Adhyaya 2
Chương này mở đầu với lời Sūta thuật lại một biến cố trọng yếu về địa lý linh thiêng: khi một liṅga bị nhổ bật, nước Jahnavī (sông Gaṅgā) từ cõi pātāla phun lên qua lối ấy, được ca ngợi theo văn phong tīrtha-mahātmya là có năng lực tẩy uế khắp nơi và ban thành tựu sở nguyện. Sūta báo trước một câu chuyện “khiến thế gian kinh ngạc” và giới thiệu vua Triśaṅku: tuy đã sa xuống địa vị caṇḍāla, nhưng nhờ tắm tại thánh địa ấy mà lại được thân thể xứng đáng bậc quân vương. Các ṛṣi hội tụ thỉnh cầu giải thích nguyên nhân khiến Triśaṅku bị đọa. Sūta nhận lời kể một chuyện xưa có công năng thanh tịnh, đồng thời tóm lược dòng dõi và đức hạnh của nhà vua: thuộc Sūrya-vaṃśa, là đệ tử của Vasiṣṭha, thường xuyên cử hành các đại tế (như agnīṣṭoma), dâng lễ phí đầy đủ, bố thí rộng rãi—đặc biệt cho các brāhmaṇa hiền đức và thiếu thốn—giữ giới nguyện, che chở người cầu nương tựa, và trị quốc nghiêm minh. Mạch truyện chuyển sang đối thoại nơi triều đình: Triśaṅku xin một lễ tế để được lên svarga với chính thân xác hiện tại. Vasiṣṭha bác bỏ, nói rằng nhờ các nghi lễ ấy chỉ có thể đạt thiên giới sau khi thọ một thân khác, và thách nhà vua nêu tiền lệ nào về việc thăng thiên bằng thân xác. Triśaṅku vẫn khẩn cầu, tin vào uy lực của hiền thánh, rồi dọa sẽ tìm vị chủ tế khác nếu bị từ chối. Vasiṣṭha cười và để mặc ông “tùy ý mà làm”. Bài học nổi bật là sự căng thẳng giữa tham vọng nghi lễ, giới hạn giáo lý, và sức biến đổi của việc tắm tīrtha như một đối trọng trong khung nhìn Purāṇa.
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तस्मिन्नुत्पाटिते लिंगे भूतलाद्द्विजसत्तमाः । पातालाज्जाह्नवीतोयं तेन मार्गेण निःसृतम् । सर्वपापहरं नॄणां सर्वकामप्रदायकम्
Sūta nói: Khi linhga ấy bị nhổ bật khỏi mặt đất, hỡi bậc tối thắng trong hàng nhị sinh, nước Jāhnavī (Gaṅgā) từ Pātāla đã tuôn ra theo chính lối ấy—tẩy trừ mọi tội lỗi của loài người và ban cho mọi điều mong cầu.
Verse 2
तत्र स्वयमभूत्पूर्वं यत्तद्द्विजवरोत्तमाः । शृणुध्वं वदतो मेऽद्य लोकविस्मयकारकम्
Hỡi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh ưu tú, hôm nay hãy lắng nghe ta thuật lại điều xưa kia đã tự nhiên xảy ra tại đó—một sự việc khiến thế gian kinh ngạc.
Verse 3
त्रिशंकुर्नाम राजेंद्रश्चंडालत्वं समागतः । तत्र स्नातः पुनर्लेभे शरीरं पार्थिवोचितम्
Một vị vua tên Triśaṅku đã sa vào thân phận kẻ tiện dân (Caṇḍāla). Nhưng sau khi tắm tại nơi ấy, ngài lại được thân thể xứng đáng với bậc quân vương.
Verse 4
ऋषयः ऊचुः । चंडालत्वं कथं प्राप्तस्त्रिशंकुर्नृपसत्तमः । एतत्त्वं सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्सूतनन्दन
Các hiền triết nói: “Vì sao Triśaṅku—bậc tối thượng trong hàng vua chúa—lại rơi vào thân phận Caṇḍāla? Xin hãy thuật lại trọn vẹn điều ấy thật tường tận, hỡi con của Sūta.”
Verse 5
सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । सर्वपापहरां मेध्यां त्रिशंकुनृपसंभवाम्
Sūta nói: “Ta sẽ kể cho các ngươi câu chuyện cổ xưa này—thanh tịnh, đáng được lắng nghe—có năng lực diệt trừ mọi tội lỗi, và phát sinh liên hệ đến vua Triśaṅku.”
Verse 6
सूर्यवंशोद्भवः पूर्वं त्रिशंकुरिति विश्रुतः । आसीत्पार्थिवशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः
Thuở xưa có một người sinh trong dòng Sūryavaṃśa (Thái Dương vương tộc), lừng danh với tên Triśaṅku—một mãnh hổ giữa các bậc quân vương, dũng lực sánh như sức hổ.
Verse 7
वसिष्ठस्य मुनेः शिष्यो यज्वा दानपतिः प्रभुः । तेनेष्टं च मखैः सर्वैरग्निष्टोमादिभिः सदा
Ngài là đệ tử của hiền thánh Vasiṣṭha, là người hành tế lễ, bậc chủ của bố thí, vị quân vương đầy năng lực; và ngài thường xuyên cử hành mọi loại đại tế, khởi đầu với Agniṣṭoma và các nghi lễ khác.
Verse 8
संपूर्णदक्षिणैरेव वत्सरं वत्सरं प्रति । तथा दानानि सर्वाणि प्रदत्तानि महात्मना
Năm này qua năm khác, vị vua đại tâm ấy cử hành các nghi lễ với lễ vật và thù lao tế sư đầy đủ; đồng thời, ngài ban bố mọi loại bố thí, không thiếu một điều nào.
Verse 9
ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दीनेभ्यश्च विशेषतः । व्रतानि च प्रचीर्णानि रक्षिताः शरणागताः
Ngài bố thí cho các bà-la-môn ưu tú, và đặc biệt cho người nghèo khổ; ngài cũng giữ các giới nguyện, và che chở những ai đến nương tựa cầu xin.
Verse 10
पुत्रवल्लालिता लोकाः शत्रवश्च निषूदिताः । भ्रांतानि भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । तपस्विभ्यो यथाकामं यच्छता वांछितं धनम्
Thần dân của ngài được yêu thương như con ruột, còn kẻ thù thì bị khuất phục. Ngài cũng du hành đến các thánh độ (tīrtha) và các thánh điện khắp cõi đất, và ban cho các bậc khổ hạnh của cải theo đúng điều họ mong cầu.
Verse 11
कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । तेन प्रोक्तः सभामध्ये संस्थितो नतिपूर्वकम्
Rồi vào một thời điểm, bậc thánh hiền Vasiṣṭha được ngài thưa hỏi; và đứng giữa triều hội, ngài cất lời với lòng cung kính đúng mực.
Verse 12
त्रिशंकुरुवाच । भगवन्यष्टुमिच्छामि तेन यज्ञेन सांप्रतम् । गम्यते त्रिदिवं येन सशरीरेण सत्वरम्
Triśaṅku thưa: “Bạch Đấng Tôn Quý, nay con muốn cử hành tế lễ ấy, nhờ đó có thể mau chóng lên cõi trời với chính thân này.”
Verse 13
तस्मात्कुरु प्रसादं मे संभारानाहर द्रुतम् । तस्य यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं यथार्हान्ब्राह्मणांस्तथा
Vì vậy, xin ban ân cho ta: hãy mau sắm đủ các vật dụng cần thiết; và để tế lễ ấy được viên thành, cũng hãy thỉnh mời các Bà-la-môn xứng đáng, hợp nghi.
Verse 14
वसिष्ठ उवाच । न स कश्चित्क्रतुर्येन गम्यते त्रिदिवं नृप । अनेनैव शरीरेण सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
Vasiṣṭha nói: “Tâu Đại vương, không có tế lễ nào khiến người ta đạt đến cõi trời ngay với chính thân này. Ta nói điều ấy là chân thật.”
Verse 15
अग्निष्टोमादयो यज्ञा ये प्रोक्ताः प्राक्स्वयंभुवा । अन्यदेहांतरे स्वर्गः प्राप्यते तैः कृतैर्नृप
Tâu Đại vương, các tế lễ như Agniṣṭoma v.v., do Đấng Tự-sinh (Brahmā) truyền dạy từ thuở xưa, quả thật dẫn đến cõi trời; nhưng cõi trời ấy chỉ đạt được sau khi đã vào một thân khác, tức sau khi chết, nhờ thực hành các nghi lễ ấy.
Verse 16
यदि वा पृथिवीपाल त्वया यज्ञप्रभावतः । पार्थिवो वा द्विजो वाथ वैश्यो वान्यतरोऽपि वा
Hỡi bậc hộ trì cõi đất, dẫu nhờ uy lực của tế lễ, nếu ngài—là vua, hay Bà-la-môn, hay vaiśya, hoặc bất cứ ai—cầu mong kết quả như thế…
Verse 17
स्वयं दृष्टः श्रुतो वापि संजातोऽत्र धरातले । स्वर्गं गतः शरीरेण सहितस्तत्प्रकीर्तय
Nếu chính ngài đã thấy, hoặc chí ít đã nghe rằng có người sinh ra trên cõi đất này mà lên cõi trời cùng với chính thân xác ấy, thì xin hãy nêu rõ tấm gương đó.
Verse 18
त्रिशंकुरुवाच । नासाध्यं विद्यते ब्रह्मंस्तवाहं वेद्मि तत्त्वतः । तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यान्मनसेप्सितम्
Triśaṅku thưa: Ôi Bà-la-môn (Vasiṣṭha), con thật biết rằng đối với ngài không có điều gì là không thể. Vậy xin ngài ban ân phúc cho con, để điều lòng con ước nguyện được thành tựu.
Verse 19
वसिष्ठ उवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि हि जिह्वया । तस्मान्नास्ति मखः कश्चित्सत्यं त्वं यष्टुमिच्छसि
Vasiṣṭha đáp: Lưỡi ta chưa từng thốt lời dối trá, dẫu trong lúc tự do buông thả. Vì thế, không có tế lễ nào như điều ngươi tìm; thật ra ngươi muốn cử hành một nghi lễ nhắm đến điều không thể xem là chính đáng.
Verse 20
त्रिशंकुरुवाच । यदि मां विप्रशार्दूल न त्वं याजयितुं क्षमः । स्वर्गप्रदेन यज्ञेन वपुषानेन वै विभो
Triśaṅku thưa: Ôi bậc Bà-la-môn kiệt xuất như hổ giữa hàng Bà-la-môn, nếu ngài không thể chủ tế cho con bằng một tế lễ ban cõi trời—để chính với thân này con được lên trời, ôi đấng hùng lực—
Verse 21
तत्किं ते तपसः शक्त्या ब्राह्मणस्य विचक्षण । अपरं शृणु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि परिस्फुटम् । शृण्वतां मुनिवृन्दानां तथान्येषां द्विजोत्तम
Vậy sức mạnh khổ hạnh của ngài có ích gì, hỡi Bà-la-môn sáng suốt? Nay xin nghe thêm lời khác của con, con sẽ nói thật minh bạch—trước khi hội chúng các bậc hiền triết và những người khác đang lắng nghe, ôi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh.
Verse 22
यदि मे न करोषि त्वं वचनं वदतोऽसकृत् । तेन यज्ञेन यक्ष्येऽहं तत्कृत्वान्यं द्विजं गुरुम्
Nếu ngài không làm theo lời thỉnh cầu của con, dẫu con nói đi nói lại, thì con sẽ cử hành chính tế lễ ấy nhờ một Bà-la-môn khác, và tôn người ấy làm guru của con.
Verse 23
सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो भगवांस्ततः । तमुवाच विहस्योच्चैः कुरुष्वैवं महीपते
Sūta nói: Nghe lời ấy, bậc tôn giả Vasiṣṭha liền bật cười lớn và bảo: “Vậy thì hãy làm như thế, hỡi Đại vương.”