triết hỏi về người con hóa thân làm người có liên hệ với Yama (Dharmarāja), và Sūta đáp rằng đó chính là Yudhiṣṭhira, sinh trong dòng dõi Pāṇḍu và được tôn xưng là bậc đứng đầu trong hàng kṣatriya. Câu chuyện nêu bật mẫu mực nghi lễ vương quyền của Yudhiṣṭhira: lễ Rājasūya được cử hành với dakṣiṇā (lễ vật cúng dường) đầy đủ, cùng năm lễ Aśvamedha đều hoàn mãn, qua đó tôn ông như hình tượng của vương đạo theo dharma và sự viên mãn của tế tự. Tiếp đó, lời dạy chuyển sang một châm ngôn đánh giá công đức: dẫu người ta có thể mong nhiều con, nhưng chỉ một người con biết đến Gayā, thực hành Aśvamedha, hoặc phóng sinh con bò đực xanh (nīla-vṛṣa) cũng đủ khiến người cha cảm thấy đã trọn bổn phận. Sūta kết lại rằng câu chuyện này là lời giáo huấn làm tăng trưởng dharma (dharma-vṛddhi-kara) dành cho bậc học giả, kết nối gương vua hiền với đạo đức hành hương và sự so sánh giá trị các nghi lễ.
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
Sūta kể về một thần linh tại Hāṭakeśvara-kṣetra: chỉ cần được darśana (chiêm bái) đã có thể ban miṣṭānna—thức ăn ngọt lành, nuôi dưỡng. Vua Vasusena xứ Ānarta nổi tiếng bố thí rộng rãi vàng ngọc, xe cộ, y phục, nhất là vào các thời điểm cát tường như saṅkrānti, vyatīpāta và lúc nhật/nguyệt thực; nhưng ông lại xem nhẹ những bố thí giản dị mà thiết yếu nhất: lương thực và nước, cho rằng quá tầm thường. Sau khi chết, nhờ dāna ông được lên cõi trời, song lại chịu đói khát dữ dội, cảm thấy “svarga” của mình chẳng khác địa ngục. Ông cầu Indra, và Indra giảng rõ phép cân nhắc nghiệp quả: sự an ổn bền lâu ở đời này và đời sau cần sự bố thí đều đặn nước và thức ăn trong bối cảnh cúng dường đúng pháp; số lượng lớn các vật thí khác không thể thay thế lòng từ bi đáp ứng nhu cầu. Indra nói sự giải thoát của vua tùy thuộc việc con trai tiếp tục bố thí nước và ngũ cốc nhân danh cha, nhưng ban đầu người con chưa làm. Nārada đến, hiểu sự tình, xuống trần dạy Satyasena. Satyasena bắt đầu nuôi dưỡng Bà-la-môn bằng miṣṭānna và lập việc phân phát nước, nhất là mùa hè. Rồi hạn hán khốc liệt kéo dài mười hai năm gây nạn đói, khiến việc bố thí bị ngăn trở; người cha hiện trong mộng xin cúng dường thức ăn và nước nhân danh mình. Satyasena bèn thờ phụng Śiva, an vị liṅga, giữ các lời nguyện và chế ngự; Śiva ban ân mưa thuận, lương thực dồi dào, và tuyên rằng ai chiêm bái liṅga ấy lúc bình minh sẽ được thức ăn ngọt như cam lộ, còn người sùng kính vô cầu sẽ đạt đến cảnh giới của Śiva. Kết chương khẳng định trong thời Kali, darśana buổi sớm với lòng bhakti sẽ được miṣṭānna, hoặc—với người không cầu lợi—được gần gũi Śūlin (Śiva).
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: các ṛṣi hỏi Sūta về “Gaṇapati ba mặt” tại một kṣetra địa phương, với công năng theo thứ bậc—ban svarga, nâng đỡ pháp tu hướng mokṣa, và che chở đời sống hữu thân khỏi các kết quả bất lợi. Mở đầu, Gaṇeśa được tán dương là bậc trừ chướng (vighna-hartṛ), ban học vấn, danh tiếng và các mục tiêu chính đáng. Các ṛṣi nêu kiểu loại khát vọng của con người: uttama (cầu mokṣa), madhyama (cầu svarga và hưởng thụ tinh tế), adhama (đắm trong cảnh trần), rồi hỏi vì sao lại cầu “martyadā” gắn với kiếp phàm. Sūta kể mô-típ khủng hoảng cõi trời: người phàm thành tựu tapas đổ về svarga khiến chư deva chịu áp lực; Indra bèn cầu thỉnh Śiva. Pārvatī tạo một hình Gaṇeśa (mặt voi, bốn tay, thân tướng đặc thù) và giao nhiệm vụ gây chướng cho những ai mưu cầu svarga/mokṣa bằng nỗ lực nghi lễ, qua đó “chướng ngại” trở thành chức năng điều hòa trật tự vũ trụ. Một đoàn gaṇa đông đảo được đặt dưới quyền Ngài; chư thiên lại ban tặng vũ khí, bình thực phẩm vô tận, vật cưỡi, cùng các năng lực về tri thức, trí tuệ, phúc lộc, quang huy và rạng ngời—xác lập sự ấn chứng từ nhiều thần lực. Sau cùng, chương giải thích ba sự an vị trong kṣetra: Mokṣada Gaṇeśa (liên hệ Īśāna, dành cho hành giả Brahmavidyā hướng giải thoát), Heramba ban “cửa svarga” (Svargadvāra-prada) cho người cầu thiên giới, và Martyadā Gaṇeśa bảo đảm kẻ rơi khỏi svarga không sa vào các sinh loại thấp. Phalaśruti dạy rằng lễ bái vào Śukla Māgha Caturthī giúp tránh chướng ngại suốt một năm, và chỉ cần nghe câu chuyện này cũng diệt trừ các trở lực.
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
Sūta mô tả một thần linh tên Cītreśvara ngự ở trung tâm Citra-pīṭha, được tôn xưng là đấng ban “citra-saukhya” (phúc lạc đặc thù). Chương khẳng định rằng việc chiêm bái, kính lễ và tắm gội tại thần vị này là phương tiện nghi lễ để hóa giải những lỗi lầm nặng nề liên hệ đến dục vọng bất chính, đặc biệt nhấn mạnh ngày cúng bái Caitra-śukla-caturdaśī. Tiếp đó là bức tranh địa phương: vua Citrāṅgada, hiền triết Jābāli và một thiếu nữ liên quan đến sự việc được nói là vẫn hiện diện trong hình dạng nổi bật trước mắt người đời do một lời nguyền xưa. Khi các ṛṣi thỉnh hỏi duyên khởi, Sūta kể rằng Jābāli—một khổ hạnh giữ phạm hạnh—đã tu khổ hạnh mãnh liệt tại Hāṭakeśvara-kṣetra khiến chư thiên lo ngại. Indra sai tiên nữ Rambhā cùng Vasantā đến phá vỡ brahmacarya của ông; khi họ đến, cảnh sắc mùa màng biến đổi. Rambhā xuống nước tắm, Jābāli vừa thấy liền dao động nội tâm, bỏ mất sự chuyên chú vào thần chú. Nàng dùng lời lẽ thuyết phục, tự nhận sẵn lòng hiến trao, khiến ông sa vào kāma-dharma trong một ngày. Sau đó Jābāli tỉnh lại, làm nghi thức tẩy tịnh, còn Rambhā trở về với chư thiên, hoàn tất sự quấy nhiễu. Chương đặt cạnh nhau kỷ luật khổ hạnh, cám dỗ và sự thanh tịnh nghi lễ, đồng thời củng cố uy lực của tīrtha và lời cảnh tỉnh đạo đức trong câu chuyện.
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
Trong chương này (Nāgara Khaṇḍa), Sūta thuật lại một chuỗi sự tích gắn liền giữa nguyên nhân khởi lập thánh địa và sự chuẩn định nghi lễ. Rambhā, sau những việc liên quan đến hiền giả Jābāli, sinh một con gái và gửi cho hiền giả nuôi dưỡng, đặt tên là Phalavatī. Khi lớn lên trong đạo tràng, nàng gặp gandharva Citrāṅgada; mối kết hợp trái phép khiến Jābāli nổi giận, dẫn đến bạo hành đối với con gái và lời nguyền giáng lên Citrāṅgada: mắc bệnh nặng, mất khả năng đi lại và bay lượn. Câu chuyện chuyển sang cảnh giới Śaiva–yoginī: vào ngày Caitra-śukla-caturdaśī, Đức Śiva ngự đến pīṭha Citreśvara cùng các gaṇa và những yoginī dữ dội đòi lễ vật. Citrāṅgada và Phalavatī dâng hiến đến mức cực đoan, nguyện hiến cả “thịt thân” như dấu ấn quy phục. Đức Śiva hỏi rõ duyên cớ rồi ban phương cách cứu giải: hãy an lập liṅga của Ngài tại pīṭha và phụng thờ liên tục một năm; nhờ đó bệnh tật dần tiêu trừ và địa vị thiên giới được phục hồi. Phalavatī được dung nhập làm một yoginī gắn với pīṭha, hiện hữu trong trạng thái biểu tượng lõa thể, trở thành đối tượng thờ phụng có năng lực ban thành tựu theo sở nguyện. Chương cũng ghi lại cuộc biện luận giữa Jābāli và Phalavatī về sự định giá đạo đức đối với nữ giới, trình bày như đối thoại thần học và luận chứng luân lý; cuối cùng hòa giải và dạy rằng phụng thờ tam vị—Phalavatī, Jābāli và Citrāṅgadeśvara—sẽ đem lại siddhi bền lâu. Phalaśruti kết thúc tán dương rằng người đọc/nghe câu chuyện này sẽ được “ban mọi điều mong cầu” ở đời này và cả đời sau.
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
Chương này triển khai theo lối vấn–đáp giữa các ṛṣi và Sūta về một việc đã xảy ra: một thiếu nữ bị đánh ngã nhưng không hề chết, khiến mọi người truy hỏi nguyên nhân. Sūta giải thích rằng điều ấy liên hệ đến thánh địa Amareśvara, nơi “tử thần bị đình chỉ”, đặc biệt vào ngày kṛṣṇa-caturdaśī của tháng Māgha. Aditi—cùng với Diti là con gái Prajāpati và là phối ngẫu của Kaśyapa—đã thực hành tapas lâu dài khi chư thiên thất bại vì đối địch với các daitya. Sau thời gian khổ hạnh, một Śiva-liṅga trồi lên từ lòng đất; một tiếng nói thiêng liêng vô hình ban ân: ai chạm liṅga giữa chiến trận sẽ trở nên “bất khả xâm phạm” trong một năm; còn người giữ thức canh đêm (jāgaraṇa) vào đêm kṛṣṇa-caturdaśī tháng Māgha sẽ được một năm không bệnh tật và được che chở khỏi cái chết yểu, đến nỗi chính Thần Chết cũng rút khỏi khu vực đền. Aditi bày tỏ māhātmya của liṅga cho chư thiên; nhờ đó họ phục hồi uy lực và đánh bại daitya. Lo sợ daitya bắt chước nghi lễ, chư thiên lập các sự sắp đặt bảo hộ quanh liṅga đúng vào tithi ấy. Liṅga được gọi là “Amara” vì chỉ cần chiêm ngưỡng cũng được nói là tiêu trừ cái chết cho hữu tình. Cuối chương có phalaśruti về công đức tụng đọc gần liṅga, và nhắc đến một kuṇḍa do Aditi tạo để tắm gội nghi lễ. Việc snāna, liṅga-darśana và jāgaraṇa hợp lại được khẳng định là pháp hành chủ yếu.
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp: các bậc hiền triết thỉnh cầu nêu rõ danh hiệu các thần linh—Āditya, Vasu, Rudra và Aśvin—và xin một lịch nghi lễ thực hành gắn với việc thờ phụng trong kṣetra đã định. Sūta đáp bằng cách liệt kê nhóm Rudra (như Vṛṣadhvaja, Śarva, Tryambaka), tám Vasu (Dhruva, Soma, Anila, Anala, Prabhāsa…), mười hai Āditya/các thần Mặt Trời (Varuṇa, Sūrya, Indra, Aryaman, Dhātā, Bhaga, Mitra…) và đôi Aśvin song sinh Nāsatya và Dasra, được tôn xưng là các y sư thần thánh. Bài giảng khẳng định ba mươi ba vị thần lãnh đạo ấy luôn hiện diện trong kṣetra để hộ trì trật tự vũ trụ và chánh pháp. Đồng thời ấn định ngày thờ phụng: Rudra vào Aṣṭamī và Caturdaśī; Vasu vào Daśamī (đặc biệt là Aṣṭamī); các thần Mặt Trời vào Ṣaṣṭhī và Saptamī; Aśvin vào Dvādaśī để tiêu trừ bệnh tật. Quả báo được hứa khả gồm tránh chết yểu (apamṛtyu), đạt cõi trời hay cảnh giới cao hơn, cùng lợi ích về sức khỏe—như một chương trình sùng kính có kỷ luật, chứ không chỉ là tụng đọc danh xưng.
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
Chương 147 mở đầu khi Sūta nêu danh một hiện thân Śiva tại địa phương, Vatikēśvara, được tôn xưng là đấng ban con trai và trừ diệt tội lỗi. Các ṛṣi hỏi về “Vatikā” và duyên cớ khiến dòng dõi Vyāsa có được người con mang tên Kapinjala/Śuka. Sūta kể rằng Vyāsa tuy an tịnh và toàn tri, vẫn vì mục đích dharma mà hướng đến hôn phối, cưới Vatikā—con gái của Jābālī. Thai kỳ kéo dài khác thường: bào thai ở trong bụng mẹ suốt mười hai năm, thâu nhận học vấn rộng lớn—Veda cùng các bộ phụ trợ, smṛti, Purāṇa và các luận thư về mokṣa—nhưng cũng khiến người mẹ chịu nhiều khổ não. Vyāsa đối thoại với bào thai; đứa trẻ bày tỏ ký ức tiền sinh, chán lìa māyā và quyết chí đi thẳng đến giải thoát, xin Vāsudeva làm người bảo chứng. Vyāsa cầu thỉnh Kṛṣṇa; Ngài nhận làm pratibhū (người bảo lãnh) và truyền cho việc sinh nở: người con ra đời như một thiếu niên và lập tức nghiêng về đời sống xuất gia nơi rừng. Tiếp đó là cuộc biện luận đạo đức–triết học dài giữa Vyāsa và Śuka về giá trị của saṃskāra và trình tự các āśrama so với việc xuất ly ngay lập tức. Śuka nêu lý lẽ về sự trói buộc của ái luyến, bổn phận xã hội và tính bất tín của hạnh phúc thế gian. Kết chương, Śuka rời vào rừng, để Vyāsa và người mẹ sầu muộn, làm nổi bật sự căng thẳng giữa nghĩa vụ nối dõi và tâm hướng mokṣa của kẻ ly tham.
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
Chương 148 thuật lại một truyện tích tīrtha do Sūta truyền dạy, được sắp xếp chặt chẽ. Pingalā đau khổ vì không có con trai, bèn xin phép một vị hiền triết (có nhắc đến Vyāsa) để thực hành khổ hạnh nhằm làm hài lòng Maheśvara. Nàng đến đúng kṣetra đã chỉ định, an vị Śaṅkara và đào lập một vāpī rộng lớn với nước thanh tịnh, được nêu rõ là nơi tắm gội tiêu trừ tội lỗi. Tripurāntaka (Mahādeva) hiện thân, tuyên bố mãn nguyện và ban ân cho nàng một người con trai đức hạnh, làm rạng rỡ dòng tộc. Lời dạy tiếp đó phổ quát công đức của địa điểm: phụ nữ tắm tại vāpī và lễ bái liṅga đã an vị vào những ngày âm lịch nhất định (đặc biệt trong nửa tháng sáng) sẽ được con trai ưu tú; người gặp vận rủi sẽ đạt phúc lành trong vòng một năm nhờ tắm gội và thờ phụng. Nam giới tắm và lễ bái thì được toại nguyện; ai không còn dục cầu thì được mokṣa. Kết chương, Mahādeva ẩn mất, người con được hứa sinh ra mang tên Kapinjala, và có nhắc ngắn về việc lập Kelīvarī Devī, gắn với thành tựu viên mãn mọi phương diện.
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp thần học: các Ṛṣi hỏi, Sūta đáp, khẳng định Nữ Thần là một quyền năng nguyên sơ duy nhất, vì lợi ích chư thiên và để giảm trừ các thế lực quấy nhiễu mà hiện ra nhiều hình tướng. Văn bản nhắc lại các lần hiển lộ quen thuộc—Kātyāyanī để diệt Mahīṣāsura, Cāmuṇḍā để hàng Śumbha–Niśumbha, và Śrīmātā trong một chu kỳ hiểm họa về sau—rồi giới thiệu hình tướng ít được mô tả hơn: Keliśvarī. Câu chuyện chuyển sang mối đe dọa Andhaka: Śiva dùng các thần chú theo phong cách Atharvaṇa để thỉnh quyền năng tối thượng; Nữ Thần được tán dương bằng những danh xưng phổ quát, xem mọi hình thái nữ tính đều là phương diện của Ngài. Śiva cầu xin trợ lực để chế ngự Andhaka, kẻ đã chiếm chỗ và xua đuổi chư thần. Bản văn giải thích danh hiệu: vì Ngài mang trạng thái “keli-maya” (tính chơi đùa, đa hình) và được thỉnh từ bối cảnh lửa (agni), nên khắp ba cõi tôn xưng Ngài là Keliśvarī. Phần chỉ dạy thực hành nêu rằng lễ bái Keliśvarī vào ngày Aṣṭamī và Caturdaśī sẽ cho quả như ý; hơn nữa, một sứ thần của vua nếu tụng lời tán thán Ngài trong thời chiến sẽ được hứa ban thắng lợi dù binh lực ít. Chương cũng lồng vào gia hệ và diễn tiến tính cách của Andhaka: liên hệ dòng Hiraṇyakaśipu, tu khổ hạnh cầu Brahmā cho khỏi già chết (không được ban tuyệt đối), rồi quay sang báo thù và giao chiến với chư thần. Các cảnh chiến trận mô tả trao đổi thần khí, Śiva xuất hiện, các lực lượng Mẫu tính/yoginī tham chiến; Andhaka giữ “lời thệ nam nhi” không đánh phụ nữ, nhưng cuối cùng dùng vũ khí bóng tối (tamo’stra), khiến cuộc xung đột mang sắc thái vừa võ trận vừa đạo lý–nghi lễ.
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
Chương 150, do Sūta thuật lại, triển khai một mạch thần học chặt chẽ. Śukra—được nhận diện là daitya purohita—đến kṣetra gắn với Hāṭakeśvara, nơi được ca ngợi là ban siddhi; ông cử hành homa bằng các thần chú Atharvanic–raudra và lập hố lửa hình tam giác. Nữ thần Kelīśvarī hài lòng hiện thân, ngăn các lễ vật mang tính tự hủy, và chuyển cuộc trao đổi sang một ân huệ mang tính kiến tạo. Śukra cầu xin cho các daitya đã bị diệt trong chiến trận được sống lại. Nữ thần chấp thuận, kể cả những kẻ vừa bị lửa nuốt và những kẻ được nói là đã vào “miệng yoginī”, rồi ban một tri thức–năng lực mang danh «Amṛtavatī Vidyā», nhờ đó người chết có thể hồi sinh. Śukra báo lại cho Andhaka, khuyên duy trì bhakti không gián đoạn, đặc biệt nhấn mạnh việc thờ phụng vào ngày aṣṭamī và caturdaśī. Lời dạy nêu rõ nguyên lý: quyền năng tối thượng thấm khắp thế gian chỉ đạt được bằng lòng sùng kính, không phải bằng bạo lực. Andhaka sám hối vì cơn giận trước kia và thỉnh cầu rằng những ai thiền niệm hình tướng này và lập tượng Nữ thần sẽ được siddhi như tâm nguyện. Nữ thần hứa ban mokṣa cho người thiết lập, svarga cho người thờ vào aṣṭamī/caturdaśī, và hưởng lạc vương giả cho người chỉ cần chiêm bái hoặc thiền niệm. Sau khi Nữ thần ẩn mất, Śukra làm sống lại các daitya tử trận và Andhaka phục hồi quyền thống trị; truyền thống về sau còn nhắc một nhân vật hậu duệ Vyāsa đã an vị Nữ thần tại nơi ấy. Phalaśruti kết rằng: tụng/ nghe chương này giải trừ khổ nạn lớn; một vị vua sa cơ nghe vào aṣṭamī sẽ lấy lại vương quốc không chướng ngại; và nghe trong thời chiến sẽ đạt thắng lợi.
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
Chương này trình bày một luận thuyết thần học gồm hai phần. Trước hết, Andhaka sau khi được tăng trưởng quyền lực đã sai sứ giả đến Kailāsa, đưa ra yêu sách cưỡng bức đối với Śiva. Śiva phái các gaṇa hàng đầu như Vīrabhadra, Mahākāla, Nandin ra trận, nhưng ban đầu đều bị đẩy lùi, khiến chính Śiva phải trực tiếp xuất chiến. Trận chiến lên đến cao trào: vũ khí thông thường không phân thắng bại, chuyển sang giáp chiến; Andhaka nhất thời áp đảo, rồi Śiva phục hồi uy lực, dùng thần lực và đóng Andhaka lên mũi tam xoa. Ngay trên mũi tam xoa, Andhaka dâng bài tán tụng dài, từ kẻ đối nghịch trở thành người sám hối quy y. Śiva không ban cái chết, mà tẩy trừ tính chất asura và thu nhận Andhaka vào hàng gaṇa. Andhaka lại thỉnh một pháp nguyện cứu độ: ai lập thờ hình tượng Śiva trong dạng Bhairava, với thân Andhaka bị xuyên trên tam xoa, sẽ được giải thoát; Śiva chấp thuận. Phần sau chuyển sang gương vua chúa. Vua Suratha mất nước đến cầu Vasiṣṭha, được chỉ đến Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi được ca ngợi là ban thành tựu. Tại đó Suratha an vị Mahādeva trong hình Bhairava theo biểu tượng Andhaka-trên-tam-xoa, rồi hành lễ bằng Nārasiṃha-mantra, dâng phẩm vật màu đỏ và giữ thanh tịnh nghiêm cẩn. Khi hoàn tất số lần trì tụng, Bhairava ban ân: phục hồi vương quốc, đồng thời hứa rằng những người khác thực hành đúng pháp này cũng sẽ được thành tựu. Chương kết nối sự chuyển hóa huyền thoại, việc an vị tượng thờ, tu trì chân ngôn và đạo đức thanh tịnh trong một chương trình tín ngưỡng gắn với thánh địa.
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
Chương này mở ra như một cuộc đối thoại: các hiền triết hỏi Sūta về những tīrtha mà chỉ cần nhìn thấy hay chạm đến cũng cho quả báo viên mãn như ý. Sūta xác nhận tīrtha và liṅga thì vô số, rồi nêu các pháp hành trong cảnh địa linh thiêng: tắm ở Śaṅkha-tīrtha—đặc biệt vào ngày Ekādaśī—được công đức trọn vẹn; chiêm bái Ekādaśa-rudra được xem như đã thấy mọi Maheśvara; chiêm bái Vaṭāditya vào ngày lịch định sẵn tương đương thấy các hình thái của Thái Dương; cũng vậy, chiêm bái Devī (Gaurī, Durgā) và Gaṇeśa được nói là bao hàm phúc ân của toàn bộ các nhóm thần linh tương ứng. Các hiền triết tiếp tục hỏi vì sao Cakrapāṇi chưa được nói rõ và nên chiêm bái khi nào. Sūta kể rằng Arjuna đã thiết lập Cakrapāṇi trong kṣetra này; ai tắm gội rồi thành kính darśana thì các trọng tội, kể cả loại như brahmahatyā, đều bị tiêu trừ. Câu chuyện đồng thời khẳng định nhận diện thần học Kṛṣṇa–Arjuna chính là Nara–Nārāyaṇa, đặt việc an vị ấy trong mục đích vũ trụ nhằm phục hưng dharma. Xen vào đó là lời răn về tiết chế: người cầu cát tường không nên nhìn trộm người đang ở riêng với phối ngẫu, nhất là nếu là thân quyến. Phần sau thuật việc Arjuna bảo hộ bằng cách lấy lại đàn bò bị trộm cho một brāhmaṇa, rồi du hành các tīrtha, xây dựng và làm lễ hiến thánh một đền thờ Vaiṣṇava, thiết lập lễ hội cho Hari trong nghi thức śayana và bodhana (ngủ và thức), đặc biệt vào tháng Caitra, ngày Viṣṇu-vāsara. Phalaśruti kết lại rằng việc thờ phụng đều đặn theo chu kỳ Ekādaśī đem lại lời hứa cứu độ: người hành trì đúng pháp sẽ đạt đến Viṣṇu-loka.
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
Sūta thuật lại sự thù thắng của Rūpatīrtha: ai tắm gội đúng pháp tại đây thì sự kém sắc có thể chuyển thành dung nhan rạng rỡ, tăng trưởng phúc tướng. Rồi chương kể truyền thuyết khởi nguyên: Phạm Thiên (Brahmā) tạo nên một tiên nữ apsaras tuyệt mỹ tên Tilottamā. Nàng đến Kailāsa để đảnh lễ và tôn kính Śiva. Khi Tilottamā đi nhiễu quanh, sự chú ý của Śiva được mô tả bằng việc các khuôn mặt khác hiện ra theo hướng nàng nhiễu, còn Pārvatī khởi tâm bất an. Nārada diễn giải sự việc bằng lời phê bình mang sắc thái xã hội, khiến phản ứng của Pārvatī càng gay gắt. Pārvatī che giữ đôi mắt của Śiva; sự mất cân bằng nguy hại đe dọa các thế giới, nên Śiva hiển lộ thêm một con mắt để hộ trì tạo hóa, từ đó có danh hiệu Tryambaka (Đấng ba mắt). Sau đó Pārvatī nguyền Tilottamā trở nên dị dạng; Tilottamā cầu xin, và Pārvatī nguôi giận, chỉ cho nàng đến một tīrtha do chính Pārvatī thiết lập. Tắm vào các tithi được định—đặc biệt Māgha-śukla-tṛtīyā; về sau thêm Caitra-śukla-tṛtīyā vào giờ ngọ—sẽ phục hồi vẻ đẹp và lập thành khuôn thức nghi lễ lặp lại. Tilottamā tạo một hồ nước rộng, trong sạch gọi Apsaraḥ-kuṇḍa. Phalaśruti nhấn mạnh lợi ích cho phụ nữ (cát tường, duyên dáng, và được con cái ưu tú) và cho nam giới (dung mạo và phú quý qua nhiều đời), nêu Rūpatīrtha như nơi linh thiêng được quy định theo lịch, gắn với an lạc thân tâm và trật tự xã hội.
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
Chương này thuật lại lời Sūta về địa lý thiêng được nghi lễ hóa trong Hāṭakeśvara-kṣetra. Mở đầu là các chỉ dẫn về tīrtha gắn với Pārvatī: tắm ở những kuṇḍa nhất định gần Gaurī-kuṇḍa và chiêm bái (darśana) Pārvatī được xem như phương tiện thanh tịnh, giải trừ khổ lụy của vòng sinh tử. Tiếp đó, bản văn nêu các lời hứa công đức hướng về phụ nữ: tắm đúng ngày quy định đem lại điềm lành, an ổn hôn nhân và phúc con cái, mở rộng cả đến trường hợp bị xem là hiếm muộn. Khi các ṛṣi hỏi về “logic thành tựu” của các tīrtha, Sūta trình bày một con đường đạt thành tựu kín nhiệm hơn: thờ phụng giữa một nhóm liṅga, giữ thời khóa (đặc biệt ngày caturdaśī), và mô-típ thử thách dữ dội khi Gaṇeśa hiện thân đáng sợ để thử lòng kiên định của hành giả. Chương cũng đối chiếu với lựa chọn sāttvika phù hợp lý tưởng Bà-la-môn: tắm gội, hành trì theo śāstra, cúng dường lúc bình minh (như bố thí mè/tila), cùng chay tịnh và tiết chế hướng đến giải thoát. Kết thúc bằng phalaśruti: nghe/đọc tụng câu chuyện, tôn kính Vyāsa hay bậc thầy, và khẳng định sự thanh lọc rộng lớn cùng sự nâng đỡ tinh thần cho người tiếp nhận giáo huấn Purāṇa với tâm chuyên chú.
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
Chương này trình bày thần học nghi lễ–kiến trúc của thánh địa Hāṭakeśvara, liệt kê các tập thể thần linh cư trú tại đây: tám Vasu, mười một Rudra, mười hai Āditya và đôi song thần Aśvin. Tiếp đó là chỉ dẫn thờ phụng gắn với thời điểm lịch: giữ thanh tịnh và chuẩn bị (tắm gội, mặc y phục sạch), trình tự hành lễ (làm tarpana cho các dvija trước rồi mới pūjā), cùng các phẩm vật kèm thần chú như naivedya, dhūpa và ārārtika. Chương nêu rõ các pháp tu riêng: thờ Vasu vào ngày aṣṭamī nửa tháng sáng của Madhu-māsa; thờ Āditya vào ngày saptamī, đặc biệt Chủ nhật, với hoa, hương và dầu xoa; thờ Rudra vào ngày caturdaśī nửa tháng sáng của Caitra, tụng Śatarudrīya; và thờ Aśvin vào ngày rằm tháng Āśvina, tụng Aśvinī-sūkta. Sau đó giới thiệu Puṣpāditya, được nói là do Yājñavalkya an vị, ban thành tựu sở nguyện nhờ thờ phụng và darśana; công đức gồm trừ tội và có thể dẫn đến giải thoát. Cuối chương chuyển sang truyện mang tính xã hội–đạo đức trong một đô thị phồn thịnh, xoay quanh Maṇibhadra: giàu có nhưng keo kiệt, thân thể suy nhược, nuôi tham vọng hôn nhân, và kết bằng lời răn dạy về cách của cải chi phối quan hệ xã hội và hành động con người.
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
Sūta kể về Maṇibhadra, một người giàu có và quyền lực, đã ép buộc một gia đình Kṣatriya gả con gái cho mình bất chấp những điềm báo xấu về chiêm tinh (trong thời gian thần Madhusūdana đang ngủ). Người cha vì ham mê của cải đã đồng ý gả con gái đang đau khổ của mình. Sau khi kết hôn, Maṇibhadra ngược đãi vợ, cô lập nàng trong nhà và thuê một thái giám canh giữ cửa nghiêm ngặt. Hắn mời các Brāhmaṇa đến dùng bữa nhưng đặt ra một điều kiện nhục nhã: họ phải cúi mặt khi ăn và không được nhìn vợ hắn. Một Brāhmaṇa tên là Puṣpa, một học giả Veda đang đi hành hương, đã đến trong tình trạng kiệt sức và được mời ăn. Vì tò mò, Puṣpa đã ngước nhìn và thấy khuôn mặt của người vợ. Maṇibhadra nổi giận, ra lệnh cho lính canh đánh đập và kéo Puṣpa ra ngã tư công cộng trong tình trạng máu me. Người dân thành phố thương xót nhưng sợ hãi trước quyền lực của Maṇibhadra.
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
Chương 157 trình bày một luận thuyết chặt chẽ về hiệu lực nghi lễ và ý hướng nội tâm. Sūta kể rằng bà-la-môn Puṣpa vì buồn khổ và phẫn nộ nên quyết không ăn cho đến khi tìm được cách chuộc sửa lỗi lầm mà ông cho là đã phạm, rồi đi tìm một thần linh hay chân ngôn nổi tiếng “linh nghiệm tức thời”. Dân địa phương chỉ cho ông đền thờ Thần Mặt Trời (Sūrya) ở Cāmatkārapura, tương truyền do Yājñavalkya lập, và truyền dạy pháp hành: vào ngày Chủ nhật trùng ngày saptamī, người tín tâm cầm trái cây đi nhiễu 108 vòng để cầu thành tựu; họ cũng nhắc Śāradā ở Kāśmīra là vị ban thành tựu qua hạnh nhịn ăn. Puṣpa đến Cāmatkārapura, tắm gội, nhiễu 108 vòng, rồi dâng lời tán thán dài và thực hành nhiều nghi thức. Câu chuyện dần đẩy lên một trình tự homa chi tiết (chuẩn bị đàn/kuśāṇḍikā, an trí theo chân ngôn, dâng các oblation), và cuối cùng Puṣpa còn định hiến chính thịt mình, biểu lộ lối thờ phụng mang tính tāmasika, cưỡng cầu. Sūrya hiện thân ngăn lại, ban hai viên hoàn (trắng/đen) giúp cải dạng tạm thời rồi trở về nguyên hình, đồng thời trao tri thức liên hệ đến một phú hộ ở Vaidīśa tên Maṇibhadra. Puṣpa hỏi vì sao lời hứa “đắc quả ngay” từ 108 vòng nhiễu lại không ứng hiện. Sūrya dạy rằng hành động phát xuất từ tâm tính tāmasika thì trở nên vô quả; sự đúng đắn bên ngoài của nghi lễ không thể bù cho ý hướng bị hoen đục. Ngài chữa lành vết thương cho Puṣpa rồi biến mất, để lại giáo huấn: chính “bhāva” (phẩm chất tâm-đức) quyết định kết quả của mọi nghi lễ.
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
Sūta kể một câu chuyện mang tính đạo đức xã hội trong bối cảnh đô thị. Puṣpa có được một vật biến hóa (guṭikā), nhờ đó mang hình dạng tương tự Maṇibhadra để giả mạo, gây rối trật tự và làm đảo lộn niềm tin của dân chúng. Người gác cổng (ṣaṇḍha) được lệnh chặn kẻ mạo danh; nhưng khi Maṇibhadra thật đến ngưỡng cửa lại bị đánh nhầm, khiến đám đông phẫn nộ kêu oan. Puṣpa tiếp tục xuất hiện trong hình Maṇibhadra, làm sự lẫn lộn về thân phận càng tăng. Vụ việc được đưa đến triều đình; nhà vua tra hỏi để xác minh và cuối cùng mời vợ của Maṇibhadra làm nhân chứng. Lời chứng của bà phân biệt rõ người chồng hợp pháp với kẻ xâm nhập cải trang. Vua ra lệnh trừng phạt kẻ lừa dối. Trong lúc bị dẫn đi chịu tội, kẻ bị kết án nói dài về hiểm họa của dục vọng, hậu quả xã hội của sự gian trá, và phê phán thói keo kiệt: của cải chỉ có ba kết cục—bố thí, hưởng dùng, hoặc mất đi—và tích trữ bủn xỉn chỉ dẫn đến kết cục thứ ba trống rỗng. Chương kết thúc bằng cách đặt câu chuyện trong Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya như một tấm gương đạo hạnh gắn với địa linh thiêng.
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
Sūta thuật lại một câu chuyện diễn ra trong không gian đền miếu: Puṣpa hân hoan đến tư dinh của Maṇibhadra, đi cùng thân quyến và âm nhạc cát tường (tiếng tù và và trống). Câu chuyện đặt sự thịnh vượng trong khuôn khổ ân điển thiêng liêng của Bhāskara, đồng thời nhấn mạnh tác động của nó đối với cộng đồng. Puṣpa triệu tập họ hàng, suy ngẫm rằng Lakṣmī là “cala” — vận may vốn bất định và dễ đổi thay — và hiểu cảnh ngộ trước kia của mình là chuỗi ngày khốn khó kéo dài. Nhận ra tính vô thường của tài sản, ông lập lời thệ theo chân lý, quyết tâm phân phát của cải rộng rãi. Ông phân chia y phục và trang sức cho thân tộc tùy theo địa vị; với lòng tin kính, dâng tiền của và áo quần cho các Bà-la-môn thông hiểu Veda; rồi bố thí thức ăn và y phục cho người biểu diễn, đặc biệt cho kẻ nghèo khổ và người mù. Sau cùng, ông dùng bữa cùng vợ, giải tán hội chúng, và từ đó sống với tài sản đã nhận được một cách ngăn nắp, có chủ ý. Chương này nêu gương quản trị của cải theo đạo đức: thịnh vượng được chính danh nhờ bố thí nghi lễ và chăm sóc cộng đồng trong bối cảnh gắn với kṣetra linh thiêng.
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
Chương này là một truyện răn dạy đạo đức đặt trong khung cảnh hành hương (tīrtha). Sūta kể về một Bà-la-môn tên Puṣpa, tại Camatkārapura đã nhờ nghi lễ cầu thỉnh Thần Mặt Trời mà mang được hình tướng quyến rũ khác thường. Người phụ nữ liên quan là MĀhī chất vấn: sự biến đổi ấy do ảo thuật, do thành tựu thần chú, hay do ân huệ của chư thiên. Puṣpa thừa nhận sự biến hóa và thú nhận mưu kế lừa dối liên quan đến Maṇibhadra: đã chiếm đoạt vợ của Maṇibhadra một cách sai trái, rồi dựng nên đời sống gia đình trên nền tảng giả dối; dù con cái và hậu duệ đã hình thành, về cuối đời ông vẫn khởi tâm hối hận sâu xa, nhận ra tội lỗi (pāpa) nặng nề và tìm đường sửa chữa. Ông quyết chí đến Hāṭakeśvara-kṣetra để thực hành các pháp thanh tịnh như puraścaraṇa và prāyaścitta. Ông phân chia tài sản cho các con trai, dựng một công trình trang nghiêm gắn với Thần Mặt Trời tại nơi xưa từng đạt “siddhi”, và chính thức thỉnh mời các Bà-la-môn tổ chức nghi thức tụng-niệm bốn phần (cātuścaraṇa) nhằm tẩy trừ tội chướng. Chương này kết nối việc sám hối cá nhân với cơ chế nghi lễ của thánh địa, làm nổi bật con đường trở về với chánh hạnh.
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
Chương 161, theo lời thuật của Sūta, kể cảnh nghị luận giữa các bà-la-môn và nhân vật Puṣpa. Puṣpa cùng hiền thê kính cẩn đến hội chúng dvija, tuyên bố đã dựng đền thờ Bhāskara (Thần Mặt Trời) và đề nghị công khai đặt danh xưng “Puṣpāditya” để ngôi thánh điện được vang danh khắp ba cõi. Các bà-la-môn bày tỏ lo ngại về việc giữ gìn truyền thống danh tiếng đã có, rồi chỉ dạy những pháp sám hối (prāyaścitta) nhằm thanh tịnh, gồm cả một đại lễ hỏa cúng (homa) với số lượng “một lakṣa”. Puṣpa thỉnh cầu các vị thường xuyên xưng tán Thần theo danh hiệu đã chọn, đồng thời xin tôn vinh người vợ bằng một danh xưng Nữ thần gắn với địa điểm. Kết cuộc được thỏa thuận: Thần được chấp nhận là Puṣpāditya, còn Nữ thần mang tên Māhikā/Māhī. Phần phalāśruti dạy rằng trong thời Kali-yuga, lòng sùng kính Puṣpāditya có thể trừ tội lỗi của ngày Chủ nhật; vào Chủ nhật trùng Saptamī, dâng đến 108 loại quả và đi nhiễu (pradakṣiṇā) sẽ được như nguyện. Thường xuyên chiêm bái Durgā dưới danh hiệu Māhikā giúp tránh gian nan, và lễ bái vào ngày Caitra Śukla Caturdaśī ban sự hộ trì suốt một năm khỏi điều bất tường.
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
Chương này được xây dựng như một truyện án lệ đạo đức–nghi lễ, kết thúc bằng phần nghi thức (vrata-vidhi) rất chi tiết. Sūta kể rằng Puṣpa, sau khi thuật lại những hành vi gây tranh cãi liên quan đến việc giết Maṇibhadra và sự đổ lỗi của xã hội, bị các Bà-la-môn quở trách và gán là kẻ phạm trọng tội, trong lời bàn còn nêu cả cáo buộc “brahma-ghna”. Thấy ông đau khổ, các Bà-la-môn xứ Nāgara tra cứu śāstra, smṛti, purāṇa và vedānta để tìm con đường tẩy tịnh, kết luận rằng phải có một phương pháp được kinh điển xác chứng. Bà-la-môn Caṇḍaśarman dẫn Skanda Purāṇa, nêu “Puraścaraṇa-Saptamī” như một pháp sám hối–tẩy nghiệp. Puṣpa thực hành và được mô tả là thanh tịnh vào cuối một năm. Tiếp đó, chương lồng vào cuộc đối thoại cổ: vua Rohitāśva hỏi hiền triết Mārkaṇḍeya cách diệt trừ tội lỗi do ý, lời và thân. Mārkaṇḍeya phân định: lỗi do ý được tiêu bằng ăn năn sám hối; lỗi do lời bằng kiềm chế, không để thành hành động; lỗi do thân cần prāyaścitta chính thức, bạch trình với Bà-la-môn có thẩm quyền hoặc chịu kỷ luật theo phép vua. Sau cùng, hiền triết chỉ dạy Puraścaraṇa-Saptamī—một lời nguyện hướng về Thái Dương—thực hành vào tháng Māgha (nửa tháng sáng), khi Mặt Trời ở Makara, đúng ngày Chủ nhật: trai giới, giữ thanh tịnh, thờ phụng tượng thần, dâng hoa đỏ và lễ vật, dâng arghya với đàn hương đỏ; rồi kết thúc bằng thết đãi Bà-la-môn, cúng dường dakṣiṇā và dùng các vật tẩy tịnh (kể cả pañcagavya). Nghi thức tiếp tục theo từng tháng suốt năm, kết thúc bằng bố thí quy định (kể cả “phần thứ sáu”) cho một Bà-la-môn và lời xác quyết người giữ nguyện được thanh tịnh trọn vẹn.
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
Chương 163 thuật lại một sự việc mang tính pháp lý cộng đồng và đạo đức nghi lễ tại brahmasthāna (trung tâm linh thiêng). Một nhóm Bà-la-môn Nāgara phát hiện một vật chứa đầy của cải, rồi hội họp để ra phán quyết về việc chiếm đoạt sai trái do lòng tham và về sai sót thủ tục trong việc cử hành prāyaścitta (nghi thức sám hối–chuộc tội). Caṇḍaśarmā bị hạ thấp địa vị, bị xem như người ngoài cộng đồng (bāhya), vì prāyaścitta đã được ban hành không đúng phép: do một cá nhân tự ý quyết định, thay vì qua sự nghị bàn tập thể theo quy định. Puṣpa tìm cách bồi hoàn bằng cách dâng của cải, nhưng hội đồng bác bỏ cách hiểu rằng phán quyết xuất phát từ tiền của. Họ nhấn mạnh thẩm quyền của smṛti/purāṇa và tính đúng đắn của thiết chế: việc sám hối phải được ấn định với các vị phụ lễ bổ sung và có sự tham vấn đầy đủ. Trong cơn tuyệt vọng, Puṣpa thực hiện một hành vi tự hại nghiêm khắc như một lễ hiến dâng, cho đến khi Sūrya (Bhāsvat) hiện ra, ngăn cấm sự nóng vội ấy và ban ân phúc: Caṇḍaśarmā sẽ được thanh tịnh và nổi danh là “Brāhma Nāgara”, con cháu và người liên hệ sẽ được tôn kính, còn thân thể Puṣpa sẽ được phục hồi. Chương này vì thế nêu chuẩn mực về việc chế ngự lòng tham, tôn trọng quyền uy cộng đồng và bảo đảm tính hợp lệ của prāyaścitta, kết thúc bằng sự chuẩn nhận của thần linh cho tính chính danh được phục hồi.
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
Sūta thuật lại rằng Puṣpa, sau khi chí thành phụng sự thần Mặt Trời (Sūrya) với quyết tâm tự hiến, đã an ủi và dẫn dắt vị bà-la-môn Caṇḍaśarmā đang khổ não. Puṣpa tiên báo Caṇḍaśarmā sẽ không gặp sự suy hoại thân thể, và dòng dõi ông sẽ trở nên hiển đạt trong cộng đồng Nāgara. Họ chuyển đến dòng Sarasvatī linh thiêng, định cư ở bờ nam và lập nơi cư trú như một đạo tràng (āśrama). Caṇḍaśarmā nhớ lại lời nguyện xưa liên hệ đến hai mươi bảy liṅga và bắt đầu tu tập nghiêm mật: tắm ở Sarasvatī, giữ các phép thanh tịnh, trì tụng thần chú sáu âm, kèm xưng danh các liṅga và đảnh lễ cung kính. Ông nặn liṅga bằng đất sét bùn (kardama) để thờ phụng mỗi ngày, giữ giới không được quấy nhiễu liṅga dù đặt ở chỗ không thuận; cứ thế tích lũy đủ hai mươi bảy liṅga. Được cảm động bởi lòng bhakti dâng tràn, Śiva hiện ra một liṅga từ lòng đất và dạy rằng thờ liṅga ấy sẽ nhận trọn quả báo của cả hai mươi bảy liṅga; bất kỳ ai thờ phụng với bhakti cũng được lợi ích như vậy. Caṇḍaśarmā dựng một prāsāda và đặt tên liṅga là Nāgareśvara, gắn với sự tưởng niệm các liṅga của thị trấn; về sau ông đạt đến Śivaloka. Puṣpa lại thiết lập tượng Sūrya mang danh Nāgarāditya bên Sarasvatī và được ban ân phúc: lễ bái tại đây cho quả trọn vẹn tương đương việc thờ mười hai hình thái Mặt Trời ở Cāmatkārapura. Câu chuyện cũng giới thiệu phu nhân của Caṇḍaśarmā là Śākambharī, người an vị Durgā trên bờ sông cát tường; Devī hứa ban quả báo tức thời cho người lễ bái chí thành, đặc biệt vào Mahānavamī, nửa sáng tháng Āśvina, và Nữ thần được gọi theo tên Śākambharī. Kết chương khẳng định: sau khi được thịnh vượng, tiếp tục thờ phụng sẽ ngăn chướng ngại đối với sự tăng trưởng về sau.
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
Chương này mở đầu khi Sūta kể rằng bờ cát cát tường của sông Sarasvatī từng trở nên có ý nghĩa xã hội đối với người ngoài cộng đồng và dân thị trấn. Nhưng rồi xảy ra biến cố: hiền triết Viśvāmitra nguyền rủa Sarasvatī khiến dòng sông hóa thành raktavāhinī, “nước chảy như máu”. Con sông biến dạng ấy trở thành nơi lui tới của rākṣasa cùng các loài ở cõi ranh như bhūta, preta, piśāca; vì sợ hãi, cư dân bỏ vùng ấy và dời về những địa thế thánh thiện an toàn hơn, như bờ Narmadā gần āśrama của Mārkaṇḍeya. Các ẩn sĩ hỏi nguyên do lời nguyền, và Sūta đặt câu chuyện trong bối cảnh mối kình địch lớn giữa Viśvāmitra và Vasiṣṭha, gắn với chủ đề chuyển hóa địa vị—khát vọng từ kṣatriya vươn tới phẩm vị brāhmaṇa. Từ đó, truyện chuyển sang huyền tích khai nguyên: ṛṣi Ṛcīka, hậu duệ Bhṛgu, đến Bhojakaṭa bên sông Kauśikī, thấy con gái vua Gādhi (gắn với việc thờ Gaurī) và xin cưới theo hôn lễ brāhma. Gādhi đặt sính lễ: bảy trăm tuấn mã nhanh nhẹn, mỗi con có một tai đen. Ṛcīka đi đến Kānyakubja, bên bờ Gaṅgā chuyên tâm trì tụng thần chú đặc biệt “aśvo voḍhā”, nêu rõ chandas/ṛṣi/devatā và mục đích (viniyoga). Từ dòng sông hiện ra đúng số ngựa, khiến nơi ấy nổi danh là Aśvatīrtha. Tắm gội tại Aśvatīrtha được nói là đạt phước quả ngang với tế lễ Aśvamedha, chuyển uy danh tế tự Veda thành công đức dễ tiếp cận qua tīrtha.
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
Chương này thuật lại một biến cố hình thành dòng dõi, xoay quanh hiền triết Ṛcīka và cuộc hôn phối với người phụ nữ được tán dương là “mỹ nhân tam giới” (trailokya-sundarī). Sau lễ cưới, Ṛcīka ban ân phúc và cử hành nghi thức “caru đôi” (caru-dvaya) nhằm phân định uy lực Bà-la-môn (brāhmya tejas) và uy lực vương sĩ/chiến binh (kṣātra tejas). Mỗi phần cúng phẩm được gắn với biểu tượng thân hành—ôm cây aśvattha hoặc nyagrodha—để liên kết chặt chẽ giữa đúng pháp nghi và quả báo nơi con cháu. Nhưng rồi xảy ra sự sai lệch thủ tục: người mẹ thúc giục hoán đổi phần caru và cả hành vi ôm cây, đặt ý muốn riêng lên trên trật tự nghi lễ. Khi mang thai, các dấu hiệu “dohada” (thèm muốn) và “garbha-lakṣaṇa” (tướng thai) nghiêng về sở thích vương quyền và võ bị, khiến Ṛcīka nhận ra nghi thức đã bị đảo ngược. Sau đó là cuộc thương lượng: giữ căn tính Bà-la-môn cho người con sắp sinh, còn phần kṣātra tejas tăng cường sẽ chuyển sang đời cháu. Kết thúc chương là sự ra đời của Jamadagni, và về sau Rāma (Paraśurāma) xuất hiện; sức mạnh chiến trận của ngài được nhìn như hệ quả truyền lưu từ năng lực nghi lễ và sự nhượng bộ của tổ tiên, nêu bật nhân quả đạo đức, sự chuẩn xác của nghi pháp và định mệnh dòng tộc trong bối cảnh thánh địa (kṣetra).
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
Sūta thuật lại bối cảnh sinh ra và sự trưởng thành ban đầu của Viśvāmitra trong dòng dõi vương tộc. Mẹ ngài được miêu tả là người khổ hạnh, ưa hành hương; đứa trẻ lớn lên thành bậc danh tiếng. Được phụ vương Gādhi lập làm vua, Viśvāmitra trị vì mà vẫn giữ việc học Veda và kính trọng các Bà-la-môn. Dần dần, ngài say mê săn bắn trong rừng. Giữa trưa, mệt lả vì đói khát, ngài đến đạo tràng (āśrama) thanh tịnh của đại thánh Vasiṣṭha. Vasiṣṭha tiếp đón đúng nghi lễ với arghya và madhuparka, mời nhà vua nghỉ ngơi và thọ thực. Vua lo cho đoàn quân đang đói; Vasiṣṭha nói có thể đãi tất cả nhờ Nandinī—bò kāmadhenu—và Nandinī lập tức hóa hiện lương thực dồi dào cho binh sĩ cùng thú vật. Kinh ngạc, Viśvāmitra xin Nandinī rồi lại định đoạt bằng vũ lực, viện cớ quyền lợi của bậc quân vương. Vasiṣṭha từ chối, nêu dharma và smṛti rằng không được biến bò thành món hàng, nhất là bò như ý. Khi quân lính bắt và đánh Nandinī, nàng hiện ra các toán vũ trang (śabara, pulinda, mleccha) tiêu diệt quân đội hoàng gia. Vasiṣṭha ngăn việc sát hại thêm, che chở nhà vua và giải thoát ngài khỏi sự trói buộc bằng huyễn thuật. Nhục nhã, Viśvāmitra than rằng sức mạnh kṣatriya không sánh được brahma-bala, bèn quyết bỏ ngôi, lập con là Viśvasaha, và bước vào đại khổ hạnh để đạt quyền năng tâm linh của bậc Bà-la-môn.
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
Trong khuôn khổ Hāṭakeśvara-kṣetra, chương này thuật lại cuộc đối thoại thần học nhiều phần. Sūta kể về khổ hạnh tột bậc của Viśvāmitra trên dãy Hi-mã-lạp-sơn: ngủ dưới trời, ở trong nước, chịu “pañcāgni” (năm ngọn lửa), rồi giảm dần thực phẩm cho đến mức sống bằng hơi thở. Indra lo sợ địa vị bị lung lay nên đến ban ân huệ, nhưng Viśvāmitra khước từ mọi thứ, chỉ cầu “brāhmaṇya” (tư cách Bà-la-môn), nêu rõ lý tưởng: thành tựu tâm linh cao hơn quyền lực. Sau đó Brahmā cũng đến ban phúc, Viśvāmitra vẫn chỉ xin một điều ấy. Ṛcīka giải thích rằng các chân ngôn Bà-la-môn và lễ vật “caru” đã được chuẩn bị nhằm mục đích cho sự ra đời của Viśvāmitra, nên Brahmā có thẩm quyền tuyên bố ông là brahmarṣi. Vasiṣṭha phản đối việc người sinh trong dòng kṣatriya có thể thành Bà-la-môn, rồi lui về Anarta, gần Śaṅkha-tīrtha, Brahmaśilā và sông Sarasvatī. Viśvāmitra vì thù nghịch đã làm nghi thức “abhichāra” theo phép Sāmaveda để tạo ra một kṛtyā đáng sợ. Vasiṣṭha nhờ thần nhãn nhận biết, dùng chân ngôn Atharvan để trấn định và chuyển hóa kết quả: kṛtyā chỉ chạm thân ngài rồi sụp đổ. Ngài lại ban cho lực ấy một vai trò thờ phụng ổn định—cúng vào ngày mồng tám sáng (śukla aṣṭamī) tháng Caitra—hứa người lễ bái sẽ được khỏi bệnh suốt một năm. Thần lực ấy được gọi là Dhārā và nhận hình thức thờ phụng kiểu nāgara (cộng đồng/đô thị), kết nối xung đột khổ hạnh, học thuyết chân ngôn và thực hành tīrtha địa phương thành một māhātmya gắn với nơi chốn.
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
Các hiền giả hỏi vì sao năng lực ban sự thỏa mãn (Tuṣṭidā) lại gắn đặc biệt với cộng đồng Nāgara, và vì sao trên trần gian bà được gọi là “Dhārā”. Sūta kể rằng tại Cāmatkārapura có một phụ nữ Bà-la-môn Nāgarī tên Dhārā kết bạn với nữ ẩn tu Arundhatī. Khi Arundhatī cùng Vasiṣṭha đến tắm ở Śaṅkhatīrtha, bà thấy Dhārā đang khổ hạnh nghiêm mật và hỏi danh tính cùng mục đích. Dhārā thuật lại dòng dõi Nāgara, cảnh góa bụa từ thuở sớm, và quyết định ở lại tīrtha phụng thờ Śaṅkheśvara sau khi nghe về đại công đức của nơi ấy. Arundhatī mời bà về trú tại āśrama bên bờ Sarasvatī, nơi thường xuyên luận bàn kinh điển. Câu chuyện tiếp đó nêu một thần lực liên hệ đến cuộc xung đột giữa Viśvāmitra và Vasiṣṭha; nhờ Vasiṣṭha điều phục mà thần lực ấy được an định, trở thành một Nữ Thần hộ trì đáng được thờ phụng. Dhārā dựng một điện thờ như cung điện, trang sức châu báu, và tụng stotra ca ngợi Nữ Thần là chỗ nâng đỡ vũ trụ, đồng thời hiện thân nhiều công năng thiêng liêng (Lakṣmī, Śacī, Gaurī, Svāhā, Svadhā, Tuṣṭi, Puṣṭi). Sau thời gian dài lễ bái hằng ngày, đến ngày Caitra Śukla Aṣṭamī, bà tắm tượng Nữ Thần và dâng cúng; Nữ Thần hiện ra, ban ân phúc và chấp nhận danh xưng “Dhārā” tại ngôi điện ấy. Một quy ước hành trì được tuyên bố: người Nāgara đi nhiễu ba vòng, dâng ba loại trái cây và tụng stotra sẽ được che chở khỏi bệnh tật trong một năm; phụ nữ còn được hứa ban lợi ích riêng như có con cho người hiếm muộn, tiêu trừ tai ương, phục hồi sức khỏe và an lạc. Chương kết bằng phalaśruti: đọc hoặc nghe tích nguyên khởi này sẽ giải trừ tội lỗi, khuyến khích học tụng với lòng sùng kính, nhất là trong hàng Nāgara.
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
Sūta kể thêm một kỳ diệu liên quan đến hai đại hiền Viśvāmitra và Vasiṣṭha. Viśvāmitra phóng một “śakti” thù nghịch về phía Vasiṣṭha, nhưng Vasiṣṭha dùng uy lực thần chú Atharvan để chế ngự. Sau đó mồ hôi tuôn ra; từ mồ hôi ấy hiện thành dòng nước mát, trong, thanh tịnh, thấy rõ chảy từ bàn chân và xuyên qua lòng đất, hóa thành một dòng suối không tì vết, được ví như nước sông Gaṅgā. Từ chuyện nguồn gốc thánh địa (tīrthotpatti), lời dạy chuyển sang phần nghi quỹ và lời hứa công đức. Tắm ở đó được nói là đem lại kết quả sinh nở tức thời cho phụ nữ hiếm muộn; còn bất cứ ai tắm cũng nhận phước như đã tắm ở mọi tīrtha. Sau khi tắm, nếu chiêm bái (darśana) Nữ Thần đúng pháp, sẽ được của cải, lương thực, con cái và niềm vui gắn với phúc lộc vương giả. Một thời điểm hành trì được nêu rõ: đêm nửa khuya ngày Caitra śukla aṣṭamī, dâng naivedya và lễ bali-piṇḍikā. Ăn hoặc thọ nhận piṇḍikā đã được hiến cúng được tán dương là linh nghiệm ngay cả với người tuổi cao, làm tăng thêm phalaśruti. Kết chương xác nhận Nữ Thần là kuladevatā của nhiều dòng họ Nāgara và sự tham dự của người Nāgara là điều thiết yếu để cuộc yātrā được viên mãn.
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
Sūta thuật lại sự leo thang trong cuộc đối đầu giữa Vasiṣṭha và Viśvāmitra. Khi sức lực của mình bị vô hiệu hóa, Viśvāmitra nổi giận và phóng ra các vũ khí thần thánh đã được chú nguyện, kể cả Brahmāstra, khiến vũ trụ chấn động: vật thể như sao băng lao xuống, binh khí sinh sôi, biển cả rung chuyển, đỉnh núi vỡ nát, mưa đỏ như máu—được xem là dấu hiệu của pralaya (đại hoại diệt). Chư thiên cầu đến Phạm Thiên (Brahmā). Ngài nhận định sự hỗn loạn là hệ quả của giao chiến bằng thần khí và dẫn các devas đến chiến địa để ngăn thế gian bị hủy diệt. Brahmā khuyên dừng tay; Vasiṣṭha bày tỏ rằng mình không đánh vì báo thù, chỉ dùng hiệu lực chân ngôn để hóa giải vũ khí nhằm tự vệ. Brahmā bảo Viśvāmitra ngừng phóng vũ khí và tìm cách giải quyết bằng lời nói, gọi Vasiṣṭha là “brāhmaṇa” để hạ nhiệt xung đột. Viśvāmitra vẫn khăng khăng rằng cơn giận gắn với sự thừa nhận và địa vị; còn Vasiṣṭha không chịu ban danh xưng “brāhmaṇa” cho người mà ông xem là sinh từ dòng kṣatriya, và khẳng định quang huy của Brahman vượt trên sức mạnh chiến binh. Cuối cùng Brahmā buộc Viśvāmitra phải từ bỏ thần khí, đe bằng lời nguyền. Brahmā rời đi, các hiền giả vẫn ở bờ sông Sarasvatī, để lại lời dạy về tiết chế, chánh ngữ và việc kiềm giữ quyền năng hủy diệt trong miền đất thiêng.
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
Sūta thuật rằng Viśvāmitra, khi tìm “chidra” (kẽ hở) để hại Vasiṣṭha, đã triệu thỉnh một đại hà, hiện thân thành nữ nhân và xin chỉ giáo. Viśvāmitra ra lệnh cho dòng sông dâng cuộn khi Vasiṣṭha xuống tắm, để kéo ngài lại gần rồi sát hại. Nữ thần sông từ chối, nói rằng không thể phản bội bậc đại hồn Vasiṣṭha, và việc sát hại Bà-la-môn là điều phi pháp. Nàng nêu lời răn theo chuẩn mực: chỉ khởi tâm muốn giết Bà-la-môn cũng phải chịu sám hối nặng, còn dùng lời nói cổ vũ việc ấy thì cần nghi lễ tẩy tịnh. Viśvāmitra nổi giận, nguyền rằng vì không tuân lệnh nên nước sông sẽ hóa thành dòng máu. Ông làm phép hiến thủy bảy lần rồi ném vào sông; tức thì nước Sarasvata vốn trắng như vỏ ốc, được ca ngợi là tối thượng công đức, liền biến thành máu. Các loài siêu nhiên như bhūta, preta, niśācara kéo đến uống và hoan lạc; các ẩn sĩ và dân địa phương rút đi xa. Vasiṣṭha rời đến núi Arbuda; Viśvāmitra đi Cāmatkārapura và tu khổ hạnh nghiêm mật tại thánh địa gắn với Hāṭakeśvara, đạt năng lực sáng tạo có thể sánh với Brahmā. Chương kết nhắc lại nhân duyên: nước Sarasvata hóa máu do lời nguyền của Viśvāmitra, và các Bà-la-môn như Caṇḍaśarman đã dời cư.
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
Adhyāya 173 mở ra bằng cuộc vấn vấn của các ṛṣi và lời đáp của Sūta, giải thích rằng nước sông Sarasvatī đã hóa như máu do sức mạnh lời nguyền (śāpa) gắn với hiệu lực thần chú của Viśvāmitra. Câu chuyện chuyển sang Vasiṣṭha: nữ thần-sông Sarasvatī trong cơn khổ não đến bạch rằng dòng chảy của mình đã thành “raktaugha” (dòng máu), khiến các bậc khổ hạnh tránh xa, còn những loài quấy nhiễu lại tụ tập. Nàng khẩn cầu được phục hồi thành salila—nước trong thanh tịnh. Vasiṣṭha xác nhận có thể hóa giải và đến nơi có cây plakṣa, dấu tích chỗ Sarasvatī giáng xuống. Ngài nhập định, dùng thần chú liên hệ Varuṇa, xuyên đất khiến nước tuôn ra dồi dào. Hai cửa nước được nói đến: một trở thành Sarasvatī được tái sinh, dòng mạnh cuốn trôi sự ô uế như máu; cửa còn lại thành một con sông riêng mang tên Sābhramatī. Kết thúc là lời phalaśruti: ai tụng đọc hay lắng nghe lời giải này về Sarasvatī sẽ được ân phúc của Ngài làm tăng trưởng trí tuệ, tâm ý sáng trong (mati-vivardhana).
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
Trong phần māhātmya của Hāṭakeśvara-kṣetra, Sūta kể một truyện tīrtha theo lối vấn–đáp. Ngài giới thiệu một liṅga do Pippalāda thiết lập, mang danh Kaṃsāreśvara, và nêu công đức tẩy trừ uế nhiễm theo thứ bậc qua darśana (chiêm bái), namaskāra (đảnh lễ) và pūjā (cúng dường). Các ṛṣi thỉnh hỏi Pippalāda là ai và vì sao lại an lập liṅga ấy. Sūta thuật tích nguyên nhân sinh: Kaṃsārī, chị/em gái của Yājñavalkya, vô tình thụ thai do chạm phải nước lẫn tinh dịch liên hệ với y phục của Yājñavalkya. Nàng bí mật sinh con rồi đặt dưới cây aśvattha (pippala), khấn cầu được che chở. Tiếng nói thiêng liêng cho biết đứa trẻ là sự giáng sinh nơi trần thế, gắn với Bṛhaspati dưới lời nguyền của Utathya, và sẽ mang tên “Pippalāda” vì được nuôi dưỡng bằng tinh chất của cây pippala. Kaṃsārī chết vì hổ thẹn; đứa trẻ lớn lên bên gốc cây. Nārada gặp cậu bé, chỉ rõ nguồn gốc và định hướng con đường học thuật theo Atharva-veda. Câu chuyện chuyển sang Śanaiścara (Śani): cơn giận của Pippalāda khiến Śani ngã quỵ; Nārada đứng ra hòa giải, dẫn đến một bài tán tụng và những điều ước định về đạo đức–nghi lễ, đặc biệt là sự bảo hộ cho trẻ em đến tám tuổi, cùng các thực hành như xoa dầu, bố thí theo loại định sẵn và cách thức thờ phụng. Sau đó Nārada đưa Pippalāda đến Camatkārapura và giao phó cho Yājñavalkya, kết nối dòng truyền thừa, địa điểm và hệ quả nghi lễ.
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
Chương này được đặt trong khuôn khổ lời kể của Sūta và trình bày cuộc đối thoại giữa hiền triết Yājñavalkya và Phạm Thiên (Brahmā). Yājñavalkya mang nỗi khổ tâm, cầu phương tiện thanh tịnh tâm (citta-śuddhi) và xin một pháp sám hối (prāyaścitta) thích hợp để đạt sự sáng tỏ tinh thần. Brahmā chỉ dạy một phương cách cụ thể mang tính nghi lễ và thần học: hãy thiết lập liṅga của Śiva (Śūlin) tại thánh địa Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi công đức thù thắng, có năng lực tẩy trừ nghiệp lỗi tích tụ. Dù lỗi lầm phát sinh do vô minh hay do biết mà vẫn phạm, việc dựng đền thờ Śiva và phụng thờ liṅga với lòng chí thành được ví như mặt trời mọc xua tan đêm tối của tội lỗi. Chương cũng nêu nỗi lo thời Kali-yuga khiến nhiều tīrtha trở nên “kém hiệu lực”, nhưng thánh địa này là ngoại lệ. Sau khi Brahmā rời đi, Yājñavalkya an vị liṅga và tuyên bố pháp hành: vào ngày Aṣṭamī và Caturdaśī, hãy làm lễ tắm rưới/abhiṣeka (snāpana) cho liṅga với lòng sùng kính chân thật; nhờ đó các lỗi lầm được gột sạch và sự thanh tịnh được phục hồi. Liṅga ấy về sau nổi danh là “Yājñavalkyeśvara” trong thánh vực Hāṭakeśvara.
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
Sūta thuật lại một tích nguyên khởi thánh địa, nơi một liṅga được thiết lập gắn với hiền triết Yājñavalkya và mục đích thanh tịnh cho người mẹ. Pippalāda, với vai trò tác nhân chính, quy tụ các brāhmaṇa uyên bác (thông suốt śruti và bổn phận tế tự) và bày tỏ rằng mẹ ông tên Kaṃsārī đã qua đời; ông đã làm lễ hiến lập liṅga để tưởng niệm và mong nhận sự công nhận chính thức trước công chúng qua lời khuyên của các vị. Govardhana được chỉ dạy dẫn dắt cộng đồng Nāgara duy trì việc thờ phụng đều đặn, kèm một khẳng định xã hội–thần học: pūjā thường xuyên làm hưng thịnh dòng tộc, còn sao lãng sẽ đưa đến suy vi. Các brāhmaṇa long trọng định danh thần linh ấy là “Kaṃsārīśvara”. Chương tiếp theo nêu công đức của việc tụng đọc/lắng nghe và các pháp hành trước tôn thần: tắm gội vào ngày mồng 8 và 14 theo lịch trăng, trì japa Nīlarudra cùng các Rudra-mantra liên hệ, và tụng đọc Atharvaveda trước sự hiện diện của thần. Quả báo được hứa khả gồm: giảm trừ trọng tội, được che chở giữa khủng hoảng chính trị và tai biến thiên nhiên, thắng kẻ thù, mưa thuận thời, tiêu trừ khổ não, và sự xuất hiện của minh quân trị vì theo chính pháp—tất cả đặt nền trên lời bảo chứng của Pippalāda và sự linh thiêng của thánh địa.
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
Chương 177 là cuộc đối thoại về tīrtha và nghi lễ, do Sūta thuật lại cho các ṛṣi. Mở đầu, Gaurī được tôn xưng là “Pañcapinḍikā”, gắn với pháp tu trong đó phụ nữ đặt một dụng cụ dẫn nước (jalayantra) phía trên Thần Nữ, đặc biệt vào tháng Jyeṣṭha, nửa tháng sáng, khi Mặt Trời ở Vṛṣa (Kim Ngưu). Kinh văn xem nghi thức này như sự thay thế cô đọng cho nhiều hạnh nguyện khổ hạnh, và nêu quả báo là phúc lành gia đạo, tăng trưởng “sau bhāgya” (điềm lành, may mắn của người nội trợ). Các hiền triết hỏi nền tảng thần học của “năm khối” (pañca-piṇḍa). Sūta giải thích Thần Nữ là quyền năng tối thượng, trùm khắp, hiện ra năm dạng tương ứng với năm đại (đất, nước, lửa, gió, hư không) để sáng tạo và hộ trì; thờ phụng theo hình thái này được nói là làm tăng công đức. Tiếp theo là truyện minh chứng: Lakṣmī kể chuyện xưa về vua xứ Kāśī và hoàng hậu được sủng ái Padmāvatī. Padmāvatī hằng ngày thờ Pañcapinḍikā nặn bằng bùn tại một nơi có nước, khiến phúc tướng và địa vị cát tường tăng lên, làm các phi tần khác thắc mắc. Nàng tiết lộ “năm thần chú” truyền thừa gắn với năm đại, và kể việc trong cơn nguy khốn giữa sa mạc đã dùng cát mà hành lễ, nhờ đó được Thần Nữ gia hộ rồi về sau hưởng thịnh vượng. Chương kết bằng việc nêu rõ pañca-mantra (lời đảnh lễ theo năm đại), việc Lakṣmī an vị đền thờ tại Hāṭakeśvara-kṣetra, và lời xác chứng công đức: phụ nữ lễ bái nơi ấy sẽ được chồng yêu kính và tiêu trừ tội lỗi.
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
Chương này được trình bày như một cuộc luận bàn thần học nhiều giọng. Nữ thần Lakṣmī kể nỗi khổ của mình: tuy nhờ thờ phụng Gaurī mà đạt phúc lộc vương giả, nàng vẫn ưu sầu vì không có con. Trong mùa cāturmāsya, hiền thánh Durvāsas đến cung điện của vua xứ Ānarta; nhờ lòng hiếu khách và sự phụng sự tận tâm (śuśrūṣā), Lakṣmī được tiếp nhận lời chỉ dạy. Durvāsas giảng rằng thần lực không tự nhiên nằm sẵn trong gỗ, đá hay đất sét; sự hiện diện thiêng liêng được thành tựu bởi bhāva (tâm chí thành) kết hợp với mantra. Ngài truyền một vrata có quy củ: dựng và thờ bốn hình thái Gaurī theo các canh đêm (prahara), dâng hương (dhūpa), đèn (dīpa), phẩm vật (naivedya), nước cúng (arghya) cùng những lời thỉnh mời riêng; sáng hôm sau bố thí cho một đôi vợ chồng brāhmaṇa, rồi làm nghi thức kết thúc gồm rước và an trí. Câu chuyện tiếp đó nêu lời chỉnh huấn: vị thần khuyên không nên thả bốn hình thái xuống nước, mà hãy an vị tại thánh địa Hāṭakeśvara-kṣetra để đạt phúc đức akṣaya, đem lợi ích bền lâu cho phúc lợi của phụ nữ. Lakṣmī cầu xin ân huệ: thoát khỏi việc thọ thai làm người lặp đi lặp lại và được kết hợp vĩnh hằng với Viṣṇu; phần phalaśruti hứa rằng người tụng đọc với lòng tin sẽ được Lakṣmī (phúc lộc) bền vững và tránh điều bất hạnh.
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
Chương này do Sūta thuyết giảng về sự hiện diện của «Puṣkara-traya» (ba thánh địa Puṣkara) trong Hāṭakeśvara-kṣetra, được tôn xưng là nơi tẩy tịnh mạnh mẽ: chỉ cần thấy, chạm, hay xưng tụng danh hiệu cũng tiêu trừ tội lỗi như bóng tối tan trước mặt trời. Các ṛṣi hỏi vì sao Puṣkara vốn nổi tiếng là tīrtha của Phạm Thiên (Brahmā) lại xuất hiện tại đây. Sūta kể lại cuộc đối thoại lồng trong truyện: Nārada tâu với Brahmā về sự suy đồi của Kali-yuga—đạo trị quốc chính trực suy giảm, nghi lễ và kỷ cương tế tự bị phá hoại. Lo rằng sức lan của Kali sẽ làm tổn hại Puṣkara, Brahmā quyết định dời và an trú tīrtha ở nơi Kali không thể xâm nhập. Ngài sai một đóa sen (padma) rơi xuống trần; sen đáp tại vùng Hāṭakeśvara, nơi có các bà-la-môn tinh nghiêm, thông Veda và các ẩn sĩ tu khổ hạnh. Đóa sen dịch chuyển ba lần, tạo ba hõm đất (garta-traya) rồi đầy nước trong, thành ba hồ Puṣkara: Jyeṣṭha, Madhya và Kanīyaka. Brahmā đến, ca ngợi kṣetra, tuyên bố công đức của việc tắm tại đây và của lễ Karttika śrāddha (được xem ngang phước với Gayāśīrṣa), rồi khởi sự chuẩn bị yajña. Ngài truyền Vāyu mời Indra cùng các chúng thiên đến trợ giúp; Indra mang vật liệu cần thiết và các bà-la-môn đủ tư cách, để Brahmā cử hành tế lễ đúng pháp, ban dakṣiṇā viên mãn.
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
Chương 180 (Nāgara Khaṇḍa) mở ra như một cuộc vấn đáp thần học–nghi lễ. Các hiền triết hỏi Sūta về đại tế lễ kỳ diệu do Phạm Thiên (Brahmā) cử hành tại một thánh địa: tôn vinh vị thần nào, ai đảm nhiệm từng chức tư tế, lễ vật cúng dường/dakṣiṇā là gì, và việc bổ nhiệm adhvaryu cùng các chức sự khác được tiến hành ra sao. Sūta đáp bằng cách thuật lại toàn bộ sự sắp đặt theo đúng nghi quỹ. Đế Thích (Indra) và Śambhu (Śiva) cùng đoàn tùy tùng chư thiên đến trợ duyên; Phạm Thiên tiếp đón trang nghiêm và phân công trách nhiệm. Viśvakarman được lệnh dựng yajñamaṇḍapa và mọi hạng mục: gian dành cho phu nhân, bàn tế/vedī, các hố lửa, khí cụ và chén cốc, các trụ yūpa, rãnh nấu, cùng những bố trí gạch rộng lớn; lại làm cả tượng “nhân thân bằng vàng” (hiraṇmaya puruṣa). Bṛhaspati chịu trách nhiệm thỉnh mời các tư tế đủ phẩm hạnh, ấn định mười sáu vị; Phạm Thiên tự thân khảo xét rồi bổ nhiệm. Cuối chương là danh sách mười sáu ṛtvij và chức phận (như hotṛ, adhvaryu, udgātṛ, agnīdhra, brahmā…), tiếp đó Phạm Thiên cung kính thỉnh cầu họ trợ lực cho lễ thọ giới dīkṣā và khởi sự công việc tế tự.
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
Chương 181 (Nāgara Khaṇḍa) thuật lại một cuộc tranh luận mang tính pháp lý–thần học về tính hợp lệ của nghi lễ trong Hāṭakeśvara-kṣetra. Các Bà-la-môn Nāgara phẫn nộ vì bị gạt ra ngoài, bèn sai Madhyaga làm sứ giả đến chất vấn Phạm Thiên (Brahmā, Padmajā), khi Ngài đang cử hành yajña với các ṛtvik không thuộc địa phương. Người Nāgara khẳng định quyền thừa truyền: mọi nghi thức tiến hành mà không có họ đều thành vô hiệu; bản văn còn nêu đây là hệ quả của một lần “hiến tặng thánh địa” (kṣetra-dāna) xưa, với ranh giới đã được định rõ. Phạm Thiên đáp lời hòa nhã, thừa nhận sai sót về thủ tục và thiết lập quy tắc: yajña/śrāddha trong vùng này mà loại trừ Nāgara thì không sinh quả; ngược lại, Nāgara làm lễ ngoài kṣetra cũng không hiệu lực—tạo nên thẩm quyền tương hỗ. Câu chuyện chuyển sang sự gấp rút hoàn tất tế lễ: Savitrī đến trễ, Nārada rồi Pulastya được phái đi thỉnh mời. Khi thời gian cạn dần, Indra đưa đến một gopa-kanyā (cô gái chăn bò), được làm lễ thanh tịnh và chuyển hóa để xứng đáng kết hôn với Phạm Thiên. Chư thiên và các bậc thẩm quyền (kể cả Rudra và các Bà-la-môn) chuẩn nhận danh xưng của nàng là Gāyatrī, và hôn lễ được cử hành để bảo đảm yajña hoàn thành. Kết chương là lời tán thán công đức của tīrtha: nơi ấy cát tường, ban thịnh vượng; các việc như lễ se tay, piṇḍa-dāna và kanyā-dāna thực hiện tại đây đều được tăng trưởng phước báo.
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
Chương này thuật lại một biến cố nghi lễ–thần học trong bối cảnh một đại tế (yajña). Phạm Thiên (Brahmā) cùng nữ thần Gāyatrī tiến vào đàn tràng, tạm mang phong thái của con người, trong khi nghi lễ được chuẩn bị đúng pháp với gậy, da thú, dây thắt lưng và sự giữ im lặng. Đến giai đoạn pravargya, một đạo sĩ quấy nhiễu tên Jālma xuất hiện, trần truồng, tay cầm bát sọ (kapāla) đòi thức ăn; bị khước từ, chiếc kapāla bị ném đi nhưng lại sinh sôi kỳ lạ, tràn ngập khu vực tế đàn, đe dọa làm gián đoạn nghi lễ. Phạm Thiên nhập định nhận ra chiều kích Śaiva trong sự việc và cầu thỉnh Maheśvara. Śiva tuyên bố kapāla là pháp khí được Ngài ưa chuộng, đồng thời quở trách việc tế lễ đã bỏ sót phần cúng dường hướng về Ngài. Ngài chỉ dạy phải dâng hiến lễ vật qua kapāla và minh định sự hiến cúng dành cho Rudra, nhờ đó tế lễ mới viên mãn. Phạm Thiên thương lượng để phù hợp nghi quỹ: từ nay các yajña cần có tụng niệm hướng Rudra (đặc biệt Śatarudrīya) và dâng cúng trong kapāla bằng đất; còn Śiva hiển lộ tại địa phương với danh hiệu Kapāleśvara, vị hộ trì thánh địa. Bản văn nêu phước báo: tắm trong ba hồ kuṇḍa của Phạm Thiên và lễ bái liṅga đem lại quả báo tâm linh thù thắng; canh thức (vigil) vào đêm Kārttika, ngày bạch nguyệt thập tứ, hứa ban giải thoát khỏi các lỗi lầm phát sinh từ đời sống. Câu chuyện chuyển sang các hiền triết/ṛtvij từ phương Nam; sau cái nóng giữa trưa, họ tắm ở thủy vực gần đó, những nét thô xấu liền hóa thành dung mạo đoan nghiêm. Vì vậy họ đặt tên nơi ấy là Rūpatīrtha và tuyên nói công đức: sắc đẹp qua nhiều đời, tăng trưởng nghi lễ tổ tiên, và sự thịnh vượng vương quyền nhờ bố thí. Kết lại, các hiền triết trở về, tranh biện suốt đêm về kỹ thuật tế tự, nhấn mạnh rằng trật tự nghi lễ được bảo toàn khi sự nhận biết thần linh và sự hiến cúng đúng danh nghĩa hòa hợp.
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
Chương 183 kể về một sự gián đoạn trong lễ tế yajña kéo dài nhiều ngày. Một học trò khổ hạnh trẻ (baṭu) nghịch ngợm ném một con rắn nước vô hại vào hội chúng tế lễ, khiến các vị chủ lễ hoảng sợ. Con rắn quấn quanh hotṛ (hoặc một chức sự nghi lễ chính), làm tăng nỗi kinh hãi và rối loạn; trong cơn phản ứng, một lời nguyền được thốt ra và baṭu bị mắc quả báo hóa thành rắn, nêu rõ logic Purāṇa về phép tắc nghi lễ và hệ quả nghiệp báo ngoài ý muốn. Người bị biến dạng tìm đến Bhṛgu cầu giải thoát; vai trò của Chyavana được làm rõ khi Bhṛgu từ bi can thiệp, nhấn mạnh rắn ấy không có nọc và hình phạt là quá mức. Rồi Brahmā hiện đến, tái diễn giải biến cố như sự an bài: thân rắn của baṭu trở thành mầm khởi lập dòng nāga thứ chín trên trần thế, được điều phục để không gây hại cho những người hành trì thần chú và y dược. Chương này xác định một nguồn nước đẹp tại cánh đồng Hāṭakeśvara và tuyên xưng là Nāgatīrtha, dạy thờ phụng và tắm gội thanh tịnh (snāna), đặc biệt vào ngày pañcamī của nửa tháng tối trong Śrāvaṇa (cũng nhắc tương ứng Bhādrapada). Công đức được hứa ban: trừ sợ hãi do rắn, lợi ích cho người bị độc, giải tai ương và ban phúc con cái. Các đại nāga như Vāsuki, Takṣaka, Puṇḍarīka, Śeṣa, Kāliya được mô tả tụ hội; Brahmā giao họ nhiệm vụ hộ trì yajña và thiết lập việc tôn vinh định kỳ tại Nāgatīrtha. Phalaśruti còn khẳng định: nghe, tụng, chép, và gìn giữ bản māhātmya này đều đem năng lực bảo hộ cho nơi chốn lưu giữ văn bản.
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
Vào ngày thứ ba của lễ Brahmayajña (bối cảnh trayodaśī được nhắc đến), các tư tế ṛtvij đang chu toàn nghi lễ trong một khung cảnh tế tự sung túc: thức ăn đã nấu sẵn, bơ tinh khiết (ghee) và sữa ví như tuôn chảy, của cải dồi dào để bố thí. Sự thịnh vượng của nghi lễ đi đôi với khát vọng tìm hiểu tri kiến cao thượng. Một vị khách trí giả (jñānī atithi), được mô tả là thấu biết quá khứ, hiện tại và tương lai, đến dự và được tôn kính. Trước sự kinh ngạc của các tư tế về nguồn gốc tuệ giác phi thường ấy, ông thuật lại đời mình và nêu sáu “vị thầy” rút ra từ quan sát hành vi của các loài và các mẫu hình: Piṅgalā (một kỹ nữ), chim kurara, rắn, nai (sāraṅga), người thợ làm mũi tên (iṣu-kāra) và một thiếu nữ. Ông khẳng định học đạo bằng quán chiếu có thể phát sinh từ sự chứng kiến tỉnh thức, không chỉ từ một vị thầy nhân gian duy nhất. Trọng tâm là bài học của Piṅgalā: khổ não sinh từ dục vọng bị trói buộc bởi hy vọng, còn an lạc đến khi buông bỏ mong cầu. Piṅgalā dứt sự chờ đợi bất an, thôi phô bày cạnh tranh và ngủ yên trong mãn nguyện; người kể chuyện cũng tiếp nhận thái độ xả ly ấy, liên hệ sự an tĩnh nội tâm với sức khỏe thân thể—ngủ ngon, tiêu hóa tốt, thêm sức lực. Kết lại, chương đưa ra lời răn chung: dục vọng thường lớn dần theo những gì đạt được, vì vậy hãy hành xử ban ngày sao cho đêm về có thể ngủ yên, không vướng bận—xem tu tập như sự điều phục lòng ham muốn ngay trong đời sống nghi lễ.
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
Chương này mở đầu bằng lời tự thuật mang tính giáo huấn của một Atithi (vị khách—ẩn sĩ/đạo sư) trước hội chúng Bà-la-môn, rồi được Sūta tiếp nối bằng khung truyện về một hội nghị thần linh. Trước hết, Atithi chỉ rõ sự chấp trước vào của cải khiến người đời quấy nhiễu và tâm trí mệt mỏi; học từ chim kurara (osprey) rằng khi buông bỏ vật bị thèm muốn thì tranh chấp liền dứt, ông bèn phân phát tài sản cho thân quyến và đạt an lạc. Kế đó, ông học từ rắn (ahi/sarpa) rằng việc dựng nhà và đồng nhất “ta” với sở hữu gây khổ và trói buộc vào những hành động vì gia đình; ông nêu dấu hiệu của một yati chân chính (trú xứ hạn định, khất thực kiểu madhukarī, tâm bình đẳng) và liệt kê các nguyên nhân thường làm sa sút đời xuất gia. Từ ong (bhramara), ông học cách rút lấy “tinh túy” như ong hút mật—ví như chắt lọc “sāra” giáo lý từ nhiều śāstra; từ người thợ làm tên (iṣukāra), ông học nguyên tắc nhất tâm (ekacittatā) là cửa ngõ vào brahma-jñāna, rồi chuyên chú nội tâm vào thực tại Mặt Trời/Viśvarūpa ngự trong thân. Bài học từ vòng tay của thiếu nữ: nhiều chiếc gây ồn, hai chiếc vẫn va nhau, chỉ một chiếc mới lặng—khiến ông chọn du hành đơn độc để tăng trưởng tri kiến sâu xa. Sau đó, chư thiên và hiền thánh tụ hội, ban ân và nảy sinh tranh luận về việc thọ nhận thần lực mà không có phần trong yajña. Mahādeva thiết lập quy phạm: về sau trong các lễ śrāddha (cúng thần hay tổ tiên), phải thỉnh và tôn kính Yajñapuruṣa (đồng nhất với Hari) ở phần kết; nếu không, nghi lễ trở nên vô ích. Atithi cũng nêu tīrtha của mình tại Hāṭakeśvara-kṣetra và nói rằng tắm ở đó vào ngày Caturthī trùng Aṅgāraka đem lại công đức trọn vẹn của mọi thánh địa; chương kết bằng việc chuẩn bị nghi thức khi yajña bắt đầu.
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
Chương này là cuộc đối thoại giáo huấn: các hiền triết thỉnh cầu Sūta thuật rộng hơn về māhātmya tối thượng liên hệ đến bổn phận của người gia chủ đối với khách (atithi-kṛtya). Sūta đáp rằng hiếu khách là gṛhastha-dharma tối trọng; khinh suất với khách bị xem là hủy hoại đạo đức, còn tôn kính và phụng dưỡng khách thì gìn giữ công đức và làm tâm linh vững ổn. Chương phân loại khách thành ba hạng: śrāddhīya (đến vào lúc cử hành śrāddha cho tổ tiên), vaiśvadevīya (đến vào thời điểm cúng vaiśvadeva), và sūryoḍha (đến sau bữa ăn hoặc ban đêm). Tùy hạng mà ứng xử đúng pháp: không tra hỏi tỉ mỉ dòng dõi, chỉ nhận biết dấu hiệu yajñopavīta và dâng thức ăn với lòng sùng tín. Lại nêu rằng làm khách hoan hỷ chính là làm chư thiên hoan hỷ: đón mừng, mời ngồi, dâng arghya/pādya và bố thí ẩm thực đều được hiểu như những hành vi làm đẹp lòng các nguyên lý vũ trụ và thần linh. Kết lại, chương khẳng định vị khách là hiện thân của sự hiện diện thần thánh toàn diện trong nền đạo lý của gia đình.
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
Sūta thuật lại một biến cố xảy ra trong lễ tế yajña vào ngày thứ tư. Vị prastātṛ đã để riêng một phần thịt hiến tế (guda) dành cho nghi thức homa, nhưng một brāhmaṇa trẻ vì cơn đói đã ăn mất, khiến vật cúng bị ô uế và gây chướng ngại cho đàn tế (yajña-vighna). Prastātṛ liền phát lời nguyền: chàng trai hóa thành một rākṣasa với hình dạng ghê rợn. Các vị hành lễ tụng đọc thần chú hộ vệ và khẩn cầu chư thiên. Kẻ bị nguyền được nhận ra là Viśvāvasu, con của Pulastya, vốn thuộc dòng dõi học giả; y đến cầu xin Brahmā (Lokapitāmaha), thú nhận rằng hành động ấy là do không biết, nhưng bị dục vọng thúc đẩy. Brahmā thỉnh cầu prastātṛ thu hồi lời nguyền để lễ tế được viên mãn, song prastātṛ khẳng định lời nói đã thốt ra không thể đảo ngược. Vì vậy, một thỏa hiệp được lập: Viśvāvasu được an trí ở phương tây gần Cāmatkārapura, được trao quyền điều phục các loài ác hại khác, như một kẻ canh giữ và điều tiết nhằm bảo hộ phúc lợi cho Nāgara. Chương này tiếp đó nêu rõ “luật phần” về đạo đức–nghi lễ: những śrāddha sai sót hay cử hành không đúng—thiếu dakṣiṇā, thiếu tilas/darbha, sai tư cách người thọ nhận, thiếu thanh tịnh, dùng khí cụ không hợp, sai thời điểm, và thiếu nghi nghiêm thủ tục—đều bị quy định là “phần” thuộc về rākṣasa. Đây là bản liệt kê răn nhắc về sự chuẩn xác của śrāddha và kỷ luật trong nghi lễ.
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
Chương này diễn ra trong khung cảnh một lễ tế Veda (yajña) với sadas, việc tuyển chọn các ṛtvij và trình tự homa, nhấn mạnh tính đúng phép của nghi lễ: lời chỉ dẫn của adhvaryu và các hành tác của udgātṛ gắn với sāman. Audumbarī—con gái của Gandharva Parvata, được mô tả là người nhớ tiền kiếp (jāti-smarā)—bị cuốn hút bởi tiếng sāmagīti và dấu hiệu nghi lễ śaṅku, liền đến nơi tế đàn. Nàng chỉnh sửa udgātṛ, truyền phải lập tức làm homa tại ngọn lửa phương Nam, khẳng định sự chuẩn xác của yajña là điều cứu độ, không thể nhân nhượng. Qua đối thoại, lời nguyền xưa được hé lộ: Nārada, bị chế giễu về các tinh vi âm nhạc (phân biệt tāna/mūrcchanā), đã nguyền nàng phải sinh làm người; điều kiện giải thoát là nàng phải cất lời đúng thời khắc quyết định trong pitāmaha-yajña và được thừa nhận “trong hội chúng của tất cả chư thiên”, nối mokṣa với không gian nghi lễ công cộng. Audumbarī thỉnh cầu lập một quy phạm bền vững: mọi yajña về sau phải an vị hình tượng của nàng ở giữa sadas và cúng bái trước khi tiến hành việc thỉnh/đặt śaṅku. Udgātṛ và chư thiên chuẩn thuận như một nghi thức ràng buộc, đồng thời nêu rõ phước báo: dâng cúng cho nàng trái cây, y phục, trang sức, hương liệu—công đức được tăng trưởng vượt bậc. Tiếp đó là cảnh dân thành, đặc biệt các phụ nữ, đến với lòng hiếu kỳ và tín kính để lễ bái; cha mẹ nhân gian của nàng cũng đến, nhưng nàng hạn chế việc phủ phục để gìn giữ tiền đồ thiên giới. Câu chuyện mở rộng đến tầm vũ trụ: đại hội chư thần và 86 vị Mẫu (mātṛgaṇa) cùng đến xin chỗ ngự và sự công nhận; Brahmā (Padmaja) truyền cho một bậc học giả “sinh từ đô thành” phân định lãnh địa và an tọa cho từng nhóm, biến dòng thần linh đổ về thành một địa lý thiêng có trật tự. Mâu thuẫn nảy sinh với Sāvitrī: vì buồn phiền khi thấy người khác được tôn vinh còn mình tưởng bị lãng quên, bà thốt lời nguyền hạn chế sự đi lại của các Mẫu, báo trước cảnh khổ—chịu nóng lạnh theo mùa và thiếu sự bảo trợ của đô thành (không được thờ phụng, không có dinh thất). Do đó, chương này như một bản hiến chương nhiều tầng: (1) nghi lễ yajña phải chuẩn xác; (2) việc an vị hình tượng nữ thánh Audumbarī là điều kiện tiên quyết cho một số nghi thức; (3) sắp đặt các tập thể thần linh vào không gian địa phương; và (4) lời cảnh tỉnh rằng việc phân phối danh dự nghi lễ và sự thừa nhận xã hội sai lệch có thể sinh ra những ràng buộc lâu dài bởi sức mạnh của śāpa.
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
Chương này thuật lại cuộc đối thoại khi các nữ Gandharva đang chịu lời nguyền đến trước Nữ thần Audumbarī, than khóc và cầu xin một con đường an lành. Họ nói đời sống phải nương vào ca múa ban đêm và vì thế bị xã hội khinh miệt, bị gạt ra bên lề. Audumbarī thừa nhận lời nguyền của Savitrī là bất khả đổi dời, nhưng chuyển nghĩa nó thành một ân hộ trì: các nữ nhân ấy được an bài vai trò trong những dòng tộc nhất định (nêu là “sáu mươi tám gotra”) và sẽ được thừa nhận nhờ việc thờ phụng theo địa điểm, theo quy thức. Chương cũng nêu một tục lệ mang tính đô thị–đền miếu: nhà nào gặp sự tăng trưởng phú túc đặc biệt (gắn với một maṇḍapa) thì phải thực hành lễ cúng và sự kiêng trì đã định, gồm cả nghi lễ của phụ nữ tại cổng thành với tiếng cười, cử chỉ và các lễ vật kiểu bali. Tuân hành thì được mãn nguyện như đã dự phần tế lễ; bỏ qua thì bị gắn với tai ương như mất con, bệnh tật. Sau đó câu chuyện chuyển sang Devasharmā và người vợ, nối kết với việc Audumbarī từng bị Nārada nguyền và phải giáng sinh làm người, qua đó giải thích nguồn gốc sự hiện diện và quyền uy nghi lễ của Nữ thần. Kết thúc bằng mô-típ lễ hội và avabhṛtha (tắm sau tế lễ), khẳng định nơi này mang tính “mọi tirtha hội tụ”, và nhấn mạnh quả báo đặc biệt của các nghi thức vào ngày rằm, nhất là do phụ nữ thực hành.
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
Chương 190 được Sūta truyền lại như một cuộc luận bàn thần học nhiều tầng. Một Bà-la-môn hoàn tất nghi lễ năm đêm (pañcarātra) tại Hāṭakeśvara-kṣetra rồi thỉnh vấn các Bà-la-môn Nāgara uyên bác về lễ vật có thể “chuộc” cho xứ sở giữa nỗi lo ô nhiễm nghi lễ thời Kali. Phạm Thiên (Brahmā) giảng về vị trí vũ trụ của các tīrtha: Naimiṣa ở cõi đất, Puṣkara ở trung giới (antarīkṣa), còn Kurukṣetra trải khắp ba cõi; Ngài hứa Puṣkara sẽ hiện diện dễ tiếp cận trên trần gian từ Kārttika śukla ekādaśī đến pañcadaśī, và tán dương việc tắm gội cùng cúng śrāddha với lòng tin sẽ cho quả báo bất hoại. Câu chuyện chuyển sang phần hoàn mãn yajña: Pulastya đến xác nhận nghi thức đúng pháp và chỉ dạy các hành vi kết thúc liên hệ Varuṇa, gồm avabhṛtha snāna, nói rằng khi ấy mọi tīrtha hội tụ và người dự lễ được thanh tịnh. Vì dân chúng tụ hội đông, Brahmā bảo Indra báo hiệu giờ tắm bằng cách thả xuống nước một tấm da nai buộc vào cây tre; Indra xin lập lệ tái hiện hằng năm do bậc vương giả chủ trì, hứa ban hộ trì, thắng lợi và trừ tội lỗi của năm cho người tắm. Sau cùng, bệnh Yakṣmā được nhân cách hóa đến cầu Brahmā cho sự thừa nhận nghi lễ, nêu rằng sự mãn ý của Bà-la-môn là then chốt cho quả yajña; Brahmā bèn đặt quy định dâng bali vào cuối lễ Vaiśvadeva cho gia chủ có thánh hỏa, và bảo chứng rằng trong bối cảnh Nāgara này Yakṣmā sẽ không phát sinh, khiến chương vừa là tích nguyên khởi tīrtha vừa là bản hiến chương nghi lễ.
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
Các Ṛṣi hỏi Sūta về những chỗ đã nhắc đến Sāvitrī và Gāyatrī trước đó: vì sao Gāyatrī lại được gắn với vai trò người vợ trong bối cảnh tế lễ, và Sāvitrī đã tiến về yajña-maṇḍapa rồi bước vào nhà dành cho các phu nhân (patnīśālā) như thế nào. Sūta kể rằng Sāvitrī hiểu rõ tình thế của phu quân, tự củng cố chí nguyện, rồi quy tụ đoàn tùy tùng gồm các phu nhân thần thánh như Gaurī, Lakṣmī, Śacī, Medhā, Arundhatī, Svadhā, Svāhā, Kīrti, Buddhi, Puṣṭi, Kṣamā, Dhṛti, cùng các apsaras như Ghṛtācī, Menakā, Rambhā, Urvaśī, Tilottamā. Trong tiếng nhạc và lời ca do gandharva và kinnara dẫn dắt, đoàn rước tiến đi vui vẻ. Nhưng trên đường, Sāvitrī liên tiếp gặp điềm báo bất tường: mắt phải giật, thú vật chuyển động trái lẽ lành, tiếng chim kêu đảo ngược, thân thể co giật dai dẳng khiến lòng nàng bồn chồn. Trái lại, các nữ thần đi cùng vẫn mải mê thi thố ca múa, không hay biết sự xao động trong tâm Sāvitrī do các śakuna/utpāta gây nên. Chương này làm nổi bật nghệ thuật đọc điềm trong Purāṇa ngay giữa một cuộc rước lễ tưng bừng hướng về nghi lễ thiêng, đặt sự phân định đạo lý và căng thẳng cảm xúc vào trung tâm câu chuyện.
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Chương này kể một truyền thuyết tīrtha được sắp đặt chặt chẽ, giải thích vì sao một địa điểm trở nên linh thiêng qua xung đột và hệ quả nghi lễ. Nārada đến giữa âm vang lễ nghi, xúc động phủ phục trước mẹ (Jananī), mở ra bầu không khí căng thẳng giữa tình thân và trật tự vũ trụ. Rồi xuất hiện lý do đưa vào một cô dâu thay thế—một thiếu nữ sinh trong dòng gopa—được đặt tên Gāyatrī và bằng lời tuyên xưng tập thể, được công khai gọi là “Brāhmaṇī”. Bước ngoặt là khi Sāvitrī đến yajña-maṇḍapa: chư thiên và các vị chủ lễ lặng im vì sợ hãi và hổ thẹn. Sāvitrī đưa ra lời luận tội đạo đức kéo dài, phê phán sự bất chính trong nghi lễ và sự đảo lộn xã hội–tôn giáo; cuối cùng bà giáng các lời nguyền lên Brahmā (Vidhī), Gāyatrī cùng nhiều thần linh và người hành lễ. Mỗi lời nguyền trở thành lời giải thích nhân quả cho những cảnh trạng về sau: mất sự thờ phụng, tai ương, bị giam cầm, và kết quả nghi lễ suy đồi. Từ xung đột, câu chuyện chuyển sang việc “lập địa”: Sāvitrī rời đi, để lại dấu chân thiêng trên sườn núi, được tôn là dấu “pāpa-hara” có năng lực trừ tội. Phần kết mang tính chỉ dạy và nêu công đức: thờ phụng ngày rằm, phụ nữ dâng đèn (nêu rõ phúc báo), múa hát với lòng sùng kính để thanh tịnh, bố thí trái cây và thức ăn, làm śrāddha với lễ vật tối thiểu mà công đức ngang Gayā-śrāddha, và trì japa trước Sāvitrī để xóa tội tích tụ. Cuối cùng là lời khuyến thỉnh đến Chamatkārapura lễ bái Nữ Thần, cùng phalaśruti hứa ban thanh tịnh và an lạc cho người đọc và người nghe.
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
Chương 193 mở ra bằng cuộc vấn đáp thần học: các Ṛṣi hỏi Sūta rằng sau khi Sāvitrī giận dữ bỏ đi và ban lời nguyền, vì sao chư thiên vẫn có thể an vị trong giảng đường tế lễ dù đang bị ràng buộc bởi nguyền. Sūta thuật rằng Gāyatrī đứng dậy đáp lời, khẳng định uy lực bất khả hồi của lời Sāvitrī—không thần hay phi thần nào có thể đổi khác—nhưng đồng thời thiết lập một khuôn khổ bù đắp bằng ân phúc. Gāyatrī tán dương Sāvitrī là bậc pativratā tối thượng và là nữ thần trưởng thượng đáng tôn kính, nhờ đó lời nói của bà mang tính ràng buộc. Rồi Gāyatrī nêu các điều chỉnh: địa vị thờ phụng và tính trung tâm nghi lễ của Brahmā được xác lập—các công việc tế tự không thể viên mãn nếu thiếu Brahmā tại các Brahmā-sthāna—và darśana (chiêm bái) Brahmā được tuyên là đem công đức tăng bội, nhất là vào các ngày parvan. Chương còn phóng chiếu hệ quả vào lịch sử huyền thoại tương lai: nói về các lần hóa thân và vai trò của Viṣṇu (kể cả hai hình thái và việc phụng sự làm người đánh xe); Indra sẽ bị giam cầm rồi được Brahmā giải thoát; Agni được thanh tịnh và phục hồi tư cách thọ nhận thờ cúng; Śiva sẽ tái sắp đặt hôn phối, cuối cùng có phối ngẫu thù thắng là Gaurī, ái nữ của Himācala. Qua đó, cơ chế Purāṇa được nêu rõ: lời nguyền vẫn chân thực về mặt thần học, nhưng được dung hợp vào đạo lý và nghi lễ nhờ ân phúc, tái phân vai, và giáo thuyết công đức gắn với nơi chốn và sự thờ phụng.
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
Chương này do Sūta thuật lại dưới hình thức đối thoại thần học. Mở đầu, các bậc thiêng và hiền giả xác quyết rằng người phàm nếu trước hết thờ phụng Phạm Thiên (Brahmā), rồi tiếp đó lễ bái Nữ Thần (Devī) thì sẽ đạt cảnh giới tối thượng; đồng thời còn nêu các quả báo tốt lành trong đời, đặc biệt cho phụ nữ biết kính lễ, kể cả việc đảnh lễ Gāyatrī, sẽ được hôn nhân và gia đạo cát tường. Các ṛṣi tiếp tục hỏi về trình tự thời gian và tuổi thọ của Brahmā, Viṣṇu và Śaṅkara. Sūta đáp bằng hệ thống đơn vị thời gian từ truṭi, lava trở lên, rồi đến cấu trúc ngày–tháng–mùa–năm, và độ dài các yuga tính theo năm người. Ông cũng giải thích “ngày” và “năm” của chư thiên, nêu cách đo bằng hơi thở (niśvāsa/ucchvāsa), và dẫn đến quan niệm Sadāśiva là “bất hoại” (akṣaya). Các hiền giả nêu vấn đề giải thoát: nếu ngay cả các đại thần cũng có kỳ hạn chấm dứt, thì con người thọ mạng ngắn ngủi làm sao nói đến mokṣa? Sūta dạy về Thời gian (kāla) vô thủy, vượt ngoài số đếm, và khẳng định vô lượng hữu tình, kể cả chư thiên, đã chứng giải thoát nhờ brahmajñāna dựa trên tín tâm và thực hành. Ông phân biệt các tế lễ tạo phúc sinh thiên có thể lặp lại với brahmajñāna chấm dứt luân hồi, nhấn mạnh trí tuệ được tích lũy dần qua nhiều đời. Cuối cùng, Sūta truyền lời chỉ dạy nhận từ cha: tại Hāṭakeśvara-kṣetra có hai tīrtha cát tường do hai kumārī lập nên (một brāhmaṇī và một śūdrī). Ai tắm ở đó vào ngày Aṣṭamī và Caturdaśī, rồi thờ phụng Siddhi-Pādukā nổi tiếng nhưng ẩn trong một hố, thì sau một năm trì giới sẽ khởi sinh brahmajñāna. Các ṛṣi hoan hỷ tiếp nhận và quyết tâm thực hành pháp tu ấy.
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
Chương 195 mở đầu khi các bậc hiền triết hỏi về hai nhân vật đã nhắc trước—Śūdrī và Brāhmaṇī—cùng “cặp thánh địa (tīrtha) vô song” tại Hāṭakeśvara-kṣetra: nguồn gốc, việc kiến lập, và truyền tích “hiển lộ” gắn với hình ảnh pādukā (dép/ dấu chân). Sūta đáp lời bằng cách giới thiệu một vị bà-la-môn tên Chāndogya thuộc cộng đồng Nāgara, tinh thông Sāmaveda và an trú trong đạo hạnh gia chủ. Về cuối đời, ông sinh một ái nữ có tướng mạo cát tường, đặt tên Brāhmaṇī; sự ra đời của nàng được tả như đem ánh sáng và niềm hoan hỷ đến gia đình. Song song đó còn có Ratnavatī, cũng được gợi bằng hình tượng rực sáng. Hai thiếu nữ trở thành đôi bạn không rời, cùng ăn, cùng nghỉ, tình thân của họ trở thành trục chính của câu chuyện. Khi việc hôn phối được bàn định, nỗi lo chia lìa bùng thành khủng hoảng: Brāhmaṇī nhất quyết không lấy chồng nếu phải xa bạn, thậm chí dọa tự hại nếu bị ép, khiến hôn nhân được đặt lại như vấn đề đạo lý về quyền tự quyết và nghĩa tình. Người mẹ tìm cách dung hòa, đề nghị sắp xếp để Ratnavatī cũng kết duyên trong cùng mạng lưới gia đình, nhưng Chāndogya khước từ vì quy ước cộng đồng, cho rằng sự “chuyển gả” ấy bị xã hội chê trách. Chương này vì thế phơi bày xung đột giữa phép tắc xã hội, quyền uy cha mẹ, lời nguyện cá nhân và việc gìn giữ mối gắn bó sâu nặng, làm nền cho diễn giải về tīrtha mà các hiền triết thỉnh hỏi.
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
Sūta thuật lại một giai thoại vương đạo được đặt trong khuôn khổ ngoại giao hôn phối. Vua xứ Anarta thấy công chúa Ratnavatī đến tuổi cập kê, dung sắc tuyệt trần, liền suy niệm về bổn phận gả con gái. Bản văn nêu lời răn theo chuẩn mực đạo đức: đem con gái gả cho kẻ không xứng chỉ vì lòng tham lợi dụng (kārya-kāraṇa-lobha) là điều nguy hại, có thể dẫn đến hậu quả bất thiện. Không tìm được đối tượng tương xứng, nhà vua sai những họa sư danh tiếng đi khắp cõi đất, vẽ chân dung các vị quân vương đủ điều kiện—trẻ trung, dòng dõi cao quý, và đầy đủ đức hạnh—rồi trình cho Ratnavatī để nàng tự chọn cho hợp lễ nghi, giảm lỗi của người cha. Trong các chân dung ấy, Bṛhadbala, vua xứ Dāśārṇa, được xem là xứng đáng. Vua Anarta bèn gửi quốc thư trang trọng mời Bṛhadbala đến cử hành hôn lễ, dâng Ratnavatī—người nổi danh và đẹp bậc nhất. Nhận lời cầu hôn, Bṛhadbala hoan hỷ, lập tức xuất phát cùng tứ binh (bốn đạo quân) đến thành Anarteśa, mở đầu cuộc hành trình kết minh được ghi ở phần kết chương.
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
Sūta thuật lại một cơn khủng hoảng đạo đức của Parāvasu, con trai vị Bà-la-môn uyên bác Viśvāvasu. Vào tháng Māgha, vì mệt mỏi và sơ suất, Parāvasu ở nhà một kỹ nữ và lỡ uống rượu, tưởng là nước. Khi nhận ra lỗi, ông vô cùng hối hận, tìm đường thanh tịnh: tắm tại Śaṅkha-tīrtha rồi đến trước thầy trong tư thế tự hạ mình theo lễ nghi xã hội để xin prāyaścitta (pháp sám hối–tẩy tội). Bạn bè ban đầu chế giễu và đưa lời gợi ý bất kính, nhưng Parāvasu kiên quyết đòi một phương cách nghiêm túc, nên các Bà-la-môn thông hiểu smṛti được mời bàn định. Họ phân biệt việc uống do cố ý và do vô tình, rồi định một phép chuộc tội cổ điển: uống bơ ghee nóng như lửa, theo đúng lượng đã lỡ uống. Cha mẹ ông cố ngăn, sợ khổ hạnh nguy hiểm dẫn đến chết chóc và ô danh. Cộng đồng bèn đến thỉnh Bhartṛyajña (trong cảnh triều đình còn gắn với Haribhadra), bậc thẩm quyền được kính trọng. Ngài tái định nghĩa sự việc: ngay cả lời nói đùa cũng có thể trở thành hiệu lực trong dharma địa phương khi được người học rộng giải thích đúng bối cảnh. Với sự hòa giải nơi công đường và sự hợp tác của nhà vua, công chúa Ratnāvatī, mang tâm thế như người mẹ, giúp thực hiện một phép thử thanh tịnh mang tính biểu tượng: khi chạm và tiếp xúc môi, sữa hiện ra thay vì máu, công khai xác nhận sự trong sạch được phục hồi. Kết thúc, thành bang ban hành quy ước cấm rượu và thịt trong những nhà như vậy, kèm hình phạt, gắn việc sám hối cá nhân với quản trị đạo đức công cộng.
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
Chương này mở đầu bằng cuộc thương thảo hôn nhân hoàng gia nhưng bị gián đoạn bởi tranh luận đạo lý–pháp lý về sự thanh tịnh và tư cách kết hôn. Vua xứ Daśārṇa nghe hoàn cảnh của Ratnāvatī liền rút lui, gọi nàng là “punarbhū” và viện dẫn hậu quả “sa sút dòng tộc”. Ratnāvatī khước từ mọi người cầu hôn khác, nêu dharma của sự “chỉ trao gả một lần/giữ trọn cam kết”, và khẳng định rằng ý chí trong tâm cùng lời hứa bằng miệng đã tạo nên thực tại ràng buộc của hôn nhân, dù chưa có nghi thức nắm tay chính thức. Chọn khổ hạnh thay vì tái giá, nàng quyết làm tapas nghiêm khắc; mẹ nàng tìm cách can ngăn và sắp đặt hôn sự, nhưng Ratnāvatī bác bỏ, thề thà tự hại thân còn hơn thỏa hiệp. Một người bạn Brāhmaṇī bộc bạch cảnh ngộ riêng liên quan đến tuổi dậy thì và các ràng buộc xã hội–nghi lễ, rồi quyết cùng Ratnāvatī tu tapas. Bậc thầy Bhartṛyajña trình bày các mức khổ hạnh theo thứ bậc (cāndrāyaṇa, kṛcchra, sāntapana, ăn vào “giờ thứ sáu”, tri-rātra, ekabhakta…), nhấn mạnh sự bình đẳng nội tâm và cảnh báo rằng sân hận sẽ tiêu mất công đức khổ hạnh. Ratnāvatī thực hành lâu dài qua các mùa, ngày càng siết chặt chế độ ăn uống, cuối cùng đạt đến tapas phi thường. Śiva (Śaśiśekhara) cùng Gaurī hiện thân ban ân. Nhờ lời thỉnh cầu của Brāhmaṇī và nguyện vọng của Ratnāvatī, một thủy vực đầy sen trở thành quần thể tīrtha được đặt tên, đôi với một tīrtha khác; đồng thời một Māheśvara liṅga tự hiện từ lòng đất. Śiva tuyên dương danh tiếng và hiệu lực của đôi tīrtha và liṅga: tắm gội với lòng tin, lấy nước sạch/hoa sen và thờ phụng—đặc biệt vào sự hội tụ lịch pháp (tháng Caitra, Śukla Caturdaśī, ngày thứ Hai)—sẽ được trường thọ và tiêu trừ tội lỗi. Truyện còn nêu căng thẳng vũ trụ–đạo đức: Yama than thở địa ngục trống vì sức giải thoát của nơi này; Indra được giao che lấp tīrtha bằng bụi, nhưng chương vẫn khẳng định pháp hành thời Kali: dùng đất nơi ấy làm dấu thanh tịnh và cử hành śrāddha đúng thời điểm ấy, ngang với Gayā-śrāddha. Phần phalāśruti kết lại rằng nghe/đọc chương này và thờ liṅga đem lại sự giải tội và thành tựu đặc biệt.
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
Chương mở đầu khi các hiền triết hỏi Sūta: trong thời Kali-yuga, chúng sinh thọ mạng ngắn ngủi làm sao có thể đạt “quả phúc tắm gội” của vô số thánh địa (tīrtha) trên mặt đất. Sūta đáp bằng cách “cô đọng giáo nghĩa”: nêu 24 thực thể linh thánh, chia thành 8 bộ tam (kṣetra, araṇya, purī, vana, grāma, tīrtha, parvata, nadī), và kể tên các tam bộ như Kurukṣetra–Hāṭakeśvara-kṣetra–Prabhāsa; Puṣkara–Naimiṣa–Dharmāraṇya; Vārāṇasī–Dvārakā–Avantī; Vṛndāvana–Khāṇḍava–Dvaitavana; Kalpagrāma–Śāligrāma–Nandigrāma; Agnitīrtha–Śuklatīrtha–Pitṛtīrtha; Śrīparvata–Arbuda–Raivata; và các sông Gaṅgā–Narmadā–Sarasvatī. Kinh nói: tắm ở một nơi trong một tam bộ thì được công đức của cả tam bộ; tắm đủ các tam bộ thì thành tựu phước đức trọn vẹn như đã hành hương vô lượng tīrtha. Tiếp đó, các hiền triết hỏi riêng về vùng Hāṭakeśvara: tīrtha và đền miếu nhiều đến mức trăm năm cũng khó đi hết, nên xin một upāya (phương tiện thực hành) để được công đức phổ quát và được darśana chư thần, nhất là cho người ít của. Sūta dẫn lại đối thoại xưa: một vị vua hỏi Viśvāmitra cách dễ để chỉ tắm một tīrtha mà được quả của tất cả. Viśvāmitra nêu bốn tīrtha chính cùng nghi quỹ: (1) giếng thiêng liên hệ Gayā, làm śrāddha đúng thời điểm trăng–mặt trời để cứu độ tổ tiên; (2) Śaṅkha-tīrtha với darśana Śaṅkheśvara, gắn thời Māgha; (3) tīrtha gắn Hara-liṅga do Viśvāmitra an lập (Viśvāmitreśvara), vào ngày mồng tám sáng; (4) Śakra-tīrtha (Bālamaṇḍana), tắm nhiều ngày và darśana Śakreśvara, vào mồng tám sáng tháng Āśvina. Chương sau đó triển khai quy tắc śrāddha mang tính kỹ thuật: nhấn mạnh phải thỉnh đúng brāhmaṇa bản địa đủ tư cách (sthāna-udbhava), cảnh báo người hành lễ sai hoặc nhiễm uế có thể làm nghi lễ vô hiệu, và nêu thứ bậc các dòng họ địa phương được ưu tiên (kể cả “aṣṭakula”). Cuối cùng là một truyện nêu gương giải thích sự loại trừ xã hội–nghi lễ qua các tích nguyên nhân (lời nguyền, lỗi phạm, và chuyện một kẻ ngoài giai cấp giả làm brāhmaṇa), nhằm củng cố ranh giới đạo đức–nghi lễ và logic hiệu lực của kinh văn.
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
Chương này trình bày một luận bàn mang tính pháp-đạo về sự ô uế nghi lễ (aśauca) phát sinh do che giấu căn tính xã hội và do việc cùng ăn uống trong một cộng đồng chịu quy phạm nghi lễ nghiêm ngặt. Lúc rạng đông, con gái của gia chủ đã thọ dīkṣā là Subhadra (dīkṣita, āhitāgni) than khóc rằng mình bị gả cho một antyaja (người bị loại trừ), rồi tuyên bố sẽ lao vào lửa, khiến cả nhà kinh hãi. Các Bà-la-môn báo rằng Candraprabha, kẻ lâu nay mang hình thức dvija, nay bị lộ là caṇḍāla sau khi đã tham dự các lễ tế thần linh và tổ tiên trong thời gian dài; vì sự “tiếp nhiễm” (saṃsarga), nơi chốn và cư dân đều bị ảnh hưởng, kể cả người từng ăn uống trong nhà hoặc nhận thức ăn mang từ nhà ấy. Vị chủ trì (dīkṣita) tra cứu smṛti-śāstra và ban hành prāyaścitta theo mức độ: Subhadra phải thực hành Cāndrāyaṇa nghiêm mật, từ bỏ kho tàng trong nhà, lập lại các ngọn lửa tế, và cử hành các homa lớn để tẩy uế ngôi nhà; các sám hối được định theo số bữa đã ăn và lượng nước đã uống. Những người bị nhiễm do chạm tiếp xúc được chỉ định các nghi thức prājāpatya riêng, giảm nhẹ cho phụ nữ, śūdra, trẻ em và người già; đồ gốm đất phải bỏ đi. Việc thanh tịnh rộng hơn được quy định bằng koṭi-homa tại brahmasthāna, lấy tài sản của địa phương làm nguồn chi. Chương cũng pháp điển hóa quy tắc ranh giới Nāgara cho śrāddha và các nghi lễ liên hệ: ai vượt bỏ thủ tục Nāgara thì nghi lễ trở nên vô hiệu, và khuyên nên thanh tịnh nơi cư trú hằng năm. Khung truyện kết lại khi Viśvāmitra xác nhận với nhà vua rằng đây là trật tự đã được thiết lập, nhờ đó người Nāgara được xem là xứng đáng cử hành śrāddha và được điều chỉnh theo các chuẩn mực dựa trên bhartṛyajña.
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
Chương này thuật lại cuộc thỉnh vấn trang trọng của các Bà-la-môn đối với Viśvāmitra về śuddhi (sự thanh tịnh) và tư cách nghi lễ của một Bà-la-môn “Nāgara” có dòng cha không rõ, có thể sinh ra hoặc đến từ xứ khác. Bhartṛyajña đáp rằng việc thanh tịnh phải được xét định theo một quy trình vừa phán quyết vừa nghi lễ: do các Bà-la-môn chủ chốt, nghiêm trì giới hạnh ban cho, và cần đặt một Bà-la-môn xuất thân từ Gartā-tīrtha làm chứng nhân/điều giải chính trong đàn lễ. Từ chối ban thanh tịnh vì dục vọng, sân hận, thù ghét hay sợ hãi bị xem là tạo trọng tội, nhằm ràng buộc đạo đức để ngăn sự loại trừ tùy tiện. Sự thanh tịnh được nói là ba bậc: thanh tịnh dòng tộc, rồi thanh tịnh dòng mẹ, rồi thanh tịnh hạnh kiểm (śīla). Sau đó người ấy được công nhận là “Nāgara” và đủ điều kiện hưởng địa vị nghi lễ chung (sāmānya-pada). Chương cũng mô tả hội nghị hằng năm/theo mùa vào cuối năm và mùa thu, việc an lập mười sáu Bà-la-môn đủ phẩm chất, cách sắp đặt chỗ ngồi với nhiều pīṭhikā gắn với vai trò tụng đọc Veda, cùng một chuỗi tụng niệm như mục lục: các chất liệu śānti, tuyển đoạn sūkta/brāhmaṇa và các bài tụng hướng về Rudra. Nghi lễ kết thúc bằng lời tuyên xưng cát tường (puṇyāha), âm nhạc, y phục trắng và hương đàn, lời khẩn cầu chính thức của vị điều giải, và tiến trình quyết định dựa trên “hành vi ngôn từ” Veda hơn là tranh luận thường tình; khi tuyên án, phải dâng lễ “tāla-traya”.
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
Chương 202 trình bày một cuộc đối thoại về thủ tục và đạo đức: từ bối cảnh do Viśvāmitra gợi lên, hội chúng Bà-la-môn chất vấn vị trọng tài (madhyastha) về chuẩn mực khi đưa ra phán quyết. Họ hỏi vì sao phải theo “lời nói Veda” chứ không theo lời do con người đặt ra, và vì sao trọng tài lại ban “tāla ba bậc”. Bhartṛyajña đáp rằng trong kṣetra linh thiêng, nhất là nơi brahmaśālā, giữa các nāgara không được phát sinh lời dối trá; việc hỏi đi hỏi lại được dùng cho đến khi đạt một sự xác định vững chắc. Ông nêu chuỗi nhân quả: lời nói bị bác bỏ làm tổn hại māhātmya, từ đó sinh phẫn nộ, dẫn đến thù nghịch và lỗi đạo đức; vì vậy phải liên tục thẩm vấn trọng tài để ngăn sự đổ vỡ trật tự cộng đồng. “Tāla ba bậc” được giải thích như một phương tiện kỷ luật: qua từng mức, nó chế ngự (1) tổn hại do hỏi/đáp không đúng phép, (2) sân hận, và (3) tham dục, nhằm ổn định hòa khí hội chúng. Chương cũng giải thích vì sao Atharvaveda tuy được tính là “thứ tư” nhưng về công năng lại được xem “đứng đầu”: vì chứa tri thức đầy đủ về các nghi lễ hộ trì và tác nghiệp (kể cả phần abhicārika), hướng đến lợi ích của mọi thế giới, nên cần được tham khảo trước để thành tựu công việc (kārya-siddhi). Tất cả kết lại thành một khảo luận thống nhất về đạo đức của việc chất vấn và lời nói có thẩm quyền trong bối cảnh kṣetra.
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
Chương 203 trình bày quy trình “thanh tịnh/chuẩn nhận” (śuddhi) dành cho một Nāgara dvija trong bối cảnh cộng đồng. Ānarta hỏi: một người Nāgara đến xin thanh tịnh, đứng trước hội chúng Nāgara, làm sao được công nhận là trong sạch. Kinh văn quy định phải có một người trung gian vô tư đứng ra thẩm tra: hỏi rõ mẹ, cha, gotra, pravara, rồi lần theo phả hệ cả bên nội lẫn bên ngoại qua nhiều đời (cha–ông–cụ; tương ứng bên mẹ), nhấn mạnh việc điều tra cẩn trọng của các Bà-la-môn đang hành lễ thanh tịnh. Khi đã xác lập “dòng nhánh” (śākhā-āgama) và “gốc tộc” (mūla-vaṃśa), được ví như nền rễ lan tỏa của cây đa, chương dạy nghi thức ban sự thanh tịnh trước công chúng: điểm sindūra-tilaka và tụng các thần chú (có nhắc đến một thần chú “bốn câu/bốn chân”). Người trung gian tuyên cáo chính thức, rồi vỗ tay ba lần làm tín hiệu cộng đồng, từ đó người được thanh tịnh đủ tư cách tham dự địa vị xã hội–nghi lễ chung. Sau đó, người ấy thực hiện các hành vi tế hỏa: nương tựa nơi lửa, làm thỏa Agni, dâng cúng trọn vẹn với thần chú “năm mặt”, và bố thí dakṣiṇā kèm thức ăn tùy khả năng. Cuối chương cảnh báo: nếu không chứng lập được sự thanh tịnh dựa trên dòng tộc thì phải bị hạn chế; các nghi lễ như śrāddha do người bất tịnh chủ trì bị xem là vô hiệu. Mục đích được nêu là làm thanh tịnh nơi chốn và dòng họ bằng thủ tục nghiêm mật.
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
Adhyāya 204 trong khung Tīrthamāhātmya triển khai hai mạch luận bàn liên kết. Trước hết là vấn đề pháp lý–đạo đức về sự bất định dòng tộc: Ānarta hỏi việc tẩy tịnh áp dụng ra sao cho người tự nhận là Nāgara dù “mất dòng” (naṣṭavaṃśa). Viśvāmitra nhắc tiền lệ về Bhartṛyajña: cần xét śīla (hạnh kiểm) và sự phù hợp với Nāgara-dharma; nếu tương hợp thì cử hành nghi thức tẩy tịnh chính thức, nhờ đó phục hồi tư cách tham dự các lễ nghi như śrāddha. Tiếp theo, câu chuyện chuyển sang đối thoại thần học Śakra–Viṣṇu do thương vong trong cuộc chiến với Hiraṇyākṣa. Viṣṇu phân định quả báo: người ngã xuống khi đối diện kẻ thù trong bối cảnh linh thiêng (đặc biệt nêu Dhārā-tīrtha) thì không trở lại luân hồi; còn kẻ chết khi tháo chạy bị định vào thân phận preta. Indra hỏi phương cách giải thoát; đáp rằng nên làm śrāddha vào Kṛṣṇa-pakṣa Caturdaśī tháng Bhādrapada (Nabhāsya), khi mặt trời ở Kanyā (Xử Nữ), và đặc biệt nhấn mạnh việc cử hành tại Gayā theo lời dạy của tổ tiên. Kết thúc chương khẳng định hiệu lực làm an mãn hương linh hằng năm và cảnh báo nếu bỏ lễ thì nỗi khổ còn kéo dài.
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
Trong phần Māhātmya của thánh địa Hāṭakeśvara (Nāgara Khaṇḍa), chương này được trình bày như một cuộc vấn đáp về giáo lý và nghi lễ. Đức Viṣṇu dạy Indra rằng những chiến sĩ đã ngã xuống—dù chết khi đối mặt kẻ thù hay bị đánh từ phía sau—đều có thể được lợi ích nhờ nghi thức śrāddha cúng tổ tiên, thực hành theo cách tương đương với nghi lễ tại Gayā. Indra băn khoăn về thủ tục: Gayā ở xa, lại là nơi Pitāmaha (Phạm Thiên) cử hành hằng năm, vậy làm sao có thể đạt śrāddha-siddhi một cách thiết thực ngay trên cõi đất? Viśvāmitra thuật lại lời đáp của Viṣṇu: tại vùng Hāṭakeśvara có một tīrtha cực kỳ công đức, lấy một vị trí giếng đặc biệt (kūpikā-madhya) làm trung tâm. Vào ngày amāvāsyā và cả ngày caturdaśī, Gayā được nói là “chuyển đến” nơi ấy, mang theo tổng lực linh nghiệm của mọi tīrtha. Lại nêu điều kiện kỹ thuật: khi Mặt Trời ở cung Kanyā (Xử Nữ), nếu làm śrāddha tại đó với các brāhmaṇa thuộc nguồn gốc tám dòng tộc (aṣṭa-vaṃśa), người hành lễ có thể “độ thoát” tổ tiên, kể cả những vong linh ở trạng thái preta, và lan đến cả những người đang ở cõi trời. Chương cũng giải thích xuất xứ của các brāhmaṇa ấy—những ẩn sĩ cư trú gần dãy Himālaya—và dặn Indra phải cung kính thỉnh mời, dùng lời lẽ hòa nhã, rồi hoàn tất śrāddha đúng pháp. Kết thúc, Indra hoan hỷ lên đường đến Himālaya tìm các brāhmaṇa, còn Viṣṇu trở về Kṣīra-sāgara, nhấn mạnh hai trọng tâm: sự sắp đặt nghi lễ và sự tương đương của tīrtha này với Gayā.
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
Chương này được kể trong khuôn khổ tīrtha-māhātmya qua đối thoại giữa Viśvāmitra và Ānarta. Theo chỉ dụ của Viṣṇu, Indra đến dãy Himavat gặp các ẩn sĩ khổ hạnh nghiêm mật và thỉnh mời họ dự lễ śrāddha tại Gayākūpī ở Cāmatkārapura. Các hiền giả do dự vì lo ngại rủi ro đạo đức: giao du với cộng đồng hay tranh chấp dễ khơi sân hận làm tổn thất tapas, và việc nhận lễ vật của vua chúa có thể làm suy giảm sự thanh tịnh của đời sống xuất gia. Indra giải bày rằng uy lực của nơi ấy, gắn với Hāṭakeśvara, có thể khiến xung đột phát sinh, nhưng Ngài sẽ che chở để không khởi sân và không bị chướng ngại nghi lễ; đồng thời tán dương quả báo thù thắng của śrāddha liên hệ Gayā. Khi Viśvedevas vắng mặt (đang dự śrāddha của Brahmā), nghi lễ lâm nguy; Indra tuyên bố loài người có thể cử hành ekoddiṣṭa-śrāddha không cần Viśvedevas. Một tiếng nói vô hình xác nhận công đức vẫn đến đúng người thọ hưởng; về sau Brahmā tái lập quy định: chỉ vào những ngày đặc biệt (nhất là caturdaśī trước pretapakṣa và vài trường hợp tử vong nhất định) thì śrāddha không có Viśvedevas mới hợp lệ. Chương cũng kể sự xuất hiện của kūṣmāṇḍas từ nước mắt Viśvedevas và dạy kẻ hành lễ kẻ các vạch tro bảo hộ trên đồ đựng thức cúng để ngăn phá rối. Cuối cùng, Indra lập một Śiva-liṅga gần Bālamaṇḍana, ấn định thời điểm (tháng Māgha, nửa tháng sáng, sao Puṣya, Chủ nhật, ngày trayodaśī), nêu phúc lợi của việc tắm gội và làm pitṛ-tarpaṇa tại đó, đồng thời nhắc đến trách nhiệm của giới tư tế, sự hộ trì của thí chủ và hiểm họa đạo đức của lòng vô ân.
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
Chương này được trình bày như chuỗi đối thoại nhằm thiết lập “hiến chương” cho lễ hội Indra Mahotsava. Trước hết, Viśvāmitra nêu năng lực thanh tịnh của tīrtha: công đức tắm gội và sự chuẩn định theo lịch thời. Ānarta hỏi vì sao việc thờ Indra trên cõi người chỉ giới hạn năm đêm và nên đặt vào mùa nào. Viśvāmitra kể tích Gautama–Ahalyā: Indra phạm lỗi, bị hiền giả Gautama nguyền rủa (mất nam lực, mặt mang nghìn dấu, và nếu được thờ phụng trên trần gian thì đầu sẽ nứt vỡ); Ahalyā bị hóa thành đá; Indra rút lui. Khi vũ trụ khốn đốn vì thiếu vương quyền của Indra, Bṛhaspati cùng chư thiên đến cầu xin Gautama; Brahmā (cùng Viṣṇu và Śiva) đứng ra điều giải, đề cao sự tiết chế đúng pháp và đức tha thứ, nhưng vẫn giữ sự bất khả hủy của lời đã nói. Lời nguyền được giảm nhẹ: Indra nhận cơ quan có nguồn từ dê/cừu, và các dấu trên mặt biến thành “mắt”, khiến Ngài được gọi là Sahasrākṣa (Ngàn Mắt). Indra xin phục hồi sự thờ phụng từ loài người; Gautama thiết lập lễ hội năm đêm (pañcarātra) trên trần thế, hứa ban lợi ích xã hội—sức khỏe, không đói kém, không suy sụp chính trị—nơi nào giữ lễ. Quy định nghi lễ được nêu rõ: không thờ tượng Indra; thay vào đó dựng cây gậy sinh từ cây (yāṣṭi) với thần chú Veda; việc giữ vrata gắn với sửa mình và được giải trừ một số tội. Phalaśruti nói rằng đọc tụng hay lắng nghe đem lại một năm không bệnh; thần chú dâng arghya cũng trừ một loại ác nghiệp nhất định.
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
Chương này là một māhātmya nhiều lớp, được kể qua lời tường thuật của Viśvāmitra với một vị vua, lồng vào đó các đối thoại xưa và những tích truyện giải nguyên. Sau khi Indra thăng thiên và cơn phẫn nộ của Gautama bùng lên, Śatānanda khẩn cầu về tình trạng của mẹ mình là Ahilyā và vấn đề thanh tịnh nghi lễ. Gautama nêu quan điểm nghiêm khắc về ô uế, tuyên bố trạng thái của Ahilyā không thể cứu bằng các phép sám hối thông thường, khiến Śatānanda phát nguyện hy sinh khắc nghiệt. Rồi Gautama hé lộ sự giải thoát trong tương lai: Rāma thuộc dòng dõi Mặt Trời, người sẽ diệt Rāvaṇa, sẽ phục hồi Ahilyā chỉ bằng sự tiếp xúc. Trong bối cảnh Rāmāvatāra, Viśvāmitra đưa Rāma trẻ tuổi đi bảo hộ lễ tế; trên đường, Ahilyā—bị lời nguyền hóa đá—được chỉ dạy để Rāma chạm vào, liền trở lại thân người, đến gặp Gautama và xin prāyaścitta trọn vẹn. Gautama truyền dạy các pháp khổ hạnh và hành hương rộng lớn: nhiều lần cāndrāyaṇa, các kṛcchra, hạnh prājāpatya và viếng thăm các tīrtha. Ahilyā tiếp tục hành hương đến Hāṭakeśvara-kṣetra, nơi thần linh không dễ hiển lộ. Bà thực hành tapas nghiêm mật và lập một liṅga gần đó; về sau Śatānanda đến cùng, rồi Gautama cũng đến, quyết tâm làm tapas lớn hơn để hiển bày Hāṭakeśvara. Sau thời gian dài khổ hạnh, liṅga hiển hiện và Śiva xuất hiện, xác chứng năng lực của kṣetra và lòng sùng kính của gia đình. Gautama thỉnh cầu rằng darśana/pūjā tại đây ban công đức lớn, và vào một ngày âm lịch nhất định, người mộ đạo sẽ được cảnh giới tốt lành sau khi qua đời. Kết thúc, do hiệu lực của các thánh địa này lôi cuốn cả những người đạo hạnh suy đồi hướng về công đức, chư thiên lo ngại và thỉnh Indra lập lại cân bằng bằng cách khơi dậy các thực hành dharma rộng khắp—yajña, vrata, dāna—để tái lập trật tự nghi lễ bên cạnh ân điển đặc biệt của kṣetra. Phalaśruti hứa rằng người nghe với lòng tin sẽ được tiêu trừ một số tội lỗi.
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại nhiều tầng. Vua Ānarta thỉnh cầu được nghe đầy đủ về nguồn gốc và uy lực của Śaṅkhatīrtha. Hiền triết Viśvāmitra kể lại tiền lệ: một vị vua xưa mắc bệnh phong (leprosy), quyền thế suy sụp, của cải tiêu tan, đi cầu lời chỉ dạy và gặp thánh Nārada. Nārada trấn an nỗi lo về nghiệp, nói rằng nhà vua không mang tội ác từ đời trước; trái lại, từng là minh quân dòng Somavaṃśa sống theo chính pháp. Ngài hướng câu chuyện từ việc truy lỗi sang phương thuốc nghi lễ. Nārada truyền dạy nghi thức tại thánh địa: tắm ở Śaṅkhatīrtha thuộc Hāṭakeśvara-kṣetra vào ngày mồng tám sáng (bright eighth) tháng Mādhava/Vaiśākha, đúng Chủ nhật lúc mặt trời mọc; rồi lễ bái và chiêm bái Śaṅkheśvara. Người thực hành sẽ được giải trừ bệnh phong và thành tựu các mục đích chính đáng. Sau đó là truyền thuyết khởi nguyên của tīrtha: hai anh em học giả Likhita và Śaṅkha tranh luận về việc hái trái cây ở một ẩn thất vắng; Likhita kết luận theo dharmaśāstra rằng đó là trộm cắp, còn Śaṅkha chấp nhận sám hối để khỏi tổn giảm tapas. Trong kỷ luật nghiêm khắc, tay Śaṅkha bị chặt; ông bèn tu khổ hạnh lâu dài tại Hāṭakeśvara, chịu đựng qua các mùa, tụng các bản Rudra và thờ phụng Thần Mặt Trời. Mahādeva hiện thân với quang tướng liên hệ Sūrya, ban ân: phục hồi đôi tay, an lập sự hiện diện thiêng nơi liṅga, đặt tên và làm rạng danh hồ nước là Śaṅkhatīrtha, đồng thời tuyên thuyết phala cho người hành hương. Kết lại, ai nghe hay đọc chuyện này thì trong dòng tộc được nói là bệnh phong không khởi sinh.
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
Adhyāya 210 mở đầu bằng một câu chuyện phục hồi tại Śaṅkhatīrtha: một vị vua mắc bệnh được mô tả là thoát khỏi chứng bệnh nhờ hành trì đúng thời—tắm gội và lễ bái Thần Mặt Trời lúc bình minh, vào tháng Mādhava, ngày aṣṭamī, trùng Chủ nhật. Sự đúng giờ đúng pháp cùng lòng thành đem lại kết quả giải trừ khổ bệnh. Tiếp đó, kinh văn chuyển sang đạo lý về sự tiêu thụ và lỗi lầm: việc dùng tāmbūla (trầu cau/betel) không đúng phép gây ra khiếm khuyết, tổn giảm phúc lộc; đồng thời nêu các pháp prāyaścitta để phục hồi sự thanh tịnh. Một huyền thoại nguồn gốc được kể qua chu kỳ khuấy biển: nāgavallī xuất hiện từ những sự kiện thiêng liêng liên hệ đến amṛta, rồi lan vào nhân gian, kéo theo sự tăng trưởng dục cảm và sự suy giảm của việc hành lễ. Chương kết thúc bằng nghi thức sửa lỗi được chuẩn hóa: vào thời điểm cát tường, thỉnh một brāhmaṇa uyên bác, kính lễ cúng dường, chuẩn bị lá vàng và các vật phẩm liên hệ, dâng cúng kèm thần chú và lời sám hối, rồi nhận sự bảo chứng thanh tịnh. Qua đó, bản văn đặt ra khuôn mẫu cho hưởng thụ có điều độ, tự chế đạo đức và bố thí để bù đắp lỗi lầm.
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
Chương này triển khai như một cuộc đối thoại giáo huấn. Viśvāmitra nêu câu hỏi về nỗi khổ của bậc quân vương—nghèo túng (dāridrya), bệnh phong/kuṣṭha, và thất bại quân sự—để tìm nguyên nhân. Nārada quy kết sự suy vong ấy do sai lầm đạo đức và trị quốc, trọng tâm là việc ngược đãi các brāhmaṇa: hứa trợ cấp rồi không thực hiện, làm nhục người đến cầu xin, và đàn áp hoặc bãi bỏ các sắc lệnh pháp quy của cha ông (śāsana) liên quan đến quyền lợi và ân điển cấp cho brāhmaṇa. Sự phá vỡ dharma khiến kẻ thù được thế thắng. Con đường hóa giải được nêu rõ, thiết thực và gắn với thánh địa: nhà vua chí thành đến Śaṅkhatīrtha, tắm gội nghi lễ, triệu tập brāhmaṇa, rửa chân họ trước Śaṅkhāditya, rồi ban hành nhiều văn thư cấp phát/khế ước bố thí (kể cả một số lượng được định rõ) để hoàn trả điều đã từng khước từ. Kết thúc, những kẻ thù hiện diện tại đó liền gặp cái chết nhờ ân phúc (prasāda) của brāhmaṇa, nêu bật đạo lý Purāṇa rằng sự đền bù xã hội–tôn giáo và lòng tôn kính sẽ ổn định cả thân thể lẫn vận mệnh chính trị.
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
Chương này mở đầu khi các hiền triết thỉnh cầu Sūta thuật lại vinh quang của một tīrtha liên hệ đến Viśvāmitra trong khung cảnh Hāṭakeśvara-kṣetra. Sūta nêu tầm vóc phi thường của Viśvāmitra, rồi kể về một kuṇḍa do ngài tạo lập và sự hiện đến của dòng nước thanh tịnh được nhận biết là Jāhnavī (Gaṅgā), nhấn mạnh năng lực tiêu trừ tội lỗi. Tại đây cũng nói đến việc an vị thần Mặt Trời—Bhāskara—như vị thần gắn liền với thánh địa. Nghi lễ theo lịch được chỉ rõ: vào tháng Māgha, nửa tháng sáng, nếu ngày Saptamī trùng Chủ nhật thì tắm tại tīrtha và cung kính thờ phụng Mặt Trời; công đức ấy được ca ngợi là trừ bệnh kuṣṭha (bệnh da nặng) và gột sạch ô nhiễm đạo đức. Câu chuyện còn giới thiệu một vāpī chữa bệnh ở hướng tây–tây bắc, được quy cho Dhanvantari; nhờ khổ hạnh của ngài, Bhāskara ban ân rằng người tắm đúng thời sẽ được giảm bệnh tức thì. Hai tấm gương được nêu: Vua Ratnākṣa xứ Ayodhyā mắc kuṣṭha vô phương cứu chữa, được một kārpaṭika (du tăng khất sĩ) chỉ đường đến tīrtha; vua thực hành đúng phép tắm và lập tức khỏi bệnh, rồi dựng thần Mặt Trời mang danh Ratnāditya. Lại có một lão mục đồng trong làng bị kuṣṭha, do tình cờ bước xuống nước khi cứu con vật mà được chữa lành; về sau ông chuyên tâm tu tập, thờ phụng nghiêm cẩn và đạt thành tựu tâm linh hiếm có. Kết chương dạy thực hành snāna, pūjā, trì tụng Gāyatrī số lượng lớn, và hứa khả phúc báo: sức khỏe, sở nguyện, và với người ly tham là giải thoát; thêm nữa, bố thí như dâng tặng bò với lòng tin được xem là che chở con cháu khỏi bệnh tật.
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
Chương này mở đầu khi Sūta tiếp tục tán dương sự linh thiêng của Sūrya (Thần Mặt Trời) và kể một tiền lệ: một bà-la-môn tạc tượng Sūrya bằng gỗ đàn hương đỏ, chí thành thờ phụng lâu ngày rồi được ban ân. Ông cầu khỏi bệnh kuṣṭha (bệnh ngoài da), và Sūrya chỉ dạy một pháp hành đúng thời: vào Chủ nhật trùng ngày Saptamī, sau khi tắm ở hồ có công đức, hãy đi nhiễu 108 vòng, tay mang trái cây làm lễ vật; kinh văn nêu đây là phương thuốc chữa lành và cứu độ cho những ai noi theo. Sūrya còn an trú tại chỗ ấy, đặt tên nơi cư ngụ là “Kuharavāsa”, khiến phép mầu trở thành dấu ấn bền vững của địa danh. Sau đó câu chuyện chuyển sang Sāmba, con của Viṣṇu (Kṛṣṇa). Vẻ đẹp của chàng gây xáo trộn giữa người xem, dẫn đến một biến cố rối rắm về đạo đức do nhận lầm và phạm lỗi tình dục. Sāmba tìm lời phân xử theo dharma; một bà-la-môn trình bày pháp sám hối cực nghiêm gọi là “Tiṅginī”, mô tả chi tiết việc đào hố, rắc bột phân bò, đốt có kiểm soát, bất động và nhất tâm quán niệm Janārdana, như một nghi thức diệt trừ đại tội. Sāmba thú nhận với cha; Hari giải rằng không có ý định/không biết thì tội nhẹ hơn, rồi hướng chàng đến phương thuốc phục hồi bằng hành hương: thờ Mārtaṇḍa tại thánh địa Hāṭakeśvara, cũng theo nghi thức nhiễu 108 vòng, đặc biệt trong tháng Mādhava với các dấu lịch cát tường. Sāmba lên đường trong tiếng than khóc và lời chúc phúc của gia quyến, tắm gội, lễ bái và bố thí lớn tại nơi hợp lưu thiêng, nơi Viṣṇu được nói là lưu trú để trừ tội cho chúng sinh; cuối chương, chàng vững tin sẽ thoát bệnh kuṣṭha, và tīrtha ấy được tôn xưng là thắng địa cát tường, kể cả cho phụ nữ, trong quần thể Hāṭakeśvara/Viśvāmitrīya.
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
Chương 214 trình bày một mạch chỉ dạy nhiều tầng về việc thờ Vināyaka/Gaṇanātha (Gaṇeśa) như một “phương tiện” vighna-śānti, tức trừ diệt chướng ngại. Sūta nêu vị Gaṇanātha do Viśvāmitra thiết lập và khóa lịch: lễ bái vào ngày Caturthī (mồng bốn) của nửa tháng sáng trong tháng Māgha đem lại một năm hanh thông, ít bị trở ngại. Các ṛṣi thỉnh hỏi nguồn gốc và uy đức; Sūta kể Gaṇeśa xuất hiện từ sự bất tịnh nơi thân Devī Gaurī, cùng các dấu hiệu tướng hảo: mặt voi, bốn tay, xe chuột, cầm rìu và bánh modaka. Sau khi góp phần trong một cuộc xung đột của chư thiên, Indra tuyên bố Ngài đáng được thờ trước hết khi khởi sự mọi công việc. Câu chuyện chuyển sang một upākhyāna: Rohitāśva hỏi Mārkaṇḍeya về một pháp hành duy nhất giúp ngăn chướng ngại suốt đời. Mārkaṇḍeya thuật lại mối tranh chấp xưa giữa Viśvāmitra và Vasiṣṭha xoay quanh Nandinī, con bò như ý, khiến Viśvāmitra dấn thân vào khổ hạnh lớn và cần sự hộ trì khỏi trở ngại. Viśvāmitra lên Kailāsa cầu Maheśvara; Śiva dạy pháp thờ Vināyaka để thanh tịnh và thành tựu (siddhi). Śiva nói về việc “thổi sinh lực” cho Gaṇeśa bằng các sūkta (có mô-típ “jīva-sūkta”), rồi trao nghi thức ngắn: xưng tụng bằng mantra đến Lambodara, Gaṇavibhu, Kuṭhāradhārin, Modakabhakṣa, Ekadanta; dâng modaka làm naivedya, arghya; và bố thí, đãi brāhmaṇa không keo kiệt. Devī xác chứng quả báo: chỉ cần tưởng niệm hay lễ bái vào Caturthī thì công việc vững bền, phú quý tăng trưởng. Phần phalaśruti kết lại hứa ban con cho người hiếm muộn, của cải cho kẻ nghèo, chiến thắng, vận may cho người khốn bách, và người đọc/nghe hằng ngày sẽ không gặp chướng ngại.
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
Chương này trình bày theo lối giáo huấn nhiều tầng về śrāddha-kalpa: nghi thức và lý do của lễ Śrāddha để đạt công đức “bất hoại”. Các ṛṣi thỉnh cầu Sūta giảng rõ phương pháp đem lại quả báo bền lâu—thời điểm thích hợp, chọn brāhmaṇa xứng đáng, và các vật phẩm cúng dường. Sūta dẫn lại một cuộc vấn đáp xưa: hiền triết Mārkaṇḍeya đến nơi hợp lưu sông Sarayū rồi vào Ayodhyā, được vua Rohitāśva nghênh đón. Ngài khảo nghiệm sự hưng thịnh theo dharma của nhà vua bằng những câu hỏi về “tính kết quả” của Veda, học vấn, hôn nhân và tài sản; và tự giải nghĩa theo công năng: Veda viên mãn nhờ agnihotra; của cải viên mãn nhờ bố thí và sử dụng đúng đạo. Nhà vua tiếp tục hỏi về nhiều hình thức śrāddha; Mārkaṇḍeya nêu tiền lệ lời dạy của Bhartṛyajña đối với vị quân vương xứ Ānarta. Giáo huấn cốt lõi nhấn mạnh śrāddha vào ngày darśa/amāvāsyā (ngày sóc, trăng non) là đặc biệt bắt buộc: các pitṛ (tổ tiên) được mô tả như đến ngưỡng cửa gia đình, chờ phẩm vật cho đến lúc mặt trời lặn, và đau buồn nếu bị lãng quên. Chương cũng nêu lý do đạo đức về tầm quan trọng của con cháu: chúng sinh thọ quả nghiệp ở nhiều cõi, nhưng có trạng thái chịu đói khát; sự nối tiếp dòng tộc ngăn sự “sa đọa” do thiếu người nâng đỡ. Nếu không có con trai, việc trồng và chăm sóc cây aśvattha (cây bồ-đề/đa) được dạy như một thay thế ổn định cho sự tiếp nối ấy. Kết lại, kinh văn khẳng định phải thường xuyên dâng anna (cơm) và udaka (nước) cho pitṛ; bỏ bê bị lên án là pitṛ-droha, còn tarpaṇa và śrāddha đúng pháp đem lại sở nguyện và nâng đỡ trivarga (dharma, artha, kāma) trong một trật tự nghi lễ có kỷ cương.
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
Chương này là một cuộc vấn vấn mang tính nghi lễ–thần học về vì sao việc làm Śrāddha vào lúc trăng tàn/Amāvāsyā (indu-kṣaya) được xem là đặc biệt “có thẩm quyền”. Anarta hỏi Bhartṛyajña về những thời điểm cát tường để cúng tổ tiên; Bhartṛyajña xác nhận nhiều dịp có công đức như các điểm chuyển của manvantara/yuga, saṅkrānti, vyatīpāta, nhật–nguyệt thực, và nhấn mạnh rằng Śrāddha vẫn có thể thực hiện ngoài các ngày parvan nếu gặp được Bà-la-môn thích hợp hoặc có phẩm vật tương xứng. Bài giảng tiếp theo giải thích Amāvāsyā bằng hình ảnh vũ trụ: mặt trăng “trú” trong quang huy mặt trời (ravi-raśmi), nên mọi dharma và việc làm vì pitṛ (pitṛ-kṛtya) trong ngày ấy mang tính akṣaya—không hao mòn. Chương cũng liệt kê các hạng pitṛ như Agniṣvātta, Barhiṣad, Ājyapa, Soma-pa, phân biệt Nandīmukha pitṛs, và đặt sự thỏa mãn của tổ tiên trong trật tự rộng lớn giữa chư thiên và pitṛ. Một đoạn truyện kể rằng các pitṛ ở svarga bị đói khát khi con cháu không dâng kavya; họ đến hội chúng của Indra rồi thỉnh cầu Brahmā. Brahmā thiết lập những phương cách phù hợp thời yuga suy giảm: (1) dâng cúng hướng đến ba đời (pitṛ, pitāmaha, prapitāmaha), (2) Śrāddha Amāvāsyā như phương thuốc định kỳ, (3) một lựa chọn Śrāddha hằng năm (theo lời chương: ngày thứ năm nửa tháng sáng Āṣāḍha khi mặt trời ở Kanyā), và (4) phương án tối thượng—làm Śrāddha tại Gayāśiras, đem lợi ích giải thoát ngay cả cho những cảnh trạng khốn cùng. Kết chương là phalāśruti: đọc hoặc nghe “śrāddhotpatti” này khiến Śrāddha được viên mãn dù vật phẩm thiếu sót, đề cao tâm nguyện, sự hồi hướng đúng đến pitṛ, và vai trò ổn định đạo đức–xã hội của nghi lễ tổ tiên.
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
Adhyāya 217 là cuộc đối thoại mang tính chỉ dẫn nghi lễ, trong đó Ānarta thỉnh hỏi toàn bộ vidhi của lễ śrāddha. Bhartṛyajña đáp lại bằng cách hệ thống hóa nghi thức theo ba biến số chủ đạo: (1) nguồn gốc đạo đức của tài vật dùng cho śrāddha—ưu tiên của cải kiếm được chân chính và thọ nhận đúng pháp; (2) nguyên tắc chọn các brāhmaṇa được mời, phân biệt hạng śrāddhārha (xứng thọ) và anārha (bất xứng) với nhiều tiêu chí loại trừ; (3) lịch nghi lễ theo tithi cùng các mốc saṃkrānti/viṣuva/ayana để đạt quả báo akṣaya (bền lâu, không hao mòn). Chương này còn nêu phép tắc thỉnh mời (gọi riêng Viśvedevā và pitṛ), các điều kiêng giữ của yajamāna, yêu cầu về không gian hành lễ, và nhiều tình huống khiến śrāddha trở thành vyartha (vô hiệu) như chứng kiến không đúng, trạng thái thực phẩm bất tịnh, thiếu dakṣiṇā, ồn ào tranh cãi, hoặc sai thời. Kết lại, văn bản liệt kê các ngày Manvādi và Yugādi, nhấn mạnh rằng cúng dường đúng thời—dù chỉ là nước với mè—cũng được xem là đem lại công đức trường tồn.
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
Chương 218 trình bày như một cẩm nang kỹ thuật–đạo đức về việc cử hành śrāddha, đặt trong khuôn lời chỉ dạy của Bhartṛyajña dành cho một vị vua. Trước hết chương nhắc lại các quy tắc chung, rồi hứa sẽ giảng giải cụ thể hơn tùy theo chi phái/truyền thống và sự thích hợp theo vùng đất–đẳng cấp–dòng tộc (svadeśa–varṇa–jāti). Chương xác lập śraddhā (lòng tin chí thành) là nền tảng của śrāddha, khẳng định rằng nếu thiếu sự thành tâm thì nghi lễ trở nên vô ích. Tiếp đó, bản văn giải thích rằng ngay cả những “phần phụ” phát sinh trong nghi lễ—nước rửa chân của bà-la-môn, thức ăn rơi vãi, hương thơm, nước súc rửa còn lại, và những mảnh cỏ darbha tản ra—cũng được quan niệm là phần dưỡng nuôi dành cho nhiều hạng vong linh, kể cả những chúng sinh ở trạng thái suy đọa (preta) hay tái sinh làm loài phi nhân. Một điểm nhấn lớn là dakṣiṇā: lễ cúng không có dakṣiṇā được ví như mưa vô sinh hoặc hành lễ trong bóng tối, cho thấy việc biếu tặng/thù lao là yếu tố làm cho nghi lễ được viên mãn. Chương cũng liệt kê các điều kiêng sau khi đã dâng hoặc thọ dụng śrāddha: tránh svādhyāya, không đi sang làng khác, và giữ tiết dục; vi phạm bị nói là làm tiêu mất kết quả hoặc làm lệch lợi ích dành cho tổ tiên. Đồng thời, chương cảnh báo việc nhận lời mời không đúng phép và việc người chủ lễ ăn uống hưởng thụ quá mức. Các câu kết luận nhấn mạnh: cả yajamāna lẫn người tham dự śrāddha phải siêng năng tránh những lỗi ấy để bảo toàn hiệu lực của nghi lễ.
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
Chương 219 trình bày một luận giải mang tính nghi lễ–thần học về kāmya-śrāddha, tức lễ cúng tổ tiên được thực hiện với mục đích cụ thể, do Bhartṛyajña thuyết giảng cho một vị vua. Chương liệt kê các quy định theo từng ngày trong nửa tháng tối liên hệ với các preta (śrāddhīya-preta-pakṣa), và gán cho việc làm śrāddha vào mỗi ngày âm lịch những kết quả mong cầu khác nhau: thịnh vượng, duyên hôn phối, được ngựa/bò, thành tựu nông nghiệp và thương mại, an ổn, được ân sủng của bậc quân vương, và sự thành tựu nói chung. Tiếp đó, chương cảnh báo về ngày mười ba (trayodaśī), xem là không thích hợp cho người cầu con và gắn với những hệ quả bất tường; đồng thời nêu một pháp hành đặc biệt dùng payasa (cháo/sữa gạo) hòa mật ong và bơ ghee trong sự hội tụ mùa vụ–tinh tú Maghā–trayodaśī. Chương cũng phân biệt các trường hợp chết bất thường hay bạo lực (vũ khí, độc dược, hỏa hoạn, chết đuối, rắn/thú tấn công, treo cổ…), và quy định làm nghi thức ekoddiṣṭa vào ngày mười bốn (caturdaśī) để làm thỏa nguyện các vong linh ấy. Kết lại, chương khẳng định śrāddha ngày amāvāsyā ban trọn các mục tiêu đã nêu, và tuyên phala rằng ai nghe và hiểu khuôn phép kāmya-śrāddha này sẽ đạt điều mình mong cầu.
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
Chương này là một luận giải vừa kỹ thuật vừa thần học về thời điểm cử hành śrāddha (lễ cúng tổ tiên) và hệ quả của nó, được trình bày qua đối thoại và chuyện tích. Anarta hỏi Bhartṛyajña vì sao làm śrāddha vào ngày trăng thứ mười ba (trayodaśī) có thể dẫn đến suy tàn dòng tộc (vaṁśa-kṣaya). Bhartṛyajña giải thích có một điều kiện lịch pháp đặc biệt gọi là gajacchāyā (“bóng voi”), gắn với vị trí của trăng–tinh tú và những trạng thái cận kề nhật/nguyệt thực; khi hội đủ dấu hiệu ấy, śrāddha trở thành “akṣaya” (phúc quả bất hoại) và khiến tổ tiên được thỏa mãn suốt mười hai năm. Bản văn nêu các lễ vật như mô-típ tự sự: mật ong hòa sữa, cùng những loại thịt đặc định như khaḍga và vādhrīṇasa. Trong truyện nguồn gốc, một vị vua (Sitāśva xứ Pāñcāla ở thời trước) bị các bà-la-môn hỏi về mâm śrāddha khác thường gồm mật ong, kālaśāka và khaḍga-māṁsa. Nhà vua thú nhận tiền kiếp là thợ săn, từng nghe lén hiền triết Agniveśa giảng quy tắc śrāddha theo gajacchāyā, rồi dâng cúng sơ sài mà vẫn được tái sinh làm vua và làm tổ tiên hoan hỷ. Kết lại, chư thiên lo ngại sức mạnh ngoại lệ của śrāddha vào trayodaśī nên đặt một lời nguyền: từ đó, làm śrāddha vào ngày ấy trở nên rủi ro về mặt tâm linh—nếu cử hành không đúng, có thể gây vaṁśa-kṣaya. Nhờ vậy, bản văn vừa thiết lập ranh giới thận trọng cho nghi lễ, vừa giữ nguyên địa vị đặc biệt của gajacchāyā.
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
Chương 221 trình bày một luận bàn thần học mang tính kỹ thuật về việc cử hành śrāddha và các lễ vật thay thế, theo lối đối thoại và phản biện–giải đáp. Bhartṛyajña trước hết dạy rằng vào một dịp lịch pháp nhất định, dù không thể làm śrāddha đầy đủ vẫn nên dâng cúng cho Pitṛ (tổ tiên), để làm thỏa lòng tiên linh và tránh nỗi sợ đứt đoạn dòng tộc (vaṃśa-ccheda-bhaya). Ông liệt kê các vật phẩm nên dâng như payasa (cơm sữa) với bơ ghee và mật ong, một số loại thịt được chỉ định (đáng chú ý khaḍga và vādhṛṇasa), rồi nêu các phương án thay thế: cơm sữa thượng hạng, và cuối cùng là nước hòa mè (til), cỏ darbha cùng một mảnh vàng. Ānarta nêu băn khoăn đạo đức: vì sao thịt—thường bị chê trách trong luận thuyết śāstra—lại xuất hiện trong bối cảnh śrāddha. Bhartṛyajña đáp bằng tiền lệ vũ trụ luận: thuở tạo hóa, Brahmā đã thiết lập một số loài và vật làm lễ phẩm kiểu “bali” dành cho Pitṛ, nên việc dùng chúng trong giới hạn nghi lễ được cho phép; người bố thí không mắc tội khi hành trì vì mục đích hiếu kính tổ tiên. Rohitāśva hỏi khi không có sẵn; Mārkaṇḍeya và Bhartṛyajña đưa ra thứ bậc các loại thịt được phép và thời lượng pitṛ-tṛpti (mức độ làm thỏa mãn tổ tiên) mà chúng tạo ra, đồng thời liệt kê rộng hơn các chất liệu thích hợp cho śrāddha như mè, mật ong, kālaśāka, cỏ darbha, đồ đựng bằng bạc, bơ ghee, và những người thọ nhận xứng đáng (kể cả dauhitra—cháu ngoại). Kết chương nói về hiệu quả “akṣaya” (bất hoại, không cạn) khi tụng đọc hay truyền dạy các quy tắc này trong lúc śrāddha, xem đây là giáo huấn bí mật (guhya) của tổ tiên, đem lại công đức lâu bền.
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
Chương này trình bày một luận giải mang tính nghi lễ–thần học về lý do vì sao śrāddha dành cho người chết vì gươm giáo, tai nạn, thiên tai, trúng độc, lửa, nước, thú dữ, treo cổ hay các dạng chết yểu/bất đắc kỳ tử (apamṛtyu) được quy định đặc biệt vào ngày trăng thứ mười bốn (caturdaśī) trong thời kỳ hướng về preta (giai đoạn dành cho vong linh). Vua Ānarta nêu thắc mắc: vì sao chọn riêng caturdaśī, vì sao khuyến nghị ekoddiṣṭa-śrāddha, và vì sao nghi thức pārvana bị hạn chế trong trường hợp này. Bhartṛyajña đáp bằng một tiền lệ từ Bṛhatkalpa: Hiraṇyākṣa cầu xin Brahmā ban phúc để các loài như preta, bhūta, rākṣasa và các nhóm tương tự được thỏa mãn suốt một năm chỉ nhờ lễ phẩm dâng trong một ngày của thời kỳ preta, vào tháng khi Mặt Trời ở Kanyā (Xử Nữ). Brahmā chấp thuận rằng lễ cúng vào caturdaśī của tháng ấy đem lại sự thỏa mãn chắc chắn cho các hữu tình ấy, kể cả những người chết dữ, chết trận. Chương cũng nêu lập luận giáo lý: cái chết đột ngột và cái chết nơi chiến địa có thể khiến phát sinh trạng thái preta do tâm thức rối loạn (sợ hãi, hối hận, mê mờ), ngay cả ở người dũng mãnh; vì vậy cần một ngày riêng để an ủi và làm nguôi họ. Vào ngày này, nghi lễ phải là ekoddiṣṭa (hướng đến một người quá vãng), không phải pārvana, vì các tổ tiên bậc cao không “thọ nhận” khi ấy; lễ phẩm dâng sai đối tượng được mô tả là bị các loài phi nhân thụ hưởng theo ân phúc đã ban. Cuối cùng, văn bản đặt chuẩn mực cộng đồng: śrāddha nên do tác viên nghi lễ đúng truyền thống địa phương thực hiện (Nāgara do Nāgara), nếu không thì bị xem là vô hiệu.
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
Chương này trình bày một luận bàn mang tính kỹ thuật về đạo đức–nghi lễ trong việc cử hành Śrāddha, nhấn mạnh ai là người thích hợp để thực hiện hoặc thọ nhận nghi lễ, và những điều kiện khiến nghi lễ trở nên vô hiệu. Bhartṛyajña dạy rằng Śrāddha phải được làm với các brāhmaṇa đủ tư cách thọ nhận Śrāddha, đồng thời nêu thời điểm/hình thức đúng (như pārvana vào kỳ darśa) và cảnh báo không được đảo lộn quy cách. Ngài tiếp tục khẳng định: nếu Śrāddha do những người mang dấu ấn sinh xuất bất chính (ví dụ jāra-jāta) thực hiện, thì nghi lễ trở thành vô quả. Ānarta bày tỏ băn khoăn, viện dẫn Manu về mười hai loại “con” có thể đảm nhiệm vai trò con trai cho người vô tự. Bhartṛyajña giải thích theo khuôn khổ tùy thời đại (yuga): có những loại được thừa nhận ở các yuga trước, nhưng trong Kali-yuga không còn được xem là có năng lực thanh tịnh do suy đồi xã hội và đạo hạnh, nên quy định trở nên nghiêm ngặt hơn. Chương cũng nêu hậu quả của sự pha trộn varṇa và các kết hợp bị cấm, kể tên những hệ quả và loại con cháu không được chấp nhận. Kết lại, văn bản phân biệt “người con tốt” có thể cứu khỏi địa ngục Puṃnāma với những hạng bị cho là dẫn đến sa đọa, qua đó củng cố kết luận rằng Śrāddha liên hệ đến jāra-jāta là không hiệu lực.
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
Chương 224 trình bày theo lối kỹ thuật, từng bước về nghi thức śrāddha dành cho gia đình, nhằm làm thỏa mãn tổ tiên (pitṛ-parituṣṭi). Người hỏi thỉnh cầu cách một gia chủ nên thực hành các lễ nghi dựa trên thần chú; bậc chỉ dạy nêu rõ việc thỉnh mời các brāhmaṇa đủ tư cách và thỉnh triệu Viśvedevā, dâng arghya với hoa, akṣata và đàn hương, cùng cách đặt và dùng darbha và hạt mè (tila) đúng phép. Chương cũng phân biệt sāvya (dành cho chư thiên) và apasavya (dành cho tổ tiên), kể cả ngoại lệ như nāndīmukha-pitṛ. Tiếp đó là quy định về chỗ ngồi và hướng quay (kể cả tổ tiên bên ngoại), và sự chuẩn xác ngữ pháp/nghi lễ trong lời thỉnh mời—đặc biệt việc dùng vibhakti—được xem là tiêu chuẩn đúng sai. Chương hướng dẫn lễ homa dâng Agni và Soma với công thức thích hợp; nêu điều kiêng kỵ về muối và việc trao trực tiếp bằng tay khiến nghi lễ mất hiệu lực; quy trình dâng cơm và lời cầu xin cho phép. Sau khi thọ thực, có các bước dâng piṇḍa, chuẩn bị veḍi và quy tắc phân phối; kết thúc bằng chúc phúc, dakṣiṇā và hạn chế người được phép chạm vào pháp khí. Cuối cùng, chương nhấn mạnh phải cử hành ban ngày; sai thời điểm thì lễ không thành quả.
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
Chương này trình bày nghi lễ một cách kỹ thuật qua đối thoại: Anarta thỉnh hỏi về ekoddiṣṭa-vidhi (nghi thức śrāddha hướng đến một người quá cố cụ thể) trong tương quan với mô thức pārvaṇa đã quen thuộc. Bhartṛyajña đáp, nêu rõ thời điểm và trình tự các śrāddha gắn với tang lễ: các lễ trước khi thu nhặt xương (sañcayana), lễ tại nơi qua đời, một ekoddiṣṭa trên đường đi tại chỗ đã nghỉ, và lần thứ ba tại địa điểm sañcayana. Chương cũng liệt kê chín kỳ śrāddha theo ngày (gồm ngày 1, 2, 5, 7, 9, 10…). Tiếp đó, văn bản nhấn mạnh tính “tối giản” của ekoddiṣṭa: deva-hīna (không cúng chư thiên), chỉ một argha, một pavitra, và lược bỏ āvāhana. Đồng thời có lời cảnh tỉnh về ngữ pháp nghi lễ: phải dùng đúng cách (vibhakti) cho “pitṛ/pitā”, gotra và dạng tên (śarman); sai sót khiến śrāddha không thành tựu đối với các pitṛ. Phần sau chuyển sang sapīṇḍīkaraṇa: thường làm sau một năm, nhưng có thể sớm hơn trong vài điều kiện. Lễ vật dành cho preta được phân phối lại vào ba bình pitṛ và ba piṇḍa pitṛ bằng các thần chú quy định, và theo quan điểm ở đây thì không nên đặt người thụ hưởng thứ tư. Sau sapīṇḍīkaraṇa, không nên làm ekoddiṣṭa nữa (có nêu vài ngoại lệ/điều cần tránh), và việc tách một preta đã sapīṇḍīkṛta thành piṇḍa riêng bị xem là lỗi nghi lễ nghiêm trọng. Cuối cùng, chương làm rõ trường hợp cha đã mất nhưng ông nội còn sống: phải xướng danh theo đúng thứ tự; đến ngày mất của ông nội thì cử hành pārvaṇa śrāddha; và trước khi thiết lập sapīṇḍatā, một số hành tác śrāddha không được thực hiện theo cùng cách thức như khi đã hợp nhập.
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
Chương này là một bài giảng tổng hợp về nghi lễ tang tế và sự phán xét nghiệp báo. Bhartṛyajña giải thích sapīṇḍīkaraṇa là nghi thức chấm dứt thân phận preta, thiết lập sự quy thuộc vào hàng tổ tiên (sapīṇḍatā). Khi được hỏi về việc thấy tổ tiên trong mộng và tình trạng của người có “gati” sau chết chưa ổn định, lời đáp cho rằng những sự hiện ấy thuộc về chính dòng tộc của người mộng thấy. Kinh văn tiếp đến bàn về người chết không có con trai: có thể dùng người thay thế/đại diện để làm lễ; nếu các nghi thức bị bỏ lỡ thì Nārāyaṇa-bali được dạy như pháp sám giải tiêu trừ trạng thái preta, đặc biệt cho các trường hợp chết yểu hay chết bất thường. Rồi mở rộng sang phân loại nghiệp: ba nẻo—thiên giới, địa ngục, giải thoát—tương ứng với dharma, pāpa và jñāna. Theo lối vấn đáp sử thi, Yudhiṣṭhira hỏi Bhīṣma về sự cai quản của Yama: các thư lại (Citra/Vicitra), tám loại sứ giả Yama với chức năng “raoudra” và “saumya”, đường Yamamārga và việc vượt sông Vaitaraṇī. Các địa ngục và hình phạt được liệt kê kèm phương tiện cứu giải rõ ràng: các kỳ śrāddha theo từng bước và các bố thí định kỳ theo tháng hay nhiều tháng để giảm nhẹ hoặc ngăn tránh khổ hình. Kết lại, chương khẳng định nhờ những mô tả này mà quả báo nghiệp trở nên dễ nhận biết, và hành hương đến các tīrtha gắn với sự thanh tịnh.
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
Sau khi nghe mô tả về các địa ngục (naraka), Yudhiṣṭhira sinh lòng sợ hãi và hỏi: người nhiều tội lỗi làm sao có thể được giải thoát—nhờ các lời nguyện và giới hạnh (vrata), sự chế ngự bản thân, lễ cúng lửa (homa), hay nương tựa các thánh địa (tīrtha)? Bhīṣma đáp lại bằng một bản chỉ dẫn mang tính quy phạm, liệt kê những hành vi có thể làm nhẹ khổ địa ngục. Ông nói: ai đem xương cốt gửi vào sông Gaṅgā thì không bị lửa địa ngục chế ngự; và việc làm śrāddha tại Gaṅgā, nhân danh người đã khuất, nâng đỡ vong linh vượt qua hình ảnh địa ngục. Bhīṣma còn dạy rằng prāyaścitta (sám hối–chuộc lỗi) được thực hành đúng pháp, cùng bố thí—đặc biệt là bố thí vàng—đều là phương tiện tẩy trừ tội nghiệp. Chương tiếp tục nêu các con đường tùy nơi chốn và thời điểm: chết tại những tīrtha nhất định (kể cả Dhārā-tīrtha), hoặc chết tại các trung tâm hành hương lớn như Vārāṇasī, Kurukṣetra, Naimiṣa, Nāgara-pura, Prayāga, Prabhāsa, dù mang trọng tội; và phép nhịn ăn cho đến chết (prayopaveśana) với lòng sùng kính Janārdana, cũng như tại Citreśvara. Đạo đức bố thí được nhấn mạnh: cho ăn người nghèo, người mù, kẻ khốn cùng và khách hành hương mệt mỏi—dù “không đúng giờ”—được xem là sự che chở khỏi naraka. Ngoài ra còn có các dāna đặc thù như jala-dhenu, tila-dhenu vào những vị trí mặt trời được chỉ định; darśana Somanātha; tắm biển và tắm sông Sarasvatī; nghi lễ liên quan nhật/nguyệt thực tại Kurukṣetra; và pradakṣiṇā dưới Kārttikā/Kṛttikā-yoga cũng như tại Tripuṣkara. Kết chương khẳng định: tránh địa ngục là do hành nghiệp của chính mình, và ngay lỗi nhỏ cũng có thể dẫn đến naraka—nhấn mạnh nhân quả nghiệp báo song hành với các pháp tu sửa, cứu vớt.
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
Chương này mở ra với lời Sūta ca ngợi Biladvāra như một tīrtha thanh tịnh: chỉ cần chiêm bái và thờ phụng Viṣṇu trong hình tướng Jalāśāyī (ngự nằm trên Śeṣa) thì tội lỗi được gột rửa. Việc giữ lòng sùng kính bền bỉ suốt bốn tháng cāturmāsya được nói là đem lại công đức tương đương những cuộc hành hương rộng lớn và các đại tế lễ, ban giải thoát ngay cả cho kẻ bị xem là vô đạo nặng nề. Khi các hiền triết nghi ngờ làm sao Đấng nằm trên Biển Sữa lại hiện diện tại Biladvāra, Sūta khẳng định giáo lý rằng Thần Tối Thượng tuy siêu việt vẫn có thể hiển lộ tại chốn địa phương trong hình thức dễ tiếp cận để nhiếp hóa. Từ đó câu chuyện chuyển sang nguyên nhân thần thoại: sau khi Hiraṇyakaśipu bị diệt, Prahlāda và Andhaka xuất hiện; Andhaka nhận ân huệ từ Brahmā, giao chiến với Indra và chiếm đoạt đặc quyền cõi trời. Indra cầu viện Śaṅkara; Śaṅkara sai Vīrabhadra làm sứ giả truyền lệnh Andhaka trả lại Svarga và trở về miền tổ tiên, nhưng Andhaka chế nhạo và khước từ, đẩy sự việc đến báo ứng thần linh và sự tái lập trật tự dharma.
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
Sūta thuật lại một chuỗi xung đột kéo dài: Đức Śiva cùng các gaṇa, được chư thiên do Indra dẫn đầu trợ lực, trong cơn thịnh nộ tiến về Amarāvatī. Andhaka thấy đạo binh thần thánh liền đem bốn binh chủng nghênh chiến, cuộc giao tranh trải qua thời gian mênh mông. Dù bị cây tam xoa của Śiva đâm xuyên, Andhaka vẫn không chết vì ân huệ (boon) của Brahmā, nên cuộc chiến còn tiếp diễn. Śiva bèn xiên Andhaka lên tam xoa và treo lơ lửng; thân thể hắn dần hao kiệt, sức lực suy tàn. Đến bước ngoặt, Andhaka tự nhận ra lỗi lầm và sự sa ngã về đạo lý, từ bỏ hung hăng để chuyển sang stuti (tán thán) và quy phục. Lời nói của hắn triển khai thần học sám hối: chỉ cần xưng danh Śiva cũng có thể hướng đến giải thoát; đời sống không lấy sự thờ phụng Śiva làm trung tâm thì khô cằn về tâm linh. Thấy Andhaka đã được thanh lọc và khiêm cung, Śiva thả hắn và tái lập vị trí trong trật tự Śaiva: ban tên mới “Bhṛṅgīriṭi”, cho ở gần gũi thân tình giữa các gaṇa. Chương này nêu rõ đường đạo đức: bạo lực và kiêu mạn dẫn đến tự giác, thú nhận, rồi được tái hòa nhập nhờ ân điển của Đấng Tối Thượng.
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
Chương này tiếp nối mạch truyện sau khi Andhaka bị diệt, giới thiệu Vṛka—con trai Andhaka—như một asura còn sót lại. Vṛka ẩn mình trong nơi trú ẩn giữa đại dương được phòng vệ nghiêm ngặt, rồi đến Jambūdvīpa và nhận ra Hāṭakeśvara-kṣetra là thánh địa linh nghiệm, vì trước kia Andhaka từng khổ hạnh tại đó. Trong bí mật, Vṛka tăng dần mức độ tapas: ban đầu chỉ sống bằng nước, rồi chỉ sống bằng khí; thân tâm bị chế ngự cực độ, nhất tâm quán niệm Brahmā (Kamala-sambhava/Pitāmaha). Sau thời gian dài, Brahmā hiện ra, khuyên dừng khổ hạnh quá mức và ban ân huệ. Vṛka cầu được thoát khỏi già và chết; Brahmā chấp thuận rồi biến mất. Nhờ ân huệ ấy, Vṛka trở về, mưu tính tại núi Raivataka và tiến đánh Indra. Indra biết Vṛka bất khả xâm phạm do ân huệ nên rời Amarāvatī, cùng chư thiên nương náu nơi Brahmaloka. Vṛka xâm nhập cõi trời, chiếm ngôi Indra, được Śukra làm lễ quán đảnh, rồi đặt các daitya vào chức vị của Āditya, Vasu, Rudra và Marut; đồng thời, theo chỉ dẫn của Śukra, sắp đặt lại phần hưởng tế lễ (yajña-bhāga). Chương dùng sự chuyển giao vương quyền như một minh chứng thần học về sức mạnh và hiểm họa của ân huệ, sự mơ hồ đạo đức của quyền lực do tapas tạo nên, và tính mong manh của trật tự vũ trụ trước công đức khổ hạnh.
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
Chương này trình bày bối cảnh đời sống nghi lễ bị đe dọa dưới quyền Vṛka (vua daitya), kẻ đàn áp yajña, homa và japa bằng cách sai thuộc hạ truy lùng, sát hại người hành trì. Dẫu vậy, sự thờ phụng vẫn âm thầm tiếp diễn nơi các bậc hiền triết. Hiền giả Sāṃkṛti ẩn tu tại Hāṭakeśvara-kṣetra trước tượng Viṣṇu bốn tay; bọn daitya không thể làm hại vì hào quang hộ trì của Viṣṇu. Vṛka đích thân đến tấn công nhưng vũ khí đều vô hiệu; Sāṃkṛti nguyền khiến đôi chân Vṛka rời rã, làm hắn bất động, nhờ đó chư thiên lấy lại thế ổn định. Về sau, Brahmā hài lòng với khổ hạnh của Vṛka và muốn phục hồi, song Sāṃkṛti cho rằng phục hồi trọn vẹn sẽ gây hại cho trật tự vũ trụ. Một thỏa hiệp được lập: Vṛka chỉ được hồi phục vận động sau một thời hạn nhất định, gắn với khuôn khổ mùa mưa. Indra, khổ tâm vì thường xuyên bị đẩy khỏi ngôi vị, đến hỏi Bṛhaspati và thọ trì vrata Aśūnyaśayana để kính thờ Viṣṇu. Viṣṇu liền chuyển đến Hāṭakeśvara-kṣetra theo chu kỳ mùa, “an miên” trên thân Vṛka suốt bốn tháng (Cāturmāsya), khiến hắn bị trấn áp và bảo toàn quyền trị vì của Indra. Chương cũng nêu các giới hạn nghi lễ–đạo hạnh trong thời kỳ Viṣṇu śayana, đồng thời tôn xưng Ekādaśī (śayana và bodhana) là thời điểm đặc biệt linh nghiệm cho việc lễ bái.
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
Trước câu hỏi của các Ṛṣi về việc nên làm gì khi Đức Chúa Viṣṇu—Đấng mang śaṅkha–cakra–gadā và cờ garuḍa—được xem là “ngủ” (prasupta), dấu mốc quy ước của mùa cāturmāsya, Sūta truyền lại lời dạy có thẩm quyền gán cho Pitāmaha (Brahmā): bất cứ niyama nào được thực hành chân thành trong thời kỳ ấy đều trở thành ananta-phala, công đức rộng lớn vô lượng. Chương liệt kê các kỷ luật theo bốn tháng: chế độ ăn có điều tiết (eka-bhakta ăn một bữa, ăn theo nakṣatra, luân phiên nhịn–ăn, ăn theo thời điểm ṣaṣṭhāna-kāla, nhịn tri-rātra ba đêm), cùng các thực hành thanh tịnh và tiết chế (kỷ luật chiều–sáng, sống ayācita không cầu xin, kiêng xoa bóp dầu/ghee, giữ brahmacarya, tắm không dùng dầu, tránh mật ong và thịt). Cũng nêu các kiêng cữ theo tháng: bỏ śāka trong Śrāvaṇa, bỏ dadhi trong Bhādrapada, bỏ kṣīra trong Āśvina, và bỏ thịt trong Kārtika; thêm các hạn chế như tránh dùng đồ kāṃsya, và riêng Kārtika kiêng thịt, kiêng cạo, kiêng mật ong, kiêng dục. Về mặt sùng kính, chương dạy làm homa với tila–akṣata bằng các mantra Vaiṣṇava, tụng japa Pauruṣa Sūkta, đi pradakṣiṇā trong im lặng với số bước/nắm tay đo định, bố thí và thết đãi brāhmaṇa (đặc biệt tháng Kārtika), học tụng Veda (svādhyāya) tại đền Viṣṇu, và dâng nghệ thuật đền thờ như nṛtya–gīta. Một nghi thức đặc thù tại tīrtha–đền được nhấn mạnh: dâng đèn trên kalaśa ở đỉnh điện thờ Jalāśayyī, được nói là ban phần công đức tổng hợp của các niyama trước đó. Kết thúc, văn bản nhấn mạnh giữ giới tùy tâm và tùy sức, khuyên tặng phẩm cho brāhmaṇa khi mãn kỳ, cảnh báo trải qua mùa này mà không giữ niyama nào thì vô ích về tâm linh, và kết bằng phalaśruti hứa giải trừ lỗi lầm liên hệ cāturmāsya cho cả người nghe lẫn người tụng đọc.
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
Chương 233 là một diễn giảng thần học nhiều lớp về pháp tu Cāturmāsya (bốn tháng linh thiêng), được đặt trong khung cảnh Sūta đáp lời các hiền triết, và bên trong là đối thoại giữa Brahmā và Nārada. Chương khẳng định Cāturmāsya là “thời cửa sổ” thiêng liêng, khi lòng sùng kính Viṣṇu và các kỷ luật thanh tịnh trở nên đặc biệt hệ trọng. Việc tắm buổi sớm được nêu như thực hành trung tâm, liên tục gắn với pāpa-kṣaya (tiêu trừ nghiệp lỗi) và với việc phục hồi hiệu lực cho các hành trì tôn giáo khác. Văn bản phân loại các nguồn nước và thánh địa: sông ngòi và các tīrtha lớn như Puṣkara, Prayāga; các dòng nước vùng miền như Reva/Narmadā, Godāvarī; các nơi hợp lưu với biển; cùng những “nước thay thế” như nước pha mè, pha quả āmalaka, hay ngâm lá bilva. Chương cũng giới thiệu một “kỹ thuật tưởng niệm”: chỉ cần khởi niệm thỉnh mời Gaṅgā bên cạnh một bình nước cũng sinh công đức nghi lễ, dựa trên giáo lý rằng Gaṅgā liên hệ với nước từ bàn chân Thượng Đế (pāda-udaka). Các lời dặn dò nghi thức được nêu rõ: tránh tắm ban đêm, nhấn mạnh sự thanh tịnh khi có ánh mặt trời chứng giám. Kết thúc là điều khoản mở rộng cho mọi người: khi không thể tắm thật sự, có thể dùng tắm bằng tro, tắm bằng thần chú, hoặc tắm bằng “nước bàn chân” của Viṣṇu như những phương tiện thanh lọc thay thế.
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada trong khung “Cāturmāsya-māhātmya”. Mở đầu là thực hành nghi lễ sau khi tắm: mỗi ngày làm tarpaṇa cúng tổ tiên với lòng tin kính, nhất là tại nơi linh thiêng; và các nghi thức ở chỗ hợp lưu (saṅgama), nơi việc dâng cúng chư thiên, trì tụng (japa) và hỏa tế (homa) được nói là đem lại công đức rộng lớn. Từ đó, lời dạy chuyển sang đời sống kỷ luật: luôn tưởng niệm Govinda như sự chuẩn bị cho mọi việc cát tường, cùng danh mục các chỗ nương của dharma—gần gũi bậc hiền (sat-saṅga), kính trọng hàng dvija, tarpaṇa cho thầy–chư thiên–lửa thiêng, bố thí bò (go-dāna), tụng đọc Veda, nói lời chân thật, và bền bỉ thực hành dāna-bhakti. Narada hỏi định nghĩa “niyama” và quả báo; Brahmā đáp rằng niyama là điều phục các căn và hành vi, nhằm chế ngự “lục nhóm” nội thù (ṣaḍ-varga) và an lập các đức như nhẫn (kṣamā) và chân thật (satya). Chương nhấn mạnh manonigraha—điều phục tâm—là nhân duyên của tri kiến và giải thoát (mokṣa), và xem kṣamā như kỷ luật bao trùm. Các điều cấm và bổn phận được nêu rõ: satya là dharma tối thượng, ahiṃsā là gốc của dharma; tránh trộm cắp (đặc biệt đối với Bà-la-môn và thần linh), từ bỏ ngã mạn (ahaṃkāra), nuôi dưỡng tĩnh lặng (śama), tri túc (santoṣa) và không ganh ghét. Kết lại, lòng thương muôn loài (bhūta-dayā) được khẳng định là sanātana-dharma, đặc biệt cần giữ trong Cāturmāsya, vì Hari ngự trong tim mọi chúng sinh; làm hại hữu tình là lỗi cả về đạo lý lẫn thần học.
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
Chương 235 trình bày cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Nārada, xếp hạng các hình thức bố thí và nghi lễ, đặc biệt tôn vinh thời kỳ Cāturmāsya—được gọi là “Harau supte”, khi Viṣṇu được quan niệm nghi lễ là đang an nghỉ. Mở đầu, chương ca ngợi dāna (bố thí) như pháp hạnh tối thắng, rồi nâng anna-dāna (bố thí thực phẩm) và udaka-dāna (bố thí nước) lên hàng vô song, dựa trên giáo lý “thực phẩm là Brahman” và sinh khí nương vào thức ăn. Chương liệt kê nhiều công đức trong Cāturmāsya: bố thí thức ăn và nước, bố thí bò, tụng đọc Veda, cúng tế lửa, thọ thực cúng dường thầy và Bà-la-môn, bố thí bơ sữa tinh khiết (ghee), lễ bái và phụng sự người hiền đức; đồng thời nêu các tặng phẩm phụ trợ như sản phẩm sữa, hoa, đàn hương/agaru/hương, trái cây, tri thức và đất đai. Chương cũng răn dạy về việc đã phát nguyện bố thí: trì hoãn vật đã hứa bị xem là nguy hại về tâm linh, còn bố thí đúng thời làm tăng phước; việc chiếm dụng hay chuyển hướng vật đã phát nguyện bị khuyến cáo tránh. Các lời nói về quả báo (phala) gồm: nhờ một số bố thí mà tránh cảnh giới Yama, đạt các cõi (loka) đặc thù, giải thoát khỏi “ba món nợ” (ṛṇa-traya) và đem lợi ích cho tổ tiên. Phần kết ghi vị trí chương trong Nāgarakhaṇḍa, thuộc Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya, nằm trong mạch truyện Śeṣaśayyā-upākhyāna và chuỗi Cāturmāsya-māhātmya.
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
Chương này là một bài thuyết giảng thần học mang tính giáo huấn của Phạm Thiên (Brahmā) trong cuộc đối thoại Brahmā–Nārada. Tác phẩm nêu Cāturmāsya như thời kỳ tăng cường kỷ luật sùng kính hướng về Nārāyaṇa/Viṣṇu; sự từ bỏ (tyāga) và tiết chế được xem là phương tiện tích lũy công đức bền vững, “quả báo không hao mòn” (akṣayya-phala). Bài giảng liệt kê nhiều điều kiêng kỵ: tránh dùng một số loại đồ đựng (đặc biệt là bằng đồng), dùng đĩa lá (palāśa, arka, vaṭa, aśvattha), và hạn chế các món/ chất như muối, ngũ cốc–đậu, các “vị”/nước vị, dầu mỡ, đồ ngọt, sữa và chế phẩm, rượu, thịt. Đồng thời, việc tiết chế còn mở rộng sang nếp sống và đạo đức: tránh một số y phục/màu sắc, đồ xa xỉ (gỗ đàn hương, long não, chất giống nghệ tây), hạn chế trang điểm–chải chuốt trong thời kỳ Hari được nói là đang “ngủ thiền”, và đặc biệt nghiêm cấm nói xấu người khác (para-nindā) như một lỗi nặng. Kết lại, chương nhấn mạnh tối thượng là làm đẹp lòng Viṣṇu bằng mọi cách, và công năng giải thoát của việc nhớ niệm, tụng xưng danh Viṣṇu trong Cāturmāsya, hợp nhất kỷ luật nghi lễ, đạo đức lời nói và bhakti thành một con đường tu tập.
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada, nhằm quy định thời điểm hành lễ, kỷ luật đạo đức và ý hướng sùng kính trong việc thờ phụng Viṣṇu. Narada hỏi khi nào nên tiếp nhận các điều nên làm và điều kiêng cữ khi ở gần Viṣṇu; Brahmā đáp bằng mốc lịch “Karka-saṅkrānti”, dạy cúng dường với arghya bằng trái jambū cát tường, và khởi tâm theo thần chú, tự hiến mình cho Vāsudeva. Brahmā tiếp đó xác lập vidhi (mệnh lệnh theo Veda) và niṣedha (sự tiết chế có quy định) như hai chuẩn mực bổ sung, đều đặt nền trên Viṣṇu và cần được thực hành với lòng bhakti, nhất là trong thời kỳ cāturmāsya—được ca ngợi là mùa cát tường cho muôn loài. Khi Narada hỏi về pháp tu đem quả báo lớn nhất lúc thần linh “an ngủ”, Brahmā nêu Viṣṇu-vrata và tôn brahmacarya (phạm hạnh) là đại nguyện tối thượng, là sức mạnh cốt lõi làm phát sinh tapas và dharma. Chương còn liệt kê một bảng đạo hạnh: homa, kính trọng Bà-la-môn, chân thật, từ bi, bất hại, không trộm cắp, tự chế, không sân, không chấp trước, học Veda, trí tuệ, và tâm chuyên dâng cho Kṛṣṇa. Người hành trì như vậy được xem là “giải thoát khi còn sống”, không bị tội cấu nhiễm. Kết lại, kinh nhấn mạnh rằng dù chỉ giữ được một phần trong cāturmāsya cũng có công đức; thân được thanh tịnh nhờ khổ hạnh, và lòng sùng kính Hari là nguyên lý trung tâm kết nối toàn bộ hệ thống các vrata.
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
Trong cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada, đặt trong bối cảnh Viṣṇu ở tư thế Śeṣaśāyī, chương này định nghĩa “tapas” của mùa Cāturmāsya không chỉ là nhịn ăn, mà là kỷ luật tổng hợp: thờ phụng Viṣṇu với mười sáu lễ phẩm, duy trì thường xuyên pañca-yajña (năm tế lễ), giữ chân thật, bất bạo lực và bền bỉ chế ngự các căn. Chương cũng trình bày một sơ đồ lễ bái theo phương hướng kiểu pañcāyatana dành cho gia hộ: mặt trời và mặt trăng ở trung tâm theo thời; Gaṇeśa ở góc lửa; Viṣṇu ở góc nairṛta; vị thần gắn với gia tộc/dòng họ ở góc vāyu; Rudra ở góc īśāna, kèm loại hoa và ý nguyện như trừ chướng ngại, hộ trì, cầu con, tránh apamṛtyu (chết yểu/bất đắc kỳ tử). Nửa sau liệt kê theo cấp bậc các khổ hạnh Cāturmāsya: nhiều chế độ ăn điều phục, ăn một bữa/ngày cách ngày, các hình thức kṛcchra và parāka, cùng chuỗi “Mahāpārāka” gắn với các mốc dvādaśī quan trọng. Phalaśruti hứa khả năng tẩy trừ tội lỗi, đạt Vaikuṇṭha và tăng trưởng tri kiến sùng kính; cuối chương tán dương công đức tụng đọc và lắng nghe, xem đây như cẩm nang đạo đức–nghi lễ quý giá cho người tại gia trong mùa Viṣṇu “an miên”.
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
Chương này được đặt trong cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada. Narada thỉnh hỏi cách thực hành mười sáu “upacāra” (mười sáu nghi thức phụng sự khi lễ bái), đặc biệt khi Hari (Viṣṇu) ở trạng thái śayana (an nghỉ, nằm), và xin được giảng giải tường tận. Phạm Thiên đáp rằng lòng sùng kính Viṣṇu phải đặt trên thẩm quyền Veda, xem Veda là nền tảng, và sắp đặt trật tự nghi lễ theo hệ thống trung gian thiêng liêng: Veda–Bà-la-môn–lửa tế (agni)–yajña. Tiếp đó, chương tôn vinh thời kỳ Cāturmāsya như một giai đoạn đặc biệt để quán niệm Hari trong phương diện gắn với nước; nước liên hệ với thực phẩm, và thực phẩm được đặt trong một bản thể luận linh thiêng bắt nguồn từ Viṣṇu. Các phẩm vật cúng dường được nói là có năng lực che chở hành giả khỏi những khổ não tái diễn của luân hồi. Trình tự thờ phụng được nêu rõ: nyāsa nội và ngoại, āvāhana thỉnh mời hình tướng Vaikuṇṭha với các dấu hiệu tướng hảo, rồi lần lượt āsana, pādya, arghya, ācamana; tắm gội bằng nước thơm và nước tīrtha; dâng y phục; nêu ý nghĩa của dây thiêng yajñopavīta; thoa đàn hương; cúng hoa (nhấn mạnh sự thanh tịnh và hoa trắng); dâng hương với thần chú; và dīpadāna (dâng đèn) được ca ngợi là sức mạnh xua tan bóng tối và tội lỗi. Xuyên suốt, hiệu lực nghi lễ được đặt điều kiện nơi śraddhā (niềm tin có chủ ý), xem việc thờ phụng như kỷ luật đạo đức–tâm linh, và kết thúc bằng những lời khẳng định phước báo lớn lao cho dâng đèn và các cúng dường trong Cāturmāsya.
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
Chương 240 là cuộc đối thoại giữa Phạm Thiên (Brahmā) và hiền thánh Nārada về công đức so sánh của việc dâng đèn (dīpa) lên Hari/Vishnu. Phạm Thiên khẳng định “ngọn đèn của Hari” vượt trội mọi lễ vật khác, có năng lực thường hằng tẩy trừ cấu nhiễm tội lỗi (pāpa), và đặc biệt linh nghiệm trong mùa Cāturmāsya để thành tựu sở nguyện khi tâm ý chân chánh. Chương này nêu rõ trình tự tu tập phụng sự: dâng đèn kèm nghi thức thờ phụng, rồi dâng phẩm thực (naivedya) vào ngày trăng thứ mười ba; trong thời kỳ “Hari an giấc” (mô-típ Cāturmāsya) thì mỗi ngày dâng arghya, dùng lá trầu, cau (areca), trái cây, nước từ ốc tù và (conch-water) và trì chú hướng về Keśava. Sau khi dâng cúng, hành giả thanh tịnh bằng ācamana, làm lễ ārati; ngày mười bốn đảnh lễ phủ phục, và ngày mười lăm thực hành đi nhiễu (pradakṣiṇā), được ví như công đức du hành nhiều thánh địa (tīrtha) và bố thí nước. Những câu kết chuyển sang chỉ dạy quán niệm: người tu có hiểu biết về yoga nên thiền quán sự hiện diện thần linh vượt ngoài hình tượng cố định, suy tư mối liên hệ giữa tự ngã và Vishnu, nhờ đó tiến gần lối giải thoát ngay trong đời (jīvanmukti) theo tinh thần Vaiṣṇava. Cāturmāsya được tôn xưng là thời kỳ đặc biệt thuận lợi cho sự sùng kính có kỷ luật ấy.
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
Chương này là một cuộc đối thoại mang tính thần học và đạo đức. Mở đầu, Īśvara trình bày mười sáu phương thức thờ phụng Viṣṇu như con đường đưa người đủ tư cách đến cảnh giới tối thượng, rồi chuyển sang vấn đề năng lực hành lễ và những con đường tích phúc thay thế. Kārttikeya hỏi về dharma của Śūdra và phụ nữ, và cách hướng đến công đức đưa tới giải thoát mà không nương vào các hình thức thờ Kṛṣṇa chuyên biệt. Īśvara đáp bằng những giới hạn đối với việc tụng đọc Veda, rồi định nghĩa “sat-śūdra” chủ yếu qua trật tự gia đình: có người vợ kết hôn đúng pháp, đủ phẩm hạnh; sống đời gṛhastha có kỷ luật với pañca-yajña (thực hành không dùng mantra), hiếu khách, bố thí, và phụng sự các vị khách thuộc hàng “nhị sinh”. Chương cũng nêu lý tưởng pativratā, hiệu lực tôn giáo của hòa thuận vợ chồng, các quy tắc hôn nhân vượt giai tầng, cùng phân loại kiểu hôn nhân và loại con cái theo lối smṛti. Kết thúc là bảng đạo đức thực hành—bất bạo lực, bố thí bằng niềm tin, sinh kế điều độ, nếp sống hằng ngày, và tăng trưởng công đức trong mùa Chāturmāsya—vẽ nên một bản đồ dharma theo cấp bậc, đặt nền trên nề nếp gia đạo và sự tuân giữ thời tiết lễ nghi.
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại thần học–đạo đức giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada, đặt trong khung truyện tán dương thánh địa (tīrtha-māhātmya). Narada hỏi về “mười tám prakṛti” (mười tám bản tính/nhóm xã hội–nghề nghiệp) và vṛtti, tức lối mưu sinh cùng cách hành xử đúng đắn. Phạm Thiên trước hết kể lại ký ức vũ trụ luận: Ngài sinh từ hoa sen, thấy vô số “trứng vũ trụ”, rồi rơi vào trạng thái trì trệ; sau đó được nhắc nhở phải tu khổ hạnh (tapas) và cuối cùng được cho phép tiến hành công cuộc sáng tạo. Từ chuyện tạo hóa, lời dạy chuyển sang chuẩn mực xã hội: nêu bổn phận gắn với bốn varṇa—Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ, Phệ-xá, Thủ-đà-la—nhấn mạnh tự chế, học hỏi, lòng sùng kính, bảo hộ kẻ yếu, quản trị kinh tế có đạo lý, và thực hành bhakti qua những việc thiện không nhất thiết cần nghi thức mật chú. Chương cũng liệt kê các nhóm nghề trong “mười tám”, phân loại theo bậc cao/trung/thấp một cách khái quát, và kết lại bằng khẳng định rằng lòng sùng kính Viṣṇu là điềm lành phổ quát cho mọi varṇa, āśrama và prakṛti. Phần phalaśruti nói rằng nghe hoặc tụng đoạn Purāṇa thanh tịnh này sẽ tiêu trừ nghiệp xấu tích lũy và hướng người hành trì đến cõi của Viṣṇu, miễn là kiên trì chánh hạnh.
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
Phạm Thiên (Brahmā) nêu một câu chuyện giáo huấn về Paijavana, một gia chủ thuộc giai cấp śūdra nhưng sống mẫu mực: mưu sinh đúng pháp, giữ lời chân thật, hiếu khách, và một lòng sùng kính Viṣṇu cùng các bà-la-môn. Gia đình ông được mô tả như một nếp nhà có đạo: bố thí tùy mùa, làm việc lợi ích công cộng (đào giếng, đắp ao, dựng nhà nghỉ), và giữ các vrata (hạnh nguyện) nghiêm cẩn—khẳng định rằng dharma trong đời sống gia đình vẫn có hiệu lực đưa đến công đức tâm linh. Hiền triết Gālava đến cùng đệ tử và được tiếp đãi trọng hậu. Paijavana xem cuộc viếng thăm là sự thanh tịnh hóa, rồi thỉnh cầu một pháp tu giải thoát phù hợp cho người không có quyền tụng đọc Veda. Gālava chỉ dạy con đường bhakti lấy Śālagrāma làm trung tâm, nhấn mạnh công đức akṣaya (bất hoại), hiệu lực tăng mạnh trong mùa Cāturmāsya, và năng lực làm thánh hóa không gian xung quanh. Bài giảng giải quyết vấn đề tư cách bằng cách phân biệt “asat-śūdra” và “sat-śūdra”, xác nhận rằng gia chủ xứng đáng và phụ nữ có đức hạnh đều có thể thực hành, nhưng cảnh báo rằng hoài nghi sẽ làm suy giảm kết quả. Các nghi thức được nêu rõ: dâng lá tulasī (được ưa chuộng hơn hoa), vòng hoa, đèn, hương, tắm pañcāmṛta, và nhất tâm tưởng niệm Hari trong hình tướng Śālagrāma; quả báo hứa khả từ thanh lọc tội cấu đến trú thiên giới không thoái đọa và đạt mokṣa. Cuối chương nhắc đến hệ loại 24 hình thái Śālagrāma, đặt lời dạy trong khung “māhātmya” lồng ghép của chương.
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại giáo huấn: Paijavana thỉnh cầu Gālava giải thích tường tận các “bheda” (những phân loại/phân biệt trong giáo lý), nói rằng cơn khát hiểu biết của mình vẫn chưa được thỏa dù đã uống “cam lộ” từ lời thầy. Gālava đáp lại bằng lời hứa sẽ nêu một bản liệt kê theo truyền thống Purāṇa; chỉ cần được nghe cũng có thể giải trừ tội lỗi. Nội dung trọng tâm là sự liệt kê theo thứ tự hai mươi bốn danh hiệu–hình tướng sùng kính của Hari/Viṣṇu—như Keśava, Madhusūdana, Saṅkarṣaṇa, Dāmodara, Vāsudeva, Pradyumna… cho đến Kṛṣṇa—được xem là bộ danh xưng chuẩn mực để thờ phụng suốt năm. Chương còn gắn các mūrti-nāma này với cấu trúc lịch pháp—tithi và chu kỳ năm—hàm ý một chương trình tu tập có quy củ; đồng thời đối chiếu mô thức 24 này với những hệ 24 khác (như các avatāra), và gợi đến sự phân chia tháng/nửa tháng. Kết lại, việc thờ phụng chí thành các Đấng chủ tể đem lại bốn mục tiêu của đời người (dharma, kāma, artha, mokṣa). Phalaśruti nhấn mạnh: nghe hoặc tụng với lòng sùng kính và tâm chuyên nhất sẽ làm đẹp lòng Hari, Đấng hộ trì muôn loài hữu tình.
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
Chương này nằm trong mạch đối thoại: Paijavana hỏi Galava về nguồn gốc thần học của śālagrāma và cách hiểu rằng Đấng Tối Thượng hằng hữu hiện diện trong đá, để lòng sùng kính được vững bền. Galava đặt lời đáp trong khuôn khổ “itihāsa” của Purāṇa và mở ra chuỗi truyện liên kết. Dakṣa nuôi thù nghịch với Śiva, khiến Satī tự xả thân tại lễ tế yajña; rồi nàng tái sinh làm Pārvatī và bền bỉ tu khổ hạnh hướng về Mahādeva. Śiva đến trong hình dạng thử thách, sau đó chấp nhận nàng và cử hành hôn lễ theo nghi thức Veda, có chư thiên tham dự cùng các chi tiết nghi lễ. Tiếp đó, Kāma được Śiva cho phép tái thọ thân. Trước thế lực Tāraka (nhờ ân huệ) áp đảo, chư thiên khổ não tìm đến Brahmā; Brahmā chỉ rõ phương cách có điều kiện: con của Śiva do Pārvatī sinh ra sẽ diệt Tāraka sau bảy ngày. Cuối chương, chư thiên hướng về Mandarācala, nơi tùy tùng của Śiva canh giữ nghiêm mật, và họ thực hành khổ hạnh lâu dài (theo khung cāturmāsya) để cầu được Śiva-darśana và ân phúc.
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
Chương này được trình bày trong khuôn khổ đối thoại: Galava đáp lời hỏi về vrata-caryā, tức nếp tu trì kỷ luật. Chư thiên khổ não vì không thể trực tiếp yết kiến Śiva, bèn tạo một hình tượng biểu trưng của Ngài và hành khổ hạnh theo truyền thống Śaiva: trì tụng thần chú ṣaḍakṣara và giữ hạnh cāturmāsya liên tục. Bản văn nêu rõ các dấu hiệu nhận diện của pháp hành—bhasma (tro thánh), mô-típ sọ và trượng, vầng trăng lưỡi liềm, hình tượng pañcavaktra cùng các biểu trưng khổ hạnh—như một “hồ sơ nghi lễ” cụ thể chứ không chỉ là lời văn thi vị. Śiva hoan hỷ trước sự thanh tịnh và lòng sùng kính, ban “śubhā mati” (thiện ý, quyết tâm cát tường) và dạy rằng Ngài được làm vừa lòng bằng những phương thức có quy củ: tụng Śatarudrīya đúng nghi trình, thiền định, cúng dâng đèn (dīpa-dāna), và lễ pūjā mười sáu phần đầy đủ, tương tự tính hoàn chỉnh của nghi thức Vaiṣṇava. Bước ngoặt xảy ra khi một vị thần hóa thân thành chim để đến gần Śiva; chuỗi sự việc khiến Pārvatī phiền lòng và bà nguyền rằng chư thiên sẽ trở nên như đá và không có con nối dõi. Chư thiên liền dâng lời tán tụng dài, tôn Pārvatī là nền tảng vũ trụ (prakṛti), là hạt giống của thần chú, là nguồn bền vững của tạo–trụ–diệt. Đồng thời, chương này khuyến cáo thờ cúng lá bilva—đặc biệt trong mùa cāturmāsya—là pháp tu đem lại quả báo thù thắng. Toàn chương kết hợp giáo lý về tối thượng và tương dung của Śiva–Śakti, cùng các chuẩn mực đạo hạnh: kỷ luật, khiêm cung, và hòa giải, như phần thực hành rút ra từ truyện tích tại thánh địa.
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
Chương này mở đầu khi Paijavana hỏi về ý nghĩa thần học của việc Śrī (Lakṣmī) ngự trong cây tulasī và Pārvatī ngự trong cây bilva. Hiền giả Gālava kể lại một cơn khủng hoảng xưa: trong cuộc chiến giữa chư thiên và a-tu-la, chư thiên bại trận, kinh hãi, tìm đến Brahmā cầu nương tựa. Brahmā không đứng về phe nào, mà chỉ ra một lối giải quyết cao hơn, nêu hình tướng Harihara—nửa Śiva, nửa Viṣṇu—như biểu tượng giáo lý của sự bất nhị, dẫn những kẻ tranh luận tà kiến hướng về con đường an tịnh, quy hướng Niết-bàn. Câu chuyện chuyển sang thần học cảnh quan: chư thiên nhận ra các hiện diện thiêng liêng trú trong cây—Pārvatī ở bilva, Lakṣmī ở tulasī—và nghe lời chỉ dạy từ cõi trời rằng trong mùa Chāturmāsya, vì lòng bi mẫn, Īśvara an trú dưới hình thái thụ mộc. Cây aśvattha (pippala) được tôn xưng đặc biệt, nhất là vào ngày thứ Năm: chạm, nhìn, lễ bái, tưới nước và dâng cúng (sữa, hỗn hợp mè) đều có năng lực tịnh hóa. Phần phalaśruti khẳng định việc tưởng niệm và chăm sóc aśvattha giúp tiêu trừ tội lỗi, xua tan nỗi sợ về cảnh giới Yama, đồng thời cảnh báo không được làm hại cây. Bản đồ thần tính của Viṣṇu cũng được nêu: Viṣṇu ở rễ, Keśava ở thân, Nārāyaṇa ở cành, Hari ở lá, Acyuta ở quả—kết lại rằng phụng sự cây với lòng sùng kính đem công đức hướng đến giải thoát.
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
Chương này trình bày một luận thuyết thần học về cây palāśa, được tôn xưng là “brahmavṛkṣa” (cây Phạm thiên), như một dạng thiên nhiên linh thiêng có hiệu lực nghi lễ. Nhân vật thuyết giảng là Vāṇī ca ngợi palāśa đáng được phụng sự bằng nhiều upacāra (nghi thức cúng dường), có năng lực ban mãn nguyện và tiêu trừ các trọng tội. Bản văn thiết lập một biểu tượng tam phân trên lá—gắn thần tính với vị trí trái/phải/giữa—rồi mở rộng thành sự thánh hóa toàn thân cây: chư thiên hiện diện nơi rễ, thân, cành, hoa, lá, quả, vỏ và lõi, tạo nên một “thần học giải phẫu” của cây. Các công đức thực hành được nêu rõ: dùng bát đĩa bằng lá palāśa để thọ thực đem lại quả báo tế tự cao quý, ví như nhiều lần aśvamedha, đặc biệt trong mùa Cāturmāsya. Chương cũng nhấn mạnh việc tắm rưới sữa cúng vào ngày Chủ nhật và các hành trì sùng kính vào ngày Thứ năm; ngay cả việc nhìn thấy cây palāśa lúc bình minh cũng được xem là thanh tịnh hóa. Kết lại, palāśa được xác nhận là “devabīja” (hạt giống của thần linh) và là hình tướng hiển lộ của brahman, cần được phụng thờ với niềm tin, nhất là trong Cāturmāsya, như một chuẩn mực đạo hạnh để tẩy trừ ô nhiễm và giảm khổ.
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
Chương này trình bày như một luận thuyết thần học về Tulasī—một hiện diện thanh tịnh hóa và là khí cụ sùng kính trong đời sống gia đình cũng như trong các nghi vow (vrata). Mở đầu khẳng định rằng trồng Tulasī tại gia đem lại quả báo lớn, có thể ngăn nghèo khó và chiêu cảm cát tường cho gia đạo. Văn bản tiếp tục dựng nên “giải phẫu thiêng” của cây Tulasī theo nhiều tầng: từ việc được nhìn thấy, hình dáng, lá, hoa, quả, gỗ, tủy đến vỏ cây đều gắn với Śrī/Lakṣmī và điềm lành, cho thấy Tulasī là nơi chuyên chở sự thanh khiết và phúc lành khắp mọi phần. Chuỗi đặt lá Tulasī lên đầu, vào miệng, trong tay, trong tim, trên vai và nơi cổ họng được nêu như một phân loại nghi-đức: đem lại hộ trì, thoát khỏi tai ách và địa vị hướng đến giải thoát. Thực hành sùng kính được nhấn mạnh qua việc hằng ngày mang theo lá Tulasī và tưới nước đều đặn. Đặc biệt trong mùa Cāturmāsya, phụng sự Tulasī được mô tả là hiếm có và công đức thù thắng: tưới bằng sữa, chăm bón cẩn trọng và cúng dường/nuôi dưỡng bồn gốc (ālavalāmbu-dāna). Kết lại, chương hợp nhất một hình ảnh thần học: Hari rực sáng trong mọi loài cây, còn Kamalā (Lakṣmī) được nói là cư ngụ trong cây như đấng thường hằng trừ khổ, kết nối lòng sùng kính Vaiṣṇava với sinh thái linh thiêng và kỷ luật theo mùa.
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
Trong khung đối thoại gán cho Vāṇī, chương này trình bày nguồn gốc thần học và ý nghĩa linh thiêng của cây bilva (bilvataru). Khi du hành trên núi Mandara, Pārvatī mệt nhọc, một giọt mồ hôi của Ngài rơi xuống đất và hóa thành một đại thụ thần diệu. Thấy vậy, Ngài hỏi hai thị nữ Jayā và Vijayā; họ thưa rằng cây ấy sinh từ thân thể của Ngài và nên được đặt tên như một đối tượng thờ phụng có năng lực tiêu trừ tội lỗi. Pārvatī đặt tên cây là “bilva” và tuyên cáo rằng về sau các bậc vương giả sẽ thành kính hái lá bilva để cúng dường Ngài. Bản văn liệt kê các phala (quả báo) nghi lễ: sở nguyện được thành tựu; chỉ cần chiêm ngưỡng và khởi tín tâm đối với lá bilva cũng trợ duyên cho việc thờ phụng. Nếm đầu lá và đặt đầu lá lên đỉnh đầu được nói là có thể làm tan nhiều lỗi lầm và ngăn tránh khổ báo trừng phạt. Chương kết bằng “giải phẫu thiêng” của cây: Girijā ở rễ, Dakṣāyaṇī ở thân, Maheśvarī ở cành, Pārvatī ở lá, Kātyāyanī ở quả, Gaurī ở vỏ, Aparṇā ở thớ sợi bên trong, Durgā ở hoa, Umā ở các chi cành, và các śakti hộ trì ở gai—tôn cây bilva như một ngôi đền sống của Nữ Thần trong khuôn khổ tīrtha.
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
Chương này thuật lại một truyện nguyên nhân (etiology) về nguồn gốc của Śālagrāma trong khung đối thoại do Gālava kể, gắn với thời kỳ Cāturmāsya. Mở đầu là tiếng nói từ hư không (ākāśavāṇī) và việc chư thiên cử hành nghi lễ tôn kính bốn loài cây trong mùa Cāturmāsya. Sau đó Hari và Hara hiện ra trong hình thái hợp nhất (hariharātmaka), phục hồi lại quyền phận và cương vực của từng vị thần. Câu chuyện chuyển sang Pārvatī: do chịu ảnh hưởng lời nguyền của bà, chư thiên dâng lá bilva và liên tục tán dương để cầu xin. Pārvatī tuyên bố lời nguyền không bị hủy, nhưng được tái diễn giải như sự phân bổ từ bi: các thần linh sẽ trở nên gần gũi với cõi người qua những hiện diện biểu tượng theo từng tháng, ban phúc cho cộng đồng, đặc biệt trong nghi lễ hôn phối và việc cầu con. Pārvatī còn nói thẳng với Viṣṇu và Maheśvara về hệ quả: Viṣṇu sẽ định mệnh trở thành đá (pāṣāṇa), còn Śiva sẽ mang dạng đá gắn với liṅga do động lực lời nguyền của Bà-la-môn, kéo theo tranh chấp xã hội và khổ đau. Viṣṇu đáp lại bằng một bài stuti trang nghiêm, liệt kê vai trò vũ trụ của Devī—ba guṇa, māyā và các hình thái nữ thần tam vị. Cuối cùng Pārvatī chỉ rõ địa lý cứu độ: Viṣṇu sẽ an trú trong dòng nước thanh tịnh của sông Gaṇḍakī dưới dạng Śālagrāma, với những dấu hiệu mà người am tường Purāṇa nhận biết như sắc vàng và vết cakra. Thờ phụng Viṣṇu dưới dạng śilā, nhất là với lòng kính tulasī, sẽ khiến sở nguyện thành tựu và gần với giải thoát; chỉ cần được darśana cũng được xem là che chở khỏi cõi Yama. Chương kết thúc bằng việc tái khẳng định nguồn gốc Śālagrāma và sự an vị của thần linh sau lời nguyền.
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
Chương này được trình bày như cuộc vấn đáp giữa một người Śūdra và hiền giả Gālava về giáo lý “kỳ diệu” rằng trong mùa Cāturmāsya, chư thiên hóa hiện thành hình cây và ngự trong các loài cây. Gālava giải thích: do ý chỉ thần linh, nước trong thời kỳ này được xem như amṛta; các thần cây “uống” nước ấy nên phát sinh những phẩm chất như sức mạnh, hào quang, vẻ đẹp và sinh lực. Từ đó, lời dạy chuyển sang quy phạm nghi lễ–đạo đức: phụng sự cây cối đáng ca ngợi trong mọi tháng, nhưng đặc biệt trong Cāturmāsya. Việc tưới cây bằng tilodaka (nước hòa mè) được nêu như pháp mãn nguyện; mè (tila) được tôn xưng là vật thanh tịnh, nâng đỡ dharma và artha, đồng thời là phẩm vật bố thí quan trọng. Chương còn liệt kê kiểu “bản đồ” các thần linh và chúng loại gắn với từng loài cây (như Phạm Thiên với cây đa; cùng Gandharva, Yakṣa, Nāga, Siddha… với các giống cây khác). Kết lại là sự hòa hợp giữa lòng sùng kính và ý thức sinh thái: phụng sự các cây trọng yếu, nhất là pippala/aśvattha và tulasī, được xem như phụng sự toàn thể thế giới thảo mộc linh thiêng; việc chặt cây trong Cāturmāsya bị khuyên tránh, trừ khi cần cho tế tự. Phần nói về phala nhấn mạnh: cúng dưỡng brāhmaṇa dưới cây jambū và thờ kính các cây ấy đem lại thịnh vượng và thành tựu bốn mục tiêu đời sống (puruṣārtha).
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
Chương này là một cuộc đối thoại mang tính thần học và đạo đức, nêu câu hỏi về cơn giận của Nữ thần Pārvatī, lời nguyền của Người, và việc Rudra được mô tả như rơi vào trạng thái biến dạng rồi trở lại hình tướng thần linh. Gālava giải thích rằng vì sợ uy lực của Nữ thần, các chư thiên trở nên “vô hình” và an trú trong các hình tượng ở cõi người (pratimā); sau đó Nữ thần ban ân. Viṣṇu được tán dương như Mẹ của thế gian và Đấng trừ diệt tội lỗi. Tiếp theo, lời dạy chuyển sang chuẩn mực luân lý: cảnh báo về sự phạm lỗi, bổn phận chế ngự và sửa trị (nigraha) ngay cả trong quan hệ tôn ti như cha–con, thầy–trò, chồng–vợ, và răn đừng bỏ các pháp tắc của dòng tộc, giai tầng và xứ sở (kula-, jāti-, deśa-dharma). Pārvatī bộc lộ nỗi sầu và cơn giận bằng lời trực tiếp, buộc tội và đe rằng Śiva sẽ bị các bà-la-môn làm hại; Śiva dần dần dùng lý lẽ hòa giải, nhấn mạnh lòng từ bi và bất hại. Sự hóa giải gắn với kỷ luật nghi lễ: Pārvatī đặt điều kiện phải giữ cāturmāsya, thực hành brahmacarya, và tổ chức điệu vũ thiêng tāṇḍava trước mặt chư thần; Śiva chấp thuận, lời nguyền chuyển thành phúc lành. Phần phalaśruti kết luận rằng người nghe với lòng tin sẽ được kiên định, thành tựu và nương tựa cát tường.
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
Chương mở đầu bằng lời thỉnh vấn của người hỏi (được nêu là một Śūdra), vừa kinh ngạc vừa đầy lòng sùng kính, xin được giảng rộng về: (1) cách Mahādeva múa giữa vòng vây chư thiên, (2) nguồn gốc pháp hành Cāturmāsya và lời nguyện cần thọ trì, và (3) hình thái ân điển (anugraha) đã hiển lộ. Hiền giả Gālava đáp lại bằng một thánh sử đem lại công đức. Khi Cāturmāsya đến, Hara (Śiva) thọ trì brahmacarya-vrata, triệu thỉnh chư thiên và các ṛṣi đến núi Mandara; Mahādeva khởi vũ Haratāṇḍava để làm hoan hỷ Bhavānī. Một đại hội vũ trụ hình thành: thần linh, hiền thánh, siddha, yakṣa, gandharva, apsaras và các gaṇa; các hệ thống âm nhạc được mô tả tinh vi với nhiều loại nhạc cụ, nhịp điệu và dòng truyền thừa thanh nhạc. Câu chuyện còn giới thiệu các rāga được nhân cách hóa như những phát xuất từ Śiva cùng các phối ngẫu, kết hợp hình ảnh vũ trụ luận và thân vi tế (nhắc đến cakra) trong một khung mỹ học–thần học. Khi chu kỳ mùa hoàn tất, Pārvatī hoan hỷ và nói về một sự kiện tương lai: một liṅga rơi xuống do lời nguyền của một brāhmaṇa sẽ trở thành đối tượng tôn kính khắp thế gian và gắn với dòng nước Narmadā. Tiếp theo là một Śiva-stotra; Śiva ban phalaśruti: ai tụng niệm với bhakti sẽ không chịu khổ vì lìa xa điều mình cầu, được sức khỏe và phú quý qua nhiều đời, hưởng phúc lạc thế gian và rốt ráo đạt cõi của Śiva. Chương kết bằng lời tán thán của Brahmā và chư thiên, khẳng định tính bao trùm của Śiva và sự bất nhị giữa Śiva và Viṣṇu, cùng lời kết của Gālava về công năng cứu độ cho người quán niệm thánh dung của Ngài.
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
Chương 255 kết hợp thần học về tīrtha (thánh địa) với chỉ dẫn nghi lễ cho gia đình. Chương xác nhận śāligrāma trong sông Gaṇḍakī là svayaṃbhū—tự nhiên hiển lộ, không do con người tạo—và liên hệ sông Narmadā với Mahēśvara, qua đó nêu một kiểu mẫu thiêng liêng của những biểu hiện tự nhiên. Bài giảng liệt kê các phương thức sùng kính—lắng nghe, tụng đọc một phần, tụng đọc trọn vẹn, và đọc với tâm chân thật không dối trá—đều có hiệu lực đưa đến “trạng thái tối thượng”, được mô tả là thoát khỏi sầu khổ. Một nếp tu Cāturmāsya được trình bày: thờ Gaṇeśa để cầu lợi lộc, thờ Sūrya để cầu sức khỏe, và thực hành pañcāyatana cho người tại gia, với quả báo tăng thù thắng trong bốn tháng an cư. Trọng tâm là tôn vinh việc thờ Lakṣmī–Nārāyaṇa qua śāligrāma (cùng dvāravatī-śilā, tulasī và dakṣiṇāvarta śaṅkha), hứa ban thanh tịnh, phú túc, làm “Śrī” an trụ vững bền trong nhà, và những kết quả hướng đến giải thoát. Kết đoạn nhấn mạnh rằng lòng bhakti đủ cho mọi người, vì thờ Đấng Chúa tể trùm khắp tức là thờ cả vũ trụ.
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
Chương này mở đầu trên núi Kailāsa: Rudra (Śiva) ngồi cùng Umā, chung quanh là vô số gaṇa, tên gọi được liệt kê như một triều hội vũ trụ mang tính nghi lễ. Khi mùa xuân đến, cảnh sắc và sự xao động vui đùa được miêu tả; Śiva dạy các gaṇa phải tiết chế sự phù phiếm và chuyên tâm tu khổ hạnh (tapas). Pārvatī thấy tràng hạt của Śiva và hỏi Ngài đang trì tụng (japa) điều gì, bởi Ngài là bậc Chúa Tể nguyên sơ, vậy đối tượng siêu việt nào Ngài quán niệm? Śiva đáp rằng Ngài luôn thiền quán tinh túy của một nghìn danh hiệu của Hari, rồi giảng về thần chú: praṇava (Om) và thần chú mười hai âm (dvādaśākṣara) được tôn xưng là tinh hoa Veda, thanh tịnh, giải thoát, đặc biệt linh nghiệm trong thời Cāturmāsya, có công năng tiêu trừ khối nghiệp lỗi lầm tích tụ lớn lao. Lời dạy tiếp tục mở rộng về tính khả dụng: với những nhóm được nói là không dùng praṇava, Śiva khuyên nương vào “Rāma-nāma” như thần chú tối thượng chỉ hai âm. Chương kết bằng sự tán dương bền bỉ danh “Rāma”: xua tan sợ hãi và bệnh tật, ban thắng lợi, tẩy tịnh khắp nơi; ai nương danh hiệu ấy sẽ giảm chướng ngại và tránh các quả báo trừng phạt ở đời sau, nhất là trong mùa Cāturmāsya.
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
Chương 257 trình bày cuộc đối thoại thần học về mantra-adhikāra (tư cách thọ trì thần chú) và lòng sùng kính có kỷ luật. Pārvatī thỉnh cầu Mahādeva giảng rõ uy lực của thần chú mười hai âm, hình thức đúng, quả báo và nghi thức thực hành. Śiva nêu quy tắc tùy varṇa/āśrama: người dvija tụng với praṇava «oṃ», còn phụ nữ và Śūdra được truyền dạy với lời đảnh lễ mở đầu—cụ thể «namo bhagavate vāsudevāya»—không kèm praṇava, theo sự quyết định của Purāṇa–Smṛti. Ngài cảnh báo rằng trái phạm trật tự (krama) đã định là lỗi, dẫn đến hậu quả bất thiện. Pārvatī nêu mối căng thẳng giáo lý: nàng thờ phụng qua ba mātrā nhưng lại bị nói không có praṇava-adhikāra. Śiva tôn praṇava là nguyên lý sơ thủy, nơi Brahmā, Viṣṇu và Śiva được đặt nền trong tư tưởng, song khẳng định tư cách đạt được nhờ tapas, đặc biệt là giữ Cāturmāsya để làm đẹp lòng Hari. Chương này kết hợp tapas và bhakti: tapas đem lại mục tiêu và đức hạnh nhưng khó thực hành; sự tăng trưởng chân thật của tapas được nhận biết bằng lòng quy hướng Hari, còn tapas không có bhakti bị xem là suy giảm. Tưởng niệm Viṣṇu thanh tịnh lời nói; Hari-kathā xua tội như đèn xua bóng tối. Kết lại, Pārvatī thực hành khổ hạnh Cāturmāsya trên Himācala, giữ brahmacarya và đời sống giản dị, thiền niệm Hari–Śaṅkara đúng thời khắc quy định; đoạn tán dương cuối (gán cho Gālava) ca ngợi nàng là Mẹ vũ trụ, là prakṛti vượt ngoài các guṇa, nêu tapas của nàng làm khuôn mẫu trong mạch thệ nguyện và thánh địa của phần này.
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
Chương này mở ra trong khung cảnh đối thoại giữa các hiền triết, do câu hỏi của Gālava khơi dẫn. Khi Pārvatī (với danh hiệu Śailaputrī) đang hành khổ hạnh nghiêm mật, Śiva lại bị dục niệm khuấy động, lang thang tìm sự giải tỏa và đến bên sông Yamunā. Nhiệt lực khổ hạnh rực cháy của Ngài làm biến đổi dòng nước, khiến hình tướng con sông trở nên sẫm tối; nơi ấy được thánh hóa bằng lời phalaśruti: ai tắm tại đó sẽ tiêu trừ vô lượng tội chướng, và địa điểm được gọi là Haratīrtha. Sau đó, Śiva hóa thân thành một ẩn sĩ phong nhã, đùa vui, đi qua các trú xứ của hiền triết, gây xáo trộn khi vợ các hiền triết bị tâm trí cuốn hút. Các hiền triết không nhận ra tác nhân thần linh, nổi giận và buông lời nguyền nhằm trừng phạt, làm nhục. Lời nguyền ứng hiện thành một chứng bệnh khủng khiếp nơi thân Śiva, khiến vũ trụ chao đảo, muôn loài và chư thiên kinh hãi. Khi tỉnh ngộ, các hiền triết than khóc vì sai lầm trong nhận thức và thừa nhận bản tính siêu việt của Śiva. Một đoạn tán tụng ca ngợi Devī là Đấng trùm khắp, là cội nguồn của mọi vận hành vũ trụ; Śiva cầu xin sự phục hồi khỏi hệ quả của lời nguyền. Toàn chương kết nối việc lập thánh địa, lời răn về sự phán xét vội vàng, và suy tư thần học về tính nội tại lẫn siêu việt của Thần linh.
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
Chương 259 trình bày một bài thuyết giảng tīrthamāhātmya gồm nhiều phần. Trước hết, các hiền sĩ gặp một liṅga khổng lồ bị ngã đổ và cảm nhận năng lực thiêng liêng tích tụ, lan tỏa qua thời gian dài vô lượng; trái đất được mô tả như đang khổ não vì biến cố ấy. Các hiền sĩ cử hành nghi lễ an vị (pratiṣṭhā) liṅga, đồng thời xác lập căn tính của dòng sông thánh: nước trở thành Narmadā (Reva), và liṅga được đặt danh hiệu gắn với Amarakantaka. Kinh văn tiếp đó liệt kê công đức theo thực hành: tắm và nhấp nước Narmadā, làm pitṛ-tarpaṇa, và thờ phụng các liṅga liên hệ Narmadā; đặc biệt nhấn mạnh các hạnh Cāturmāsya như liṅga-pūjā, Rudra-japa, Harā-pūjā, tắm rưới pañcāmṛta (abhiṣeka), dâng mật, và dīpa-dāna (cúng đèn). Tiếng của Phạm Thiên (Brahmā) đặt khung cho nỗi lo về sự xáo động vũ trụ; chư thiên đến ca ngợi Bà-la-môn, nêu quyền năng của lời nói (vāg) và mệnh lệnh đạo đức: chớ khơi dậy cơn phẫn nộ của Bà-la-môn. Câu chuyện chuyển sang Goloka, nơi hiền sĩ và chư thiên thấy con trai của Surabhī là bò đực “Nīla” giữa đàn bò có danh xưng. Một đoạn định nghĩa giải thích vì sao gọi là Nīla và liên hệ ngài với dharma và Śiva. Các hiền sĩ tán thán Nīla như chỗ nâng đỡ vũ trụ, như hình thể của dharma; đồng thời cảnh báo về tội lỗi khi xúc phạm bò thiêng/dharma và nêu hệ quả liên quan śrāddha khi không thả vṛṣabha cho người quá vãng. Kết chương là nghi thức “trang bị” biểu tượng cho Nīla (mô-típ cakra và śūla), sự phân tán giữa đàn bò, và một câu kệ kết nối lời nguyền, lòng sùng kính và sự hóa đá trong dòng nước Reva.
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
Chương này tiếp nối cuộc luận bàn thần học mở ra trong truyện «Śālagrāma» (śālagrāma-kathānaka), nhắc lại sự hiển lộ của Maheśvara và chủ đề về hình tướng liṅga. Kinh văn khuyến khích tín đồ phụng thờ Hari trong hình Śālagrāma và tôn kính đôi thần Hari–Hara, đặc biệt nhấn mạnh trong thời kỳ cāturmāsya. Việc thờ phụng được trình bày như con đường có năng lực cứu cánh, ban thiên giới và giải thoát (mokṣa), đồng thời nêu các nền tảng nghi lễ–đạo đức: bổn phận theo Veda (vedokta karma), các công đức pūrta/ iṣṭa, thờ pañcāyatana, chân thật và không tham lam. Chương cũng bàn về tư cách hành trì và sự hình thành đạo hạnh, khẳng định các phẩm chất kỷ luật như viveka, cùng thực hành brahmacarya và quán niệm thần chú mười hai âm (dvādaśākṣara) là trọng yếu. Kinh dạy rằng pūjā nên cử hành với mười sáu upacāra, dù không dùng mantra vẫn được. Cuối chương chuyển cảnh (đêm qua, các bên chia tay) và có phalaśruti xác quyết rằng nghe, tụng đọc hay giảng dạy đoạn này không làm mất công đức.
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
Chương này trong Nāgara Khaṇḍa mở ra cuộc đối thoại thần học giữa Phạm Thiên (Brahmā) và Narada trong khung cảnh hành hương (tīrtha). Narada hỏi vì sao Thánh Mẫu Pārvatī, phối ngẫu cát tường của Thần, lại có thể thành tựu yoga sâu xa trong bốn tháng Cāturmāsya nhờ “mantrarāja” mười hai âm. Brahmā kể về giới nguyện (vrata) nghiêm mật của Pārvatī khi Hari an trú giấc ngủ vũ trụ: một lòng sùng kính bằng tâm–thân–khẩu, cúng kính chư thiên, các bậc dvija, lửa thiêng, cây aśvattha và khách đến nhà; cùng trì tụng thần chú theo lời Śiva (Pinākin) chỉ dạy. Viṣṇu hiện thân rực sáng: bốn tay, cầm ốc và đĩa, cưỡi Garuḍa, hào quang trùm khắp. Pārvatī cầu xin tri kiến thanh tịnh khiến không còn tái hồi; Viṣṇu nhường phần khai thị tối hậu cho Śiva, xác nhận Đấng Tối Thượng là chứng tri nội–ngoại và là nền tảng của dharma. Śiva đến, Viṣṇu hòa nhập trở lại, rồi Śiva đưa Pārvatī bằng thiên xa qua những cảnh giới huyền thoại đến một dòng sông thiêng và khu rừng như Śaravana; tại đó các Kṛttikā hé lộ hài nhi sáu mặt chói lọi—Kārttikeya—được Pārvatī ôm ấp. Câu chuyện tiếp nối bằng chuyến bay vượt các châu (dvīpa) và đại dương, đến vùng “Śveta” sáng ngời và đỉnh núi linh quang. Ở đây Śiva truyền dạy giáo pháp bí mật vượt ngoài śruti: thần chú kết hợp Pranava và pháp môn thiền quán (tư thế, nội cúng, nhắm mắt, thủ ấn, quán tưởng vũ trụ nhân/puruṣa), có công năng tịnh hóa và làm mỏng các cấu uế, dù chỉ quán niệm trong Cāturmāsya trong chốc lát.
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
Trong chương này, Pārvatī thỉnh cầu Īśvara chỉ dạy phương pháp đạt dhyānayoga, rồi từ đó tiến đến jñānayoga và trạng thái “bất tử”. Īśvara đáp bằng một trình bày mang tính kỹ thuật về “mantrarāja” — thần chú mười hai âm — kèm đầy đủ “thông số” kiểu Veda: ṛṣi, chandas, devatā, viniyoga; tiếp theo là phần đối chiếu từng akṣara với màu sắc, bīja của các đại, các bậc hiền triết liên hệ và công năng ứng dụng. Chương còn mô tả deha-nyāsa: an vị các âm tiết lên thân thể (bàn chân, rốn, tim, cổ họng, tay, lưỡi/miệng, tai, mắt và đỉnh đầu), cùng bộ ba mudrā (liṅga, yoni, dhenu) như ngữ pháp nghi lễ được thể hiện qua thân. Từ kiến trúc nghi quỹ ấy, lời dạy chuyển sang lý thuyết quán niệm: dhyāna được nêu là phương tiện quyết định để diệt tội và thanh tịnh; đồng thời phân biệt hai lối yoga—dhyāna có sở y (quán hình tướng) dẫn đến Nārāyaṇa-darśana, và jñānayoga vô sở y hướng về brahman vô tướng, vô lượng. Các dấu ấn bất nhị như nirvikalpa, niranjana, sākṣimātra được nhấn mạnh, nhưng vẫn mở một nhịp cầu sư phạm qua quán thân, đặc biệt lấy śiras (đầu) làm điểm chính để duy trì chú niệm. Chương cũng đặt trong khung cāturmāsya (bốn tháng trai kỳ), cho rằng thời kỳ này công đức quán niệm tăng mạnh. Về đạo đức truyền trao, giáo pháp không nên tiết lộ cho kẻ vô kỷ luật hay ác tâm, nhưng có thể truyền cho người sùng tín, tiết chế và thanh tịnh, không phân biệt giai tầng nếu đủ tiêu chuẩn. Kết lại, thân được xem như tiểu vũ trụ—chư thần, sông thiêng, các graha an trụ trong những vị trí của thân—và giải thoát được khẳng định qua định tâm nơi nāda cùng sự quán niệm quy hướng Viṣṇu.
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
Chương mở đầu bằng lời dạy thần học của Īśvara về nghiệp, trí (jñāna) và yoga: mọi hành động nếu được dâng lên Hari/Viṣṇu với tâm thanh tịnh, không chấp trước và đầy bhakti thì không còn trói buộc. Bài giảng nêu các kỷ luật đạo đức–tâm lý như śama (an tĩnh), vicāra (quán xét), santoṣa (tri túc), sādhu-saṅga (gần gũi bậc hiền) như “bốn người giữ cổng” của con đường giải thoát ví như một “thành phố”, và khẳng định giáo huấn của guru là then chốt để chứng brahma-bhāva và đạt jīvanmukti ngay khi còn sống. Chương cũng đặt trọng tâm vào mantra, tán dương dvādaśākṣara (thần chú mười hai âm) như hạt giống thanh lọc và điểm tựa thiền định; Cāturmāsya được nêu là thời kỳ cát tường, việc trì giữ và nghe pháp trong thời gian ấy có thể thiêu đốt lỗi lầm tích tụ. Sau đó câu chuyện chuyển sang lời kể của Brahmā: Hara gặp một sinh linh hình cá kỳ diệu và hỏi han; con cá thuật lại việc bị bỏ rơi vì lo sợ về dòng tộc và bị giam hãm lâu dài, nhưng nhờ lời của Śiva mà thức tỉnh jñāna-yoga. Được giải thoát, nó được đặt tên Matsyendranātha, bậc yogin tối thắng—không ganh ghét, không nhị nguyên, sống ly tham và phụng sự Brahman; chương kết bằng lời tán thán công đức nghe chuyện này, nhất là trong Cāturmāsya, cho quả báo cao như tương đương Aśvamedha.
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
Chương này trình bày một tự sự thần học nhiều tầng, vừa là biên niên chiến trận huyền thoại vừa là lời dạy hướng giải thoát. Mở đầu, Phạm Thiên (Brahmā) kể về trò chơi thiêng liêng của Skanda/Kārttikeya thuở thiếu niên bên Pārvatī và Śiva, với hình ảnh bờ sông Gaṅgā, nêu bật sự gắn bó của thần linh với cảnh địa linh. Chư thiên khổ sở vì Tāraka liền cầu thỉnh Śaṅkara; Skanda được tôn làm thống soái (senāpati), giữa tiếng tán thán, nhạc khí cõi trời và sự trợ lực vũ trụ như śakti của Agni. Tại địa danh Tāmravatī, tiếng tù và (ốc) của Skanda triệu tập hai phe; chư thiên và a-tu-la giao chiến quy mô lớn, cảnh tan tác và tàn phá được miêu tả dồn dập. Cuối cùng Tāraka bị diệt, nghi lễ khải hoàn và lễ hội diễn ra, Pārvatī ôm Skanda trong niềm hoan hỷ. Sau đó, mạch truyện chuyển sang giáo huấn: Śiva nêu chuyện hôn phối (pāṇigrahaṇa), và Skanda đáp bằng lập trường jñāna–vairāgya, khẳng định vô chấp, cái thấy phổ quát, và rằng tri kiến chân thật hiếm có, cần gìn giữ. Ngài nói khi chứng ngộ Brahman trùm khắp, hành nghiệp của yogin lặng dừng; đối chiếu tâm dễ vướng mắc với tâm bình đẳng, và đặt tri thức giải thoát là thành tựu quyết định nhưng khó đạt. Skanda rời đi núi Krauñca để tu khổ hạnh, trì tụng thần chú (bīja mười hai âm), nhiếp phục các căn và vượt qua những xao lãng do siddhi. Kết chương, Śiva an ủi Pārvatī và nêu công đức cāturmāsya có năng lực tiêu trừ tội lỗi; Sūta khép lại bằng lời mời đại chúng tiếp tục lắng nghe, giữ khung đối thoại của Purāṇa.
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
Chương này triển khai hai mạch chỉ dạy liên kết. Trước hết, đáp lời các ṛṣi hỏi người yếu ớt, mảnh mai làm sao giữ nhiều giới luật và lời nguyện, Sūta nêu “Bhīṣma-pañcaka” như một pháp tu năm ngày dễ thực hành trong nửa tháng sáng của Kārttika, bắt đầu từ Ekādaśī. Nghi thức gồm tắm gội thanh tịnh buổi sớm, giữ các niyama hướng về Vāsudeva, nhịn ăn hoặc nếu không thể thì thay bằng bố thí, dâng thức ăn havis cho một bà-la-môn, thờ Hṛṣīkeśa trong hình tướng Jalāśāyī với hương, hương liệu, naivedya và thức canh đêm; đến ngày thứ sáu thì kính đãi bà-la-môn và tự thọ thực sau các bước chuẩn bị bằng pañcagavya. Kinh còn nêu lễ vật hoa/lá theo từng ngày (như hoa jāti ngày Ekādaśī, lá bilva ngày Dvādaśī, cùng các thảo mộc khác cho đến Paurṇamāsī) và một arghya-mantra dâng lên Thần. Tiếp theo, các ṛṣi thỉnh cầu nghi lễ mở rộng của Aśūnya-Śayana Vrata, vốn được nói là Indra từng hành trì để làm đẹp lòng Cakrapāṇi. Sūta định thời điểm khởi sự sau khi lễ Śrāvaṇī đã qua, vào ngày thứ hai, dưới một nakṣatra gắn với Viṣṇu, kèm lời răn về hạnh kiểm: tránh chuyện trò với kẻ tội lỗi/sa đọa/mleccha (một ranh giới xã hội theo văn bản). Đến giữa trưa, tắm rửa và mặc y phục sạch rồi thờ Jalāśāyī, khấn xin gia đạo thịnh vượng, tổ tiên, lửa tế, chư thiên và sự bền vững hôn phối không bị tiêu hoại—nêu bật thần học gia đình đặt trên sự hợp nhất Lakṣmī–Viṣṇu và lý tưởng “giường không trống” qua nhiều đời. Lời nguyện kéo dài suốt Bhādrapada, Āśvina và Kārttika với kiêng kỵ ẩm thực (đặc biệt tránh dầu), và kết thúc bằng việc bố thí một chiếc giường kèm trái cây/gạo và vải, cùng vàng làm dakṣiṇā. Phalaśruti hứa công đức tăng mạnh cho người nhịn ăn, sự hài lòng liên tục của Thần, tiêu trừ tội tích lũy, cùng các lợi ích mang tính xã hội cho phụ nữ (thanh tịnh, tâm ổn định, thiếu nữ dễ thành hôn); còn người hành trì vô dục thì được quả báo của các chế ngự trong mùa Cāturmāsya.
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
Chương 266 mở đầu khi các hiền triết thỉnh cầu Sūta liệt kê những tīrtha trọng yếu và các liṅga tối thắng mà chỉ cần chiêm bái (darśana) đã đem lại công đức viên mãn. Sūta nêu các liṅga chính như Maṅkaṇeśvara và Siddheśvara (cùng những nơi khác), rồi đặc biệt tán dương quả báo của Maṅkaṇeśvara, nhất là khi đến đó với hạnh nguyện Śivarātri. Śivarātri được xác định là đêm caturdaśī của nửa tháng tối (kṛṣṇa pakṣa) trong tháng Māgha; đêm ấy, Śiva được hiểu là “ngự nhập/lan tỏa” khắp mọi liṅga, và Maṅkaṇeśvara nổi danh đặc biệt. Một tích truyện kể vua Aśvasena hỏi hiền giả Bhartṛyajña về một lời nguyện ít công mà nhiều phước hợp thời Kali-yuga; hiền giả khuyên giữ Śivarātri: chỉ một đêm thức canh mà khiến bố thí, cúng dường và trì tụng trở nên “bất hoại”. Lý do ở tầm chư thiên cũng được nêu: các thần xin một ngày-đêm duy nhất để thanh tịnh loài người; Śiva nhận lời giáng lâm đúng đêm ấy, ban một chuỗi thần chú theo phong cách pañcavaktra và nghi thức thờ phụng (lễ vật, arghya, kính đãi một brāhmaṇa, nghe kể thánh tích, âm nhạc và vũ điệu). Sau đó là tấm gương răn dạy: một kẻ trộm vô tình thức trên cây gần liṅga, làm rơi lá xuống—dù tâm ý bất tịnh vẫn được lợi ích nghi lễ, dẫn đến tái sinh tốt và về sau dựng đền thờ, nêu rõ hiệu lực của vrata đi đôi với khuôn khổ đạo đức. Chương kết bằng lời ca ngợi Śivarātri như tapas tối thượng, năng lực tẩy trừ lớn lao, cùng phala cho người đọc tụng.
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
Chương này là một trình bày vừa mang tính thần học vừa mang tính nghi lễ, đặt trong mạch đối thoại. Sūta khẳng định giá trị của các pháp hành như lễ Śivarātri đối với người cầu lợi ích cho cả “hai cõi”. Người nghe Ānarta, sau khi đã nghe lời tán dương liên hệ đến Śivarātri và Maṅkaṇeśvara, thỉnh cầu được thuật lại đầy đủ về sự hiển lộ của Siddheśvara. Bhartṛyajña đáp lời bằng cách nhấn mạnh quả báo thực tiễn của việc được diện kiến Siddheśvara, gợi lên mô-típ vương quyền tối thượng (cakravartitva), và khuyến nghị nghi thức bố thí Tulā-Puruṣa như một pháp được ca ngợi. Chương tiếp đó mô tả vidhi: chọn thời điểm cát tường (nhật/nguyệt thực, chí, phân), dựng nhà nghi lễ và các bàn thờ, tuyển chọn các Bà-la-môn xứng đáng và phân phát đúng pháp. Cần an trí cân (tulā) với các trụ làm từ những loại gỗ cát tường được chỉ định; thí chủ khấn thỉnh Tulā như một nguyên lý linh thánh. Thí chủ tự cân mình đối với vàng, bạc hoặc vật phẩm mong hiến, rồi dâng cúng theo quy tắc với nước và mè. Phalaśruti kết luận: tội lỗi tích tụ bị tiêu trừ tương ứng với mức bố thí, được hộ trì khỏi tai ách, và công đức tăng trưởng mạnh khi dâng trước Siddheśvara, thậm chí được nói là “gấp nghìn lần”. Cuối chương khẳng định tính thánh địa tổng hợp của kṣetra này—nhiều tīrtha và nơi thờ tự hội tụ một chỗ—và lợi ích viên mãn từ việc chiêm bái, chạm đến và phụng thờ Siddheśvara.
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
Chương 268 trình bày một cuộc đối thoại mang tính nghi lễ: Ānarta hỏi Bhartṛyajña về nghiệp nhân đưa đến quyền lực “chuyển luân vương” (cakravartin) và phương pháp để đạt được địa vị ấy. Bhartṛyajña khẳng định vương quyền là điều hiếm có, tùy thuộc công đức; vị vua nào với lòng tin thanh tịnh dâng “địa cầu bằng vàng” (hiraṇmayī pṛthvī) trước Gautameśvara sẽ thành cakravartin, nêu gương các minh quân như Māndhātā, Hariścandra, Bharata, Kārtavīrya. Chương này tiếp tục mô tả cấu trúc nghi lễ tỉ mỉ: mô hình địa cầu phải đúc theo trọng lượng quy định, không gian dối về tài vật; vũ trụ được biểu trưng bằng bảy biển (muối, nước mía, rượu, bơ ghee, sữa chua, sữa, nước), bảy châu (dvīpa), các núi lớn (Meru v.v.) và các sông chính, đặc biệt là Gaṅgā. Dựng maṇḍapa, các kuṇḍa, cổng toraṇa, vedi trung tâm; làm lễ tẩy tịnh bằng pañcagavya và nước thanh khiết, kèm các hành vi gắn với thần chú như tắm rửa, dâng y phục, hương, lễ ārātrika và cúng ngũ cốc. Người thí chủ đọc lời tán dương, nhận biết Đất Mẹ là chỗ nâng đỡ thế gian và thỉnh Ngài hiện diện cho việc bố thí; rồi chuyển giao lễ vật một cách tượng trưng vào nước (không đặt xuống đất, cũng không đặt vào tay người nhận), sau đó kính cẩn tiễn và phân phát cho các Bà-la-môn. Phần phalāśruti nhấn mạnh sự bền vững của vương triều (không mất nước), tội lỗi tiêu trừ ngay cả chỉ do nghe, hiệu lực nhiều đời khi thực hành tại Gautameśvara, và cuối cùng được gần cõi bất hoại của Viṣṇu; đồng thời nêu điều cấm đạo đức: không được chiếm đoạt đất đã được người khác hiến tặng.
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
Chương này mở đầu khi Sūta giới thiệu mähātmya của Kapāleśvara (Kapālamocaneśvara), khẳng định chỉ cần nghe cũng có năng lực tịnh hóa. Các ṛṣi hỏi ai đã thiết lập Kapāleśvara, kết quả của darśana và pūjā ra sao, và vì sao Indra mắc tội brahmahatyā rồi được giải trừ thế nào; đồng thời xin nghi thức dâng “pāpa-puruṣa” (hình thân tượng trưng của tội), các thần chú và pháp cụ cần dùng. Sūta đáp rằng chính Indra đã an vị thần linh này để cầu thoát khỏi brahmahatyā. Câu chuyện lần theo nhân duyên: Vṛtra, sinh từ Tvaṣṭṛ, nhờ ân huệ của Brahmā mà đạt địa vị như một brāhmaṇa và trở nên sùng kính các brāhmaṇa. Chiến tranh bùng nổ giữa devas và dānavas; Bṛhaspati khuyên Indra dùng mưu lược, rồi chỉ dạy lấy xương của Dadhīci để chế tạo vajra. Indra giết Vṛtra (được mô tả là brahma-bhūta), khiến brahmahatyā phát hiện thành sự suy giảm tejas và ô uế hôi tanh. Brahmā dạy Indra đi tắm tuần hành các tīrtha, bố thí một “thân vàng” làm pāpa-puruṣa cho một brāhmaṇa kèm thần chú, và lập thờ chiếc kapāla tại Hāṭakeśvara-kṣetra. Indra tắm ở Viśvāmitra-hrada, chiếc kapāla rơi xuống; ngài cúng bái bằng năm thần chú gắn với năm diện của Hara, và sự nhiễm ô tiêu tan. Brāhmaṇa tên Vātaka nhận hình vàng ấy nhưng bị xã hội chê trách; đối thoại sau đó tái định nghĩa đạo lý của việc thọ nhận và dự báo quyền uy nghi lễ lâu dài cùng danh tiếng của địa điểm mang tên Kapālamocana. Kết chương khẳng định nghe/đọc truyện này diệt tội, và tīrtha ấy đặc biệt có năng lực trừ brahmahatyā.
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
Chương 270 trình bày một thần học nghi lễ về sự sám hối (prāyaścitta) cho người đã tạo pāpa do vô minh, sơ suất, dục vọng hay non nớt, nhưng chưa thực hành các phép sám hối thông thường. Ānarta thỉnh cầu một phương pháp có thể diệt trừ nghiệp xấu và đem lại sự nhẹ nhõm tức thời; Bhartṛyajña đáp bằng nghi thức hiến cúng “pāpa-piṇḍa” bằng vàng—một khối vàng nặng hai mươi lăm pala. Nghi lễ được đặt trong khung lịch apara-pakṣa (nửa tháng khuyết), đòi hỏi sự thanh tịnh chuẩn bị: tắm gội (snāna), y phục sạch, dựng maṇḍapa/vedi (mạn-đà-la/đàn tế). Người thí chủ tiến hành thờ phụng theo đồ hình vũ trụ, tôn kính tuần tự các tattva bắt đầu từ địa đại, rồi đến các yếu tố và cơ quan cảm giác, bằng những lời khấn theo phong cách mantra. Sau đó, một brāhmaṇa học giả (thông Veda và Vedāṅga) được nghinh đón và tôn kính: rửa chân, dâng y phục và trang sức; rồi trao một mūrti/hình thế tương ứng, đồng thời đọc thần chú chuyển giao, tuyên bố rằng các pāpa trước đây được đặt lên hình vật đã hiến cúng. Vị brāhmaṇa tụng mantra thọ nhận (pratigraha) xác nhận sự chuyển giao; tiếp theo là dâng dakṣiṇā và cung kính tiễn biệt. Chương còn nêu các dấu hiệu cảm nghiệm: thân thể nhẹ, quang sắc tăng, mộng lành; và khẳng định chỉ cần nghe nghi thức cũng có công năng thanh tịnh. Hiệu lực được nói là tăng mạnh trong bối cảnh Kāpāleśvara, và khuyến nghị thực hiện homa với thần chú Gāyatrī.
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
Chương 271 mở đầu khi Sūta tán dương “liṅgasaptaka” — cụm bảy liṅga cực kỳ công đức; chỉ cần chiêm bái (darśana) và thờ phụng đã đem lại thọ mạng, trừ bệnh, và tiêu tội. Các liṅga được nêu danh gồm Mārkaṇḍeśvara, Indradyumneśvara, Pāleśvara, Ghaṇṭāśiva, Kalaśeśvara (liên hệ Vānareśvara) và Īśāna/Kṣetreśvara. Chư ṛṣi thỉnh hỏi nguyên do: ai đã lập từng liṅga, nghi lễ nào phải làm, và những bố thí nào được khuyến định. Sūta tiếp đó kể một dụ truyện dài về vua Indradyumna: tuy đã làm vô số tế lễ và đại thí, địa vị thiên giới của ông vẫn bị đe dọa khi danh tiếng nơi trần thế suy giảm; vì vậy ông trở lại để phục hưng kīrti bằng các công trình thánh thiện. Muốn xác chứng thân phận qua thời gian mênh mông, ông lần lượt tìm đến những bậc trường thọ kỳ dị: Mārkaṇḍeya, một hữu tình như chim hạc (Baka/Nāḍījaṅgha), cú (Ulūka), kền kền (Gṛdhra), rùa (Kūrma/Mantharaka), và cuối cùng là hiền giả Lomaśa. Mỗi vị giải thích thọ mạng dài lâu do lòng sùng kính hướng về Śiva (như cúng lá bilva, hành nghi), còn thân thú là quả của lời nguyền khổ hạnh. Chuỗi gặp gỡ kết thúc bằng chỉ dạy liên hệ Bhartṛyajña và Saṃvarta, dẫn đến giải pháp thực hành: thiết lập bảy liṅga tại kṣetra gắn với Hāṭakeśvara, và thực hiện bảy loại dāna biểu trưng theo mẫu “tặng núi” (Meru, Kailāsa, Himālaya, Gandhamādana, Suvela, Vindhya, Śṛṅgī) bằng các vật liệu được quy định. Phalaśruti khẳng định: chỉ cần chiêm bái bảy liṅga vào buổi sớm cũng giải trừ tội lỗi dù vô tình; còn ai phụng thờ và bố thí đúng pháp sẽ được gần gũi Śiva (gaṇatva), hưởng lạc thiên giới lâu dài, và đạt quyền uy lớn trong đời đời tái sinh.
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp: các hiền triết hỏi về “một ngày” đã được nhắc trước đó liên hệ đến Īśāna và một vị vua, và Sūta đáp lại bằng cách trình bày hệ thống đơn vị thời gian theo thứ bậc kỹ thuật—từ những lượng thời gian nhỏ nhất có thể nhận biết cho đến ngày–đêm, tháng, mùa, ayana và năm. Từ phép đo lịch pháp, chương chuyển sang học thuyết về các yuga: mô tả Kṛta, Tretā, Dvāpara và Kali theo tỷ lệ đạo đức (dharma so với pāpa), tình trạng xã hội–luân lý, và văn hóa nghi lễ phát sinh (như việc tế tự và mối liên hệ với quả báo cõi trời). Kali-yuga được khắc họa bằng một danh mục rối loạn đạo đức và xã hội: tham lam, thù nghịch, suy tàn học vấn và hạnh kiểm, các dấu hiệu khan hiếm, cùng sự biến dạng của các giai đoạn đời sống. Sau đó là mô-típ chu kỳ trở lại (một Kṛta-yuga trong tương lai), và sự mở rộng vũ trụ luận khi liên kết các thước đo ấy với ngày/năm của Phạm Thiên (Brahmā) và hình tượng vũ trụ Śiva–Śakti. Phần kết ghi rõ bối cảnh thuộc Nāgara Khaṇḍa, trong Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya, và nêu tên chương là “Yugasvarūpavarṇana”.
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
Trong chương này, Sūta trình bày một luận thuyết mang tính thần học và kỹ thuật về “pramāṇa” — các chuẩn đo lường thời gian vũ trụ — liên hệ đến yuga và manvantara, cùng chức vị của các thần như Śakra (Indra). Bản văn liệt kê các Śakra nối tiếp nhau, xác định Śakra hiện tại là “Jāyanta”, và Manu hiện tại là Vaivasvata. Chương cũng dự báo Śakra tương lai là Bali, việc được bổ nhiệm gắn với ân huệ của Vāsudeva (Vāsudeva-prasāda) và một lời hứa xưa về quyền cai trị trong một manvantara về sau. Tiếp đó, phần luận về lịch pháp nêu cách tính thời gian theo Brahmā và giới thiệu bốn thước đo thực dụng: theo mặt trời (saura), theo ngày dân sự (sāvana), theo mặt trăng (cāndra), và theo tinh tú/nakṣatra (nākṣatra/ārkṣa). Hiện tượng mùa lạnh–nóng–mưa, nông nghiệp và các đại yajña hợp với chuẩn mặt trời; giao dịch xã hội và việc chọn ngày lành hợp với sāvana; lịch âm cần tháng nhuận (adhimāsa); còn tính toán hành tinh dựa vào cách tính theo nakṣatra. Kết thúc là phalaśruti: ai chí thành tụng đọc các chuẩn yuga và thời gian này sẽ được hộ trì, thoát nỗi sợ chết yểu hay chết không đúng thời.
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại giữa Sūta và các ṛṣi, nêu rõ một Śiva-liṅga “Tam Nhãn” do hiền giả Durvāsas thiết lập và kể một câu chuyện răn dạy về đạo đức–nghi lễ. Một vị trụ trì tuy hằng ngày thờ phụng liṅga nhưng lại tích trữ của cải từ những giao dịch vụ lợi, cất vàng trong rương khóa kín. Tên trộm Duḥśīla giả làm kẻ xuất gia, lẻn vào tu viện, thọ Śaiva dīkṣā rồi chờ thời cơ. Trong chuyến đi, khi dừng gần dòng sông thiêng Muralā, lòng tin của vị thầy tăng lên; chiếc rương có lúc bị để hớ hênh, Duḥśīla liền lấy trộm vàng và trốn thoát. Về sau đã trở thành người tại gia, Duḥśīla gặp Durvāsas tại một thánh địa hành hương và chứng kiến cảnh múa hát đầy bhakti trước liṅga. Durvāsas giải thích rằng ngài lập liṅga vì Maheśvara hoan hỷ trước lòng sùng kính như vậy, rồi chỉ dạy pháp sám hối và tu sửa: bố thí da linh dương đen (kṛṣṇājina), thường xuyên cúng tặng mè trong bình (tilapātra) kèm vàng, và hoàn thiện ngôi đền (prāsāda) còn dang dở làm guru-dakṣiṇā, cùng hương hoa, lễ vật và nghệ thuật phụng thờ. Phần phalaśruti kết lại nêu công đức: chiêm bái vào tháng Chaitra trừ tội một năm; tắm gội/ablution đúng nghi thức trừ tội nhiều thập niên; và múa hát trước Thần có thể giải trừ tội lỗi cả đời, tích lũy phước lành hướng đến giải thoát.
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
Sūta kể một tích truyện về nguồn gốc thánh địa: một người tên Duḥśīla, tuy hạnh kiểm còn khiếm khuyết, vẫn dựng một đền thờ Śiva nhân danh vị guru của mình. Ngôi đền ấy được gọi là Nimbēśvara, được mô tả ở về phương Nam. Với lòng bhakti mãnh liệt và luôn tưởng niệm “chân guru”, ông thực hiện nghi thức đặt nền móng bằng tâm chí thành. Vợ ông, được nhớ đến với danh hiệu Śākambharī, an vị tượng Durgā mang chính danh hiệu ấy, tạo thành quần thể linh thiêng đôi: Śiva–Nữ Thần. Hai vợ chồng dành phần tài sản còn lại cho việc pūjā, cúng dường chư thần và bố thí cho các Bà-la-môn, rồi sống bằng khất thực. Về sau Duḥśīla qua đời; Śākambharī với tâm kiên định bước vào giàn hỏa táng ôm lấy thân ông (được nêu như tấm gương thần học về tiết nghĩa, không phải mệnh lệnh pháp lý). Cả hai được mô tả thăng thiên trên xe trời, có các apsarā tuyệt mỹ hầu cận. Phalaśruti kết rằng ai đọc câu chuyện “tối thắng” này sẽ được giải trừ tội lỗi do vô minh, nhấn mạnh sức chuyển hóa của lòng sùng kính, bố thí và sự gắn kết với thánh địa.
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
Chương này là cuộc đối thoại nhằm giải nghi. Các ṛṣi nêu vấn đề: truyền thống nói chỉ có một Rudra (với Gaurī là phối ngẫu và Skanda là con), vậy vì sao lại nói có mười một Rudra? Sūta khẳng định Rudra vốn nhất thể, nhưng tùy duyên và vì lòng từ đối với người tu mà hiển lộ nhiều hình tướng. Trong truyện lồng tại Vārāṇasī, các ẩn sĩ phát nguyện được darśana đầu tiên của Hāṭakeśvara, từ đó nảy sinh cạnh tranh và một quy ước: ai không thấy trước sẽ gánh “lỗi do mệt nhọc” chung của cả nhóm. Śiva biết rõ tâm tranh hơn thua nhưng vẫn tôn trọng lòng sùng kính, liền từ cõi dưới đất hiện ra qua một lối mở của nāga, hóa hiện thành mười một hình tướng có dấu hiệu: cầm tam xoa, ba mắt, tóc búi kaparda. Các ẩn sĩ phủ phục, dâng lời tán tụng những Rudra gắn với các phương vũ trụ và năng lực hộ trì. Śiva tuyên bố Ngài là “mười một phần” và ban ân. Các ẩn sĩ cầu xin Ngài thường trú tại Hāṭakeśvara-kṣetra dưới mười một mūrti, nơi được tôn là “tất cả tīrtha hội tụ”; Śiva chấp thuận, nói một hình vẫn ở Kailāsa, và thiết lập nghi quỹ: tắm tại Viśvāmitra-hrada, lễ bái các mūrti theo danh xưng, hiểu rằng công đức được tăng trưởng mạnh. Phalaśruti nêu quả báo: thăng tiến tâm linh, phú túc cho người nghèo, con cái cho người hiếm muộn, sức khỏe cho người bệnh, thắng lợi trước kẻ thù; càng thù thắng cho người đã thọ pháp, giữ hạnh “tắm tro”, và dù cúng dường tối thiểu với ṣaḍakṣara-mantra cũng được lợi ích lớn. Kết chương tái khẳng định mười một Rudra là thân hiện của Mahādeva và ấn định thời điểm cúng lễ tăng thắng: tháng Caitra, nửa tháng sáng, ngày thứ mười bốn.
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại thần học theo lối hỏi–đáp. Các hiền triết thỉnh hỏi người thuật chuyện về mười một danh xưng gắn với Bà-la-môn hiện diện tại Vārāṇasī, được mô tả như nhóm mười một liên hệ với Rudra. Người thuật chuyện lần lượt nêu tên: Mṛgavyādha, Sarvajña, Nindita, Mahāyaśas, Ajāikapād, Ahirbudhnya, Pinākī, Paraṃtapa, Dahana, Īśvara và Kapālī, và khẳng định đây là các hình thái của Rudra do Hari an lập. Sau đó, các hiền triết xin chỉ dạy về bố thí (dāna) và việc trì tụng (japa) đã được nhắc trước. Người thuật chuyện quy định một nghi thức dāna có trật tự: phải dâng tặng những con bò “hiện tiền, có thật” (pratyakṣā dhenu) theo tuần tự, mỗi con gắn với một loại vật phẩm theo nguồn gốc như: đường thốt nốt/jaggery, bơ, bơ tinh luyện (ghee), vàng, muối, rasa/nước ngọt, thức ăn và nước. Kết thúc bằng lời phalāśruti: ai thực hành các bố thí ấy sẽ đạt quả vị cakravartin (vua chuyển luân), và nhấn mạnh rằng lễ vật dâng gần sự hiện diện thiêng liêng sẽ thêm phần linh nghiệm; nếu không thể dâng đủ, ít nhất hãy cố gắng dâng một con bò, hồi hướng như lễ vật dành cho tất cả các Rudra.
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
Chương 278 trình bày dưới hình thức đối thoại: Sūta giải thích với các ṛṣi vì sao tuy mặt trời trên trời chỉ thấy một, nhưng tại Hāṭakeśvara-kṣetra lại thiết lập nghi lễ mười hai hình thái của Sūrya. Các pho tượng mặt trời ở kṣetra này được gắn với lễ quán đảnh của Yājñavalkya, rồi câu chuyện lần theo chuỗi sự kiện khi Brahmā phải giáng hạ do lời nguyền của Sāvitrī, làm nảy sinh những căng thẳng đạo lý về trật tự hôn phối và sự đúng phép trong nghi lễ. Từ đó, chương chuyển sang xung đột giữa Yājñavalkya và thầy mình là Śākalya: những lời thỉnh cầu liên tiếp của vua về các nghi thức śānti dẫn đến sự bất kính, sự từ chối và tranh chấp thầy–trò, kết thúc bằng việc Yājñavalkya bị buộc “nhả ra” phần học vấn đã thọ nhận—một biểu tượng của sự đoạn tuyệt với giáo huấn cũ. Để phục hồi, ông chuyên tâm khổ hạnh và sùng kính Sūrya, tạo tác và an vị mười hai mūrti mặt trời, đặt tên theo danh mục chuẩn, rồi cúng dường phụng thờ. Sūrya hiện thân, ban ân và truyền lại minh triết Veda bằng mô-típ kỳ diệu “học nơi tai của ngựa mặt trời”, tái xác chứng năng lực Veda của Yājñavalkya. Cuối chương, giáo pháp được truyền bá, công đức hành hương được nêu rõ (tiêu tội, thăng tiến, giải thoát cho người tụng/giảng), và darśana vào Chủ nhật được tôn xưng là đặc biệt linh nghiệm, khẳng định truyền thống thờ Sūrya tại thánh địa như di sản nghi lễ và giáo học.
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
Chương này là lời luận thuyết của Sūta nhằm xác lập thẩm quyền của Skanda Purāṇa qua dòng truyền thừa (paramparā): Thần Skanda truyền dạy Purāṇa cho Bhṛgu (được xem là con của Phạm Thiên Brahmā), rồi tiếp nối qua Angiras, Cyavana và Ṛcīka. Chuỗi truyền trao ấy được nêu như khuôn mẫu của truyền thống tiếp nhận chân giáo. Sau đó, văn mạch chuyển sang phần phalaśruti (công đức): nghe Skanda Purāṇa trong hội chúng những người hiền thiện được nói là tẩy trừ cấu uế nghiệp đức tích tụ, tăng thọ mạng và đem an lạc cho mọi tầng lớp. Māhātmya của thánh địa Hāṭakeśvara được tôn xưng là công đức vô lượng; đem bản “dharma-māhātmya” này cúng dường một vị Bà-la-môn sẽ được phước báo cõi trời lâu dài. Bài còn liệt kê lợi ích thiết thực: cầu con, tài sản, nhân duyên hôn phối, đoàn tụ thân quyến, và thắng lợi cho bậc quân vương. Kết lại, chương dạy rằng tôn kính người thuyết giảng/đạo sư chính là tôn kính Brahmā, Viṣṇu và Rudra; dù chỉ một lời chỉ dạy cũng không thể đền đáp bằng vật chất, nên cần phụng dưỡng thầy bằng lễ vật và hiếu khách theo tục lệ. Việc lắng nghe được xem như đạt quả của mọi thánh địa (tīrtha) và làm lắng yên tội lỗi từ nhiều đời nhiều kiếp.
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.