Tirtha Mahatmya
Tirtha Mahatmya
This section is oriented to sacred-place glorification (māhātmya) and locates the episode in the Ānarta region (आनर्तविषय), described as a hermitage-forest landscape populated by ascetics and marked by a distinctive ethic of non-hostility among animals—an idealized purāṇic ecology used to frame ritual authority, transgression, and restoration.
Adhyayas in Tirtha Mahatmya
279 chapters to explore.
Adhyaya 1
हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा — Establishment of the Hāṭakeśvara Liṅga
अध्यायः १ आरम्भे मुनयः पृच्छन्ति—किमर्थं शिवलिङ्गस्यैव विशेषतः पूजनं क्रियते, अन्येषां देवाङ्गानां वा रूपाणां अपेक्षया। सूतः तेषां प्रति आनर्तवने वृत्तान्तं कथयति—सतीवियोगशोकाकुलः त्रिपुरान्तकः शिवः दिगम्बरः, कपालपात्रधारी, भिक्षार्थं तपोवनं प्रविशति। तं दृष्ट्वा तपस्विन्यः मोहिताः स्वकर्माणि त्यक्त्वा तदनुगामिन्यः भवन्ति; तपस्विनः तु आश्रमधर्मभङ्गं मन्यमानाः शिवं शपन्ति, तेन तस्य लिङ्गं भूमौ पतति। पतितं लिङ्गं पृथिवीं विदार्य पातालं प्रविशति; त्रिलोके कम्पः, उत्पाताः, अनिष्टसूचनानि च जायन्ते। देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; स कारणं ज्ञात्वा तान् शिवसमीपं नयति। शिवः वदति—देवैर्द्विजैश्च यत्नेन पूजिते सति एव लिङ्गं पुनः स्थापयिष्यामि। देवाः तं सान्त्वयन्ति—सती हिमालयकन्या गौरीरूपेण पुनर्जनिष्यते इति। ततः ब्रह्मा पाताले लिङ्गं पूजयति; विष्ण्वादयश्च देवाः अनुवर्तन्ते। प्रसन्नः शिवः वरं दत्त्वा लिङ्गं पुनः प्रतिष्ठापयति; ब्रह्मा हाटकनिर्मितं सुवर्णलिङ्गं रचयित्वा स्थापयति, यत् पाताले ‘हाटकेश्वर’ इति विख्यातं भवति। अन्ते नियमः प्रदर्श्यते—श्रद्धया नित्यं लिङ्गस्पर्शन-दर्शन-स्तोत्रैः पूजनं कृतं महत्तत्त्वानां सम्यगर्चनं भवति, शुभफलप्रदं च।
Adhyaya 2
त्रिशङ्कु-तत्त्वप्रश्नः तथा तीर्थस्नान-प्रभावः (Triśaṅku’s Inquiry and the Efficacy of Tīrtha Bathing)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः पवित्रं तीर्थमहात्म्यं वर्णयति। लिङ्गोन्मूलनेन पातालमार्गेण जह्नवी-गङ्गाजलं प्रादुरभवत्; तत् सर्वपावनं कामदं च इति कीर्त्यते, लोकविस्मयकरं चरितं च सूच्यते। तत्र स्नात्वा चाण्डालत्वं प्राप्तोऽपि त्रिशङ्कुः पुनः राजयोग्यं शरीरं लेभे। ऋषयः तस्य पतनकारणं विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति। सूतः प्राचीनं पावनं आख्यानं प्रतिज्ञाय त्रिशङ्कोः सूर्यवंशीयत्वं, वसिष्ठशिष्यत्वं, अग्निष्टोमादियज्ञानां निरन्तरानुष्ठानं, पूर्णदक्षिणादानं, विशेषतः सत्पात्र-दीनेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः महादानं, व्रतपालनं, शरणागत-रक्षणं, सुव्यवस्थित-राज्यपालनं च संक्षेपेण निरूपयति। अनन्तरं सभायां त्रिशङ्कुः स्वशरीरेणैव स्वर्गगमनाय यज्ञं याचते। वसिष्ठः तदसम्भवमिति निषेधयन्, स्वर्गप्राप्तिः देहान्तरानन्तरं कर्मफलतः भवतीति वदति, तथा देहेन स्वर्गारोहणस्य दृष्टान्तं पृच्छति। त्रिशङ्कुः मुनिशक्तिं प्रत्यवस्थाय पुनः प्रार्थयते, अन्यं ऋत्विजं अन्वेष्ये इति च धमकयति; वसिष्ठः हसन् ‘यथेच्छं कुरु’ इति अनुमन्यते।
Adhyaya 3
Triśaṅku’s Curse, Social Degradation, and Renunciation (त्रिशङ्कु-शापः अन्त्यजत्वं च वनप्रवेशः)
सूतो वर्णयति—राजा पूर्वं वसिष्ठं प्रार्थयित्वा तस्य पुत्रान् उपगम्य देहेनैव स्वर्गारोहणाय यज्ञसाहाय्यं याचते। ते मुनयः तदनुचितं मन्यमानाः प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति; राजा अन्यं ऋत्विजं स्थापयिष्यामीति धम्क्ते चेत्, ते तीक्ष्णवाक्यैः शापं ददति—स अन्त्यजः चाण्डालो भवति। तस्य देहे विकारचिह्नानि, लोकापवादः, ताडन-परिभवौ, बहिष्कारश्च वर्ण्यन्ते। राजा कुलधर्मभङ्गं विलपन् बान्धवान् भृत्यान् च प्रति लज्जां भीतिं च अनुभूय आत्मनाशं चिन्तयति, स्वमहत्त्वाकाङ्क्षायाः फलम् अवलोकयति। रात्रौ स निर्जननगरद्वारं प्रत्यागत्य पुत्रं मन्त्रिणश्च आहूय शापवृत्तान्तं निवेदयति। सभायां शोकः, मुनिनां कठोरतायाः निन्दा, राज्ञः भाग्यसहभागितायाः प्रतिज्ञा च जायते। त्रिशङ्कुः ज्येष्ठं पुत्रं हरिश्चन्द्रं राज्ये मन्त्रिपदे च नियोज्य, देहेन स्वर्गारोहणं वा मरणं वा साधयिष्यामीति निश्चय्य वनं प्रविशति; मन्त्रिणः शङ्ख-भेरी-निनादैः हरिश्चन्द्रं राज्ये प्रतिष्ठापयन्ति।
Adhyaya 4
त्रिशङ्कु-विश्वामित्र-तीर्थयात्रा तथा हाटकेश्वरशुद्धिः (Triśaṅku and Viśvāmitra: Pilgrimage Circuit and Purification at Hāṭakeśvara)
सूत उवाच—वसिष्ठपुत्रैः शप्तः त्रिशङ्कुः चाण्डालभावं प्राप्तः, विश्वामित्रमेव शरणं कर्तुम् अचिन्तयत्। स कुरुक्षेत्रं गत्वा नदीतीरे विश्वामित्राश्रमं ददर्श; शिष्यैः देहचिह्नैः परिभ्रान्तैः स तिरस्कृतः, ततः स्वपरिचयं दत्त्वा स्ववृत्तान्तं न्यवेदयत्—देहेन स्वर्गारोहणार्थं यज्ञयाचनां गुरुभिः निरस्तां, परित्यागं च, अनन्तरं शापं च। वसिष्ठवंशेन वैरस्थितः विश्वामित्रः तस्य शुद्ध्यर्थं तीर्थयात्रां प्रतिजज्ञे, येन स पुनरधिकारवान् भवेत्। कुरुक्षेत्र-सारस्वत-प्रभास-नैमिष-पुष्कर-वाराणसी-प्रयाग-केदार-श्रवणा-चित्रकूट-गोकर्ण-शालिग्रामादीनि बहूनि तीर्थानि परिभ्रम्यापि त्रिशङ्कोः शुद्धिर्नाभवत्, यावत् तेऽर्बुदं न प्राप्ताः। तत्र मार्कण्डेयेन अनर्तदेशे पातालसम्बद्धं जाह्नवीजलसमन्वितं हाटकेश्वरलिङ्गं दर्शितम्। पातालमार्गे प्रविश्य स स्नात्वा हाटकेश्वरदर्शनात् चाण्डालत्वात् विमुक्तः तेजस्वी चाभवत्। ततः विश्वामित्रः सम्यग्दक्षिणायुक्तं यज्ञं कर्तुं तं न्ययोजयत्, ब्रह्माणं च देहेन स्वर्गारोहणयज्ञस्वीकृत्यर्थं याचते स्म; ब्रह्मा तु सिद्धान्तं न्यगदत्—एकेनैव देहेन यज्ञबलात् स्वर्गो न लभ्यते, वैदिकविधिः शरीरत्यागनियमं च प्रतिपादयति।
Adhyaya 5
Triśaṅku’s Dīrghasatra under Viśvāmitra: Ritual Authority, Public Yajña, and the Quest for Svarga
सूत उवाच—ब्रह्मणो वाक्यैः प्रेरितो विश्वामित्रो महातपाः स्वस्य तपोबलं प्रदर्शयितुं त्रिशङ्कोः कृते विधिवत् वैदिकं यज्ञं दीर्घसत्ररूपेण कर्तुं प्रतिजज्ञे। स शीघ्रम् एव शुभे वने यज्ञवाटं निर्माय बहून् ऋत्विजः नियोजयामास—अध्वर्युम्, होतारम्, ब्रह्माणम्, उद्गातारं तथा अन्यान् कर्मविशारदान्—येन यागस्य पूर्णता प्रकाशिताभवत्। तत्र बहवो जनाः समागच्छन्—विद्वांसो ब्राह्मणाः, तर्किकाः, गृहस्थाः, दरिद्राः, नटाश्च; सर्वत्र दानभोजनयोः घोषाः प्रववृरुः। धान्यपर्वतानिव रचितानि, सुवर्णरजतरत्नसमृद्धिः, असंख्याः गावोऽश्वा गजाश्च दानार्थं सज्जीकृताः इति यज्ञस्य महोत्सवः वर्ण्यते। किन्तु देवाः प्रत्यक्षं हविर्न गृह्णन्ति; अग्निरेव देवानां मुखत्वेन आहुतिं जग्राह। द्वादशवर्षपर्यन्तं सत्रे प्रवृत्तेऽपि त्रिशङ्कोः अभिलषितं फलं नाभवत्। अवभृथस्नानानन्तरं दक्षिणाभिः ऋत्विजः संतोष्य त्रिशङ्कुः लज्जया नम्रः सन् विश्वामित्रं कृतज्ञतया प्रणम्य स्वकीयं मानं चाण्डालभावनिवृत्तिं च प्राप्तवान् इति निवेदयामास; तथापि सशरीरं स्वर्गारोहणं न सिद्धमिति शोकं प्रकटयामास। वसिष्ठवचनस्य सत्यतां जनहास्यं च भीतः स राज्यम् उत्सृज्य वनं गन्तुं तपसे प्रवृत्तुं निश्चयं चकार—इति अध्याये यज्ञमार्गात् तपोमार्गस्य प्रतिस्पर्धी मोक्षोपायत्वं सूचितम्।
Adhyaya 6
Viśvāmitra’s Hymn to Śiva and the Resolve to Create a New Sṛṣṭi (Triśaṅku Episode)
अस्मिन्नध्याये सूतवर्णिते राजर्षिसंवादे त्रिशङ्कोः प्रसङ्गः प्रवर्तते। त्रिशङ्कोः स्थितिं श्रुत्वा विश्वामित्रः तं नृपं आश्वासयति—अनेनैव देहेन स्वर्गं नयिष्यामीति प्रतिजानीते; अत्र सङ्कल्पस्य महिमा तथा यज्ञाधिकारस्य विवादः प्रकाश्यते। ततः स देवव्यवस्थां प्रति तीव्रं मतं दर्शयन् स्वस्य तपोबलात् स्वकीयं सृष्ट्यादिकर्म आरब्धुं शक्नोमीति घोषयति। एतस्मिन् मोहे कथानकं भक्तितत्त्वे परिवर्तते। विश्वामित्रः शङ्करं शशिशेखरं शिवं समीपगत्वा विधिवत् नमस्कृत्य स्तोत्रं जपति, यत्र शिवः नानाविधैः विश्वकार्यैः देवतारूपैश्च एकत्वेन स्तूयते—पुराणसमन्वयेन दिव्यगुणसमुच्चयः प्रदर्श्यते। शिवः प्रसन्नो वरं ददाति; विश्वामित्रः शिवप्रसादेन “सृष्टिमाहात्म्यं” याचते। शिवोऽनुगृह्य तद् दत्त्वा प्रयाति; विश्वामित्रः समाधौ स्थित्वा प्रतिस्पर्धया चतुर्विधां सृष्टिं निर्मातुं प्रवर्तते—भक्तिः, तपः, तथा विश्वप्रयोगः तीर्थकथायां संलग्नाः।
Adhyaya 7
Viśvāmitra’s Secondary Creation and the Resolution of Triśaṅku’s Ascent (विश्वामित्र-सृष्टि तथा त्रिशङ्कु-प्रकरण)
सूतो वर्णयति—विश्वामित्रो महातपसा दृढसङ्कल्पेन जलं प्रविश्य द्वितीयां सन्ध्यामिव ‘यमलसन्ध्यां’ ससर्ज, या अद्यापि दृश्यते इति कथ्यते। ततः स देवगणान्, खचरान्, नक्षत्र-ग्रहान्, मनुष्य-नाग-राक्षसान्, वनस्पतींश्च, सप्तर्षीन् ध्रुवं च, सर्वं समांतरं जगदिव पुनः ससर्ज; तेन द्वौ सूर्यौ, द्वौ निशापतयः, द्विगुणा ग्रह-नक्षत्रमाला चाभवत्, लोकानां भ्रमो महान् अभवत्। शक्रः सशङ्को देवैः सह पद्मासनं ब्रह्माणं शरणं जगाम, वैदिकैः स्तोत्रैः स्तुत्वा निवेदनं चकार—एषा नूतना सृष्टिः पुरातनं जगद् अभिभविष्यति। ब्रह्मा विश्वामित्रं प्रति उपदिश्य सृष्टिनिवृत्तिं याचते—देवानां विनाशो मा भूदिति। विश्वामित्रः प्रत्युवाच—यदि त्रिशङ्कुः स्वदेहेनैव दिव्यलोकं प्राप्नुयात्, तर्हि अहं निवर्तिष्ये। ब्रह्मा तदनुज्ञाय त्रिशङ्कुं ब्रह्मलोकं त्रिविष्टपं च निनाय, विश्वामित्रस्य अपूर्वकर्म प्रशशंस; किन्तु मर्यादां न्यवदत्—सृष्टं जगत् स्थास्यति, न तु यज्ञकर्मणि पात्रं भविष्यति। अन्ते ब्रह्मा त्रिशङ्कुं नीत्वा प्रययौ, विश्वामित्रश्च तपःस्थाने प्रतिष्ठितोऽभवत्।
Adhyaya 8
Hāṭakeśvara-māhātmya and the Nāga-bila: Indra’s Purification Narrative (हाटकेश्वर-माहात्म्य)
सूत उवाच—त्रैलोक्यविख्यातस्य तीर्थस्य प्रादुर्भावं कथयति, यत् विश्वामित्रप्रयत्नेन त्रिशङ्कोः अद्भुतोऽभ्युदयः संबद्धः। तत्र कलिदोषप्रभावो नास्ति; महापातकान्यपि न स्पृशन्ति इति प्रतिपाद्यते। तस्मिन् तीर्थे स्नानं तथा तत्र देहत्यागोऽपि शिवलोकप्राप्तिहेतुः; पशवोऽपि तदनुग्रहभागिनः इति व्यापकफलप्रशंसा क्रियते। ततः लोकेषु एकमेव कर्म—स्नानं लिङ्गपूजनं च—आश्रित्य यज्ञतपःप्रभृतयः अन्ये विधयः शिथिलाः, देवतानां यज्ञभागनिवृत्त्या चिन्ता जायते। इन्द्रः धूल्या तीर्थं पिधातुं आज्ञापयति; अनन्तरं वल्मीकः नागबिलरूपेण जातः, येन नागाः पातालात् भूमिं प्रति भूमेः पातालं च गच्छन्ति। अथ वृत्रवधप्रसङ्गे इन्द्रस्य ब्रह्महत्यादोषः वर्ण्यते—वृत्रस्य तपोवरदानि देवैः सह विरोधश्च। इन्द्रः बहुतीर्थपरिक्रमया अपि न शुद्ध्यति; दिव्यवाणी तं नागबिलमार्गेण पातालं नयति। स पातालगङ्गायां स्नात्वा हाटकेश्वरं पूजयन् क्षणेन शुद्धिं तेजश्च प्राप्नोति। अन्ते बिलं पुनः पिधातव्यमिति विधिवत् चेतावनी दत्ता, तथा भक्त्या पठतां शृण्वतां च परमान् फलान् ददाति इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 9
Nāga-bila-pūraṇa and Raktaśṛṅga-sthāpanā at Hāṭakeśvara-kṣetra (नागबिलपूरणं रक्तशृङ्गस्थापनं च)
अध्यायः हाटकेश्वरक्षेत्रे स्थितस्य महतः नागबिलस्य पूरणं तस्य च पवित्रीकरणं कथयति। सूतः वर्णयति—इन्द्रः संवर्तकवायुम् आज्ञापयामास यत् धूल्या गर्तं पूरयेत्; वायुः तु नाङ्गीकृत्य पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति, यत्र लिङ्गावरणेन शापः प्राप्तः, तेन स मिश्रगन्धवाहकत्वं प्राप्य त्रिपुरारिभयात् निवृत्तः। इन्द्रः चिन्तयन् देवेञ्ज्यया (बृहस्पतिना) हिमालयस्य त्रयः पुत्राः स्मारिताः—मैनाकः समुद्रे निगूढः, नन्दिवर्धनः वसिष्ठाश्रमसमीपे अपूर्णविदरसम्बद्धः, रक्तशृङ्गः तु उपलब्धः; तेषु रक्तशृङ्ग एव नागबिलस्य दृढबन्धनाय समर्थ इति निश्चितम्। इन्द्रः हिमालयं याचते; रक्तशृङ्गः मनुष्यलोकस्य कठोरता-अधर्मप्रचुरतां च, तथा इन्द्रेण छिन्नपक्षत्वं स्मृत्वा प्रतिषेधं करोति। इन्द्रः तं बाधते, प्रतिजानन् यत् तत्र वृक्षाः, तीर्थानि, देवालयाः, मुन्याश्रमाश्च भविष्यन्ति, पापिनोऽपि तस्य सन्निधानेन शुद्धिं यास्यन्ति। ततः रक्तशृङ्गः नागबिले नासिकापर्यन्तं निमग्नः स्थाप्यते, वनस्पतिभिः पक्षिभिश्च शोभितः। इन्द्रः वरान् ददाति—भविष्ये राजा तस्य शिरसि ब्राह्मणहिताय नगरं स्थापयिष्यति; चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां हाटकेश्वरं पूजयिष्यति; शिवश्च देवैः सह एकदिनं तत्र वसन् त्रिलोके कीर्तिं करिष्यति। अन्ते तस्योपरि तीर्थ-देवायतन-तपःस्थलानां समुत्पत्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 10
Śaṅkhatīrtha-prabhāvaḥ (The Efficacy of Śaṅkhatīrtha) — Chapter 10
सूत उवाच—आनर्तदेशस्य नृपो ‘चमत्कार’ इति विख्यातः कदाचिद् मृगयायां गतः। स वृक्षतले शान्तया हरिण्या स्ववत्सं पाययन्तीं दृष्ट्वा हर्षवेगेन शरेण तामविध्यत्। मरणासन्ना सा हरिणी राजानं प्रति अवदत्—मम मरणं न तथा दुःखकरं यथा दुग्धाश्रितस्य वत्सस्य अनाथता; तथा च क्षत्रियस्य मृगयायां नियमं ब्रूते—मैथुनरतं, सुप्तं, पाययन्तं/भोजयन्तं, दुर्बलं वा, जलाश्रितं च प्राणिनं हन्तुं न युक्तम्; एवं कृत्वा पापभाग् भवति। तस्मात् सा शापं ददाति—त्वं सद्यः कुष्ठसदृशेन रोगेण ग्रसिष्यसे। राजा स्वधर्मरक्षणार्थं मृगनिग्रहः राजधर्म इति प्रतिवदति; सा हरिणी सामान्यं तदङ्गीकरोति, किन्तु अस्मिन् प्रसङ्गे नियमभङ्गं निर्दिश्य दोषं स्थापयति। तस्या मृत्योरनन्तरं राज्ञः कुष्ठरोगः प्रादुरभवत्; स तं ज्ञात्वा तपः, शिवपूजा, समत्वं च मित्रशत्रुषु धारयन् तीर्थयात्रां कृतवान्। अन्ते ब्राह्मणोपदेशेन हाटकेश्वरक्षेत्रे प्रसिद्धं शङ्खतीर्थं रोगनाशनं प्राप्य तत्र स्नात्वा तत्क्षणात् रोगमुक्तो दीप्तिमान् अभवत्; एवं तीर्थमहात्म्यं संयमनैतिक्यं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 11
शंखतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्य एवं चमत्कारभूपतिना ब्राह्मणेभ्यो नगरदानवर्णनम् (Origin and Glory of Śaṅkhatīrtha; the King Camatkāra’s Gift of a Town to Brahmins)
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—कथं चमत्कारभूपतिः कुष्ठरोगात् मुक्तः, के ते ब्राह्मणाः येन मार्गेण तं निन्युः, शंखतीर्थं कुत्र कियद्वीर्यं च। सूतः कथयति—स राजा बहूनि तीर्थानि भ्रमन् औषधमन्त्रादीनि च अन्विष्यापि न किञ्चिदुपायं लेभे; पुण्यदेशे तपस्वीव वसन् स यात्रिकब्राह्मणान् ददर्श, मानुषं दैवं वा उपायं याचितवान्। ते ब्राह्मणाः समीपस्थं शंखतीर्थं सर्वरोगनाशनं वर्णयन्ति—विशेषतः चैत्रमासे चतुर्दश्यां, चन्द्रे चित्रायां स्थिते, उपवासपूर्वकस्नाने महाफलप्रदमिति। ते तस्य तीर्थस्योत्पत्तिं कथयन्ति—लिखितशंखयोः तपस्विनोर्भ्रातृयोः कथा; लिखितस्य शून्याश्रमे शंखः फलमादाय दोषं स्वीकृतवान्, क्रोधात् लिखितः तस्य हस्तं छित्त्वा। शंखः घोरं तपः कृत्वा शिवं प्रसादयामास; शिवः प्रादुरभूतः, हस्तौ पुनर्ददौ, शंखनाम्ना तीर्थं प्रतिष्ठाप्य स्नातॄणां शुद्धिं नवजीवनं च, तथा तस्यां रात्रौ श्राद्धेन पितॄणां तृप्तिं प्रतिजज्ञे। तदनुसारं ब्राह्मणैः नीतः राजा काले स्नात्वा रोगमुक्तो दीप्तिमानभवत्; कृतज्ञः स राज्यधनं दातुमिच्छन्, ब्राह्मणैस्तु शास्त्रनियतं प्राकारखातादिसंरक्षितं विद्वद्गृहस्थनिवासस्थानं याचितम्। राजा सुयोजनां पुरीं निर्माय दानैः पूरयामास, पात्रब्राह्मणेभ्यः विधिवत् विभज्य, ततः परं वैराग्यतपोनिष्ठां प्रति प्रावर्तत।
Adhyaya 12
Śaṅkha-tīrtha: Brāhmaṇa-nagarī-nivedana and Rakṣaṇa-upadeśa (शंखतीर्थे ब्राह्मणनगरनिवेदन-रक्षणोपदेशः)
सूत उवाच—राजा वसुधापालः पुरन्दरपुरसदृशीं रम्यां नगर्यां निर्मितवान्। तत्र रत्नमयगृहाणि, स्फटिकप्रासादाः कैलासशिखरसमाः, ध्वजपताकाः, सुवर्णतोरणानि, मणिसोपानयुक्ताः पुष्करिण्यः, उद्यानानि, कूपाः, नगरोपकरणानि च सम्यक् विन्यस्तानि। ततः स सर्वसम्पन्नां तां ब्राह्मणेभ्यः श्रेष्ठेभ्यः नived्य कृतकृत्यो बभूव। शङ्खतीर्थे स्थित्वा स पुत्रान् पौत्रान् भृत्यान् च समाहूय शासनमादिशत्—एषा दत्ता ब्राह्मणनगरी सततप्रयत्नेन रक्ष्यताम्, यथा सर्वे ब्राह्मणाः सन्तुष्टाः स्युः। यः भक्त्या ब्राह्मणान् पालयति स तेजोऽतिशयं, अजेयत्वं, श्रीं, दीर्घायुः, आरोग्यं, वंशवृद्धिं च ब्राह्मणप्रसादात् प्राप्नोति; यः तु द्वेषेण वर्तते स दुःखं, पराजयं, प्रियवियोगं, व्याधिं, निन्दां, वंशच्छेदं च लभते, अन्ते यमलोकं च गच्छति। अन्ते राजा तपसि प्रविवेश, तस्य वंशजाश्च तदुपदेशं पालयन्तः रक्षणधर्मस्य परम्परां स्थापयामासुः।
Adhyaya 13
अचलेश्वर-प्रतिष्ठा-माहात्म्य (The Māhātmya of Acaleśvara: Establishment and Proof-Sign)
सूत उवाच—एकः राजा राज्यं नगरं च पुत्रेभ्यः समर्प्य, द्विजेभ्यः ग्रामं दत्त्वा, महादेवस्य प्रसादनार्थं घोरं तपः चकार। स फलाहारः, ततः शुष्कपर्णाहारः, ततः जलाहारः, अन्ते वाय्वाहारः इति क्रमशः दीर्घकालं नियमं समाचरन् तपसा महेश्वरं तोषयामास। तुष्टे महेश्वरे प्रादुर्भूते वरं दत्ते, राजा हाटकेश्वरसम्बद्धं परमपुण्यं क्षेत्रं भगवतः नित्यनिवासेन अधिकं पावनं भवत्विति याचते। महादेवः तत्राचलतया स्थास्यामि, त्रिलोकेऽहं ‘अचलेश्वर’ इति ख्यातिं यास्यामि, भक्त्या दर्शनं कुर्वतां स्थिरं सौभाग्यं दास्यामि इति प्रतिजज्ञे। माघशुक्लचतुर्दश्यां घृतकम्बल-नैवेद्यं लिङ्गाय यः समर्पयति, तस्य बाल्याद्यवस्थासु कृतपापानां नाशो भवतीति व्रतमपि निर्दिष्टम्। राजा लिङ्गप्रतिष्ठां कृत्वा देवस्य नित्यवासं स्थापयामास; ततः स भगवान् तिरोऽभवत्। राजा रम्यं देवालयं निर्माय, दिव्यवाचा प्रमाणं श्रुतवान्—अस्य लिङ्गस्य छाया निश्चला भविष्यति, दिग्भेदान् नानुगच्छति। स तदद्भुतं लक्षणं दृष्ट्वा कृतकृत्योऽभवत्; अद्यापि सा छाया दृश्यते इति श्रूयते। अपरं प्रमाणं—षड्मासान्ते मरणयोग्यो जनः तां छायां द्रष्टुं न शक्नोतीति। एवम् अचलेश्वररूपेण महादेवः चमत्कारपुरसमीपे नित्यं तिष्ठति; तत् क्षेत्रं कामदं मोक्षदं च, तत्र गमनं निवारयितुं विघ्नरूपा दोषदेवताः अपि नियोजिताः इति तीर्थस्यातिशयः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 14
Cāmatkārapura-pradakṣiṇā-māhātmya (Theological Account of Circumambulation at Cāmatkārapura)
अध्याये सूतेनोपदिष्टा कथा वर्ण्यते। कश्चन जन्मना वैश्यः मूकः दरिद्रश्च गोपालवृत्त्या जीवति। चैत्रमासे कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां तस्य गोष्ठात् एका पशुः अप्रत्यक्षं नष्टा। स्वामी तं दोषयित्वा तत्क्षणं पशुं प्रत्यानेतुं आज्ञापयति; भयात् स गोपालः निराहारः दण्डहस्तः वनं प्रविश्य पदचिह्नानुसारेण अन्वेषयन् चामत्कारपुरस्य समन्तात् परिधिं परिक्रमति—अजानतः प्रदक्षिणा जाता। रात्र्यन्ते स पशुं लब्ध्वा प्रत्यर्पयति। तदा ग्रन्थः तं कालविशेषं निर्दिशति—एतस्मिन् दिने देवाः पुण्यक्षेत्रेषु समागच्छन्ति, तस्मात् कर्मणां फलवृद्धिः भवति। स गोपालः मौनव्रती, उपवासशीलः, अस्नातश्च कालेन मृतः; पशुरपि तथा नश्यति। स पुनर्जन्मनि दशार्णराजस्य पुत्रो जायते, पूर्वजन्मस्मृतिं धारयन्। राजा भूत्वा प्रतिवर्षं मन्त्रिणा सह पादाभ्यां मौनेनोपवासेन चामत्कारपुरप्रदक्षिणां विधिवत् करोति। विश्रामित्रसम्बद्धे पापहरणतीर्थे मुनयः आगत्य तस्य विशिष्टभक्तिं पृच्छन्ति—बहूनि तीर्थानि देवालयाश्च सन्ति, किमर्थं एष एव विधिः? राजा पूर्ववृत्तान्तं निवेदयति। मुनयः तं प्रशंसन्ति, स्वयं प्रदक्षिणां कृत्वा जपयज्ञदानादिभिः अपि दुर्लभां सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। अन्ते राजा मन्त्रिणा सह दिव्यभूतौ भूत्वा नभसि तारकाकारौ दृश्येते—एषा प्रदक्षिणायाः फलप्रमाणरूपा समाप्तिः।
Adhyaya 15
Vṛndā’s Rescue, Māyā-Encounter with Hari, and the Etiology of Vṛndāvana (तुलसी-वृंदावन-प्रादुर्भाव)
नारदप्रोक्तेऽस्मिन् पञ्चदशाध्याये हरिर्नारायणः तपस्विवेषधारी सन् राक्षसं प्रतिहत्य दुःखितां स्त्रीं वृन्दां (वृन्दारिकां) रक्षति। ततः सा घोरकानने नीयते, अद्भुतैश्वर्यसमृद्धे आश्रमे सुवर्णदेहपक्षिभिः, अमृतोपमनदीभिः, मधुस्रववृक्षैश्च तीर्थमाहात्म्यरम्यतां दर्शयति। अनन्तरं चित्रशालायां दिव्यमायया सा स्वपतिसदृशं पुरुषं पश्यति; तत्र सान्निध्ये स्नेहसंयोगोऽपि भवति। ततः हरिः स्वस्वरूपं प्रकाशयन् शिवहर्योः परमार्थतोऽभेदं वदति, जालन्धरस्य निधनं च निवेदयति। वृन्दा धर्मनिन्दां कृत्वा शापं ददाति—यथा तपस्विनो मायया सा मोहिता, तथा हरिरपि तादृशमोहं प्राप्स्यति। अन्ते सा तपोनिश्चयेन योगसमाधिं प्रविश्य देहत्यागं करोति; अस्थीनि विधिवत् संस्कृतानि भवन्ति। यत्र सा देहं त्यक्तवती तत् स्थानं गोवर्धनसमीपे वृन्दावनमिति प्रसिद्धं भवति, तस्या रूपान्तरेण प्रदेशस्य पावनता च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 16
रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनफलश्रैष्ठ्यवर्णनम् (Exposition on the Supremacy of the Fruits of Serving the Proximity of Raktaśṛṅga)
अस्य षोडशाध्याये सूतः हाटकेश्वरसम्भवे पवित्रक्षेत्रे रक्तशृङ्गसांनिध्यसेवनस्य परमफलश्रैष्ठ्यं प्रतिपादयति। विवेकिनः सर्वकर्माणि परित्यज्य तत्रैव निवासं कृत्वा देवसन्निधिं सेवितुम् उपदिश्यते। दानं, क्रियाकाण्डः, अग्निष्टोमादियज्ञाः सम्यग्दक्षिणासहिताः, चान्द्रायणकृच्छ्रादिदुर्व्रतानि, प्रभासगङ्गादितीर्थानि च—एतानि सर्वाणि तुल्यतया निरूप्य, तस्य क्षेत्रस्य पुण्यस्य षोडशांशमपि न समं भवतीति निगद्यते। पूर्वं राजर्षयः तत्र सिद्धिं प्राप्तवन्त इति दृष्टान्तैः कथ्यते; कालवशेन नष्टाः पशवः पक्षिणः सर्पाः व्याघ्रादयश्चापि तदनुबन्धेन दिव्यलोकं यान्तीति च। तीर्थानि निवासेन शुद्धिं ददति, हाटकेश्वरक्षेत्रं तु स्मरणेनापि, दर्शनस्पर्शाभ्यां च विशेषतः परमशुद्धिं जनयतीति देहसम्बद्धसाक्षात्कारमाध्यमेन पावनतत्त्वं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 17
चमत्कारपुर-क्षेत्रप्रमाण-वर्णनम् तथा विदूरथ-नृपकथा (Chamatkārapura Kṣetra Boundaries and the Tale of King Vidūratha)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं चमत्कारपुरस्य क्षेत्रप्रमाणं पुण्यतीर्थायतनानां च यथार्थवर्णनं पृच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—एतत् क्षेत्रं पञ्चक्रोशपरिमितं; पूर्वे गयाशिरः, पश्चिमे हरेः पादचिह्नं, दक्षिणोत्तरे च गोकर्णेश्वरस्थानद्वयं पवित्रं प्रसिद्धम्। पूर्वं तु हाटकेश्वर इति नाम्ना ख्यातं, पापनाशनत्वेन च लोकप्रसिद्धमिति स निर्दिशति। अनन्तरं ब्राह्मणानां प्रार्थनया सूतः विदूरथनृपकथां प्रवर्तयति। नृपस्य मृगयायां प्रवृत्तिः क्रमशः भीषणान्वेषणरूपेण परिणमति; कण्टकाकीर्णे निर्जले निःछाये वने तीव्रतापेन हिंस्रपशुभयेन च स पीड्यते। सेनातो विच्छिन्नः श्रान्तः सन् महदापदं प्राप्नोति, अन्ते च अश्वः पतति—येन परं क्षेत्रस्य माहात्म्यधर्मार्थप्रकाशाय भूमिका रच्यते।
Adhyaya 18
प्रेतसंवादः — विदूरथस्य प्रेतैः सह संवादः तथा जैमिन्याश्रमप्रवेशः (Dialogue with Pretas and Entry into Jaimini’s Āśrama)
अध्यायेऽस्मिन् द्वौ प्रवाहौ दृश्येते। प्रथमं, दारुणे वने क्षुत्पिपासाभ्यां क्लान्तो राजा विदूरथः त्रिभिः भीषणैः प्रेतैः सह समागत्य संवादं करोति। ते स्वकर्मनामभिः—मांसादः, विदैवतः, कृतघ्नः—स्वपरिचयं ददति, तथा दुष्कृतानां कारणानि कथयन्ति—अधर्मनिरतिः, देवपूजाविमुखता, कृतघ्नता, अतिथ्यवमानः, शौचभङ्गः इत्यादि। ततः गृह्यधर्मस्य व्यवहारिकं शिक्षणं विस्तरेणोच्यते—अशुद्धे काले श्राद्धकरणे, अल्पदक्षिणायां, वैश्यदेवविस्मरणे, अतिथ्यनादरे, अन्नदूषणे, गृहस्य अमङ्गले च प्रेताः हविर्भोजनं ‘भुञ्जते’ इति। परदारगमनं, स्तेयम्, पैशुन्यम्, विश्वासघातः, परधनदुरुपयोगः, ब्राह्मणदानविघ्नः, निर्दोषभार्यापरित्यागः इत्यादयः प्रेतत्वहेतवः; तेषां प्रतिपक्षे परस्त्रीं मातृवत् पश्यन्, दानशीलता, समता, दया, यज्ञतीर्थपरायणता, कूपतडागादिलोकहितकर्म च रक्षकगुणाः। प्रेताः गयाश्राद्धं परमोपायं याचन्ति। द्वितीयं, राजा उत्तरदिशं गत्वा शान्तसरस्तटस्थितं जैमिन्याश्रमं प्राप्नोति। स जैमिनिं मुनिं तपस्विनश्च द्रष्ट्वा जलफलादिभिः सत्कृतः स्वदुःखं निवेदयति, सायंक्रियासु सहभागी भवति; रात्रेः प्रवृत्तौ निशाचरभयादीनि धर्मोपदेशरूपेण वर्ण्यन्ते।
Adhyaya 19
सत्योपदेशः—गयाशीर्षे श्राद्धेन प्रेतमोक्षणम् (Instruction on Truthfulness—Preta-Liberation through Śrāddha at Gayāśiras)
सूतो वदति—राजा विदूरथः शोकाकुलैः परिचरैः सह पुनर्मिलित्वा मुनिवनान्ते विश्रान्तः, ततः माहिष्मतीं प्रति गच्छन् गयाशीर्षतीर्थं जगाम। तत्र श्रद्धया श्राद्धं कृत्वा स्वप्नदर्शने ‘मांसाद’ इति नाम प्रेतः दिव्यरूपेण प्रादुरभवत्, राजकृतश्राद्धप्रभावात् प्रेतत्वमोक्षं प्राप्तोऽस्मीति न्यवेदयत्। अनन्तरं ‘कृतघ्न’ इति अन्यः प्रेतः—अकृतज्ञः सरोवरधनापहारी च—अद्यापि पापबन्धनात् पीडितः सन्, मोक्षस्य कारणं सत्यं इति राजानं उपदिदेश। सत्यं परं ब्रह्म, सत्यं तपः, सत्यं ज्ञानं, सत्येनैव लोकधर्मः स्थित इति स प्रेतः स्तौति; सत्यवर्जिते तीर्थसेवा, दानं, स्वाध्यायः, गुरुशुश्रूषा च निष्फलाः भवन्तीति च। स एव स्थलविधानं न्यदिशत्—हाटकॆश्वरक्षेत्रे चामत्कारपुरे गयाशीर्षं वालुकाभिः संवृतं, प्लक्षवृक्षस्याधः दर्भैः वनशाकैः वन्यतिलैश्च सह शीघ्रं श्राद्धं कार्यम्। विदूरथः तदनुसारं लघुकूपं खनित्वा जलं प्राप्य श्राद्धं समापयामास; तत्क्षणात् कृतघ्नप्रेतो दिव्यदेहं प्राप्य विमानारूढः स्वर्गं जगाम। अन्ते तस्य कूपस्य कीर्तिः पितॄणां नित्योपकारिणीति प्रतिष्ठाप्यते। प्रेतपक्षस्य अमावास्यायां कालशाकेन, वन्यतिलैः, छिन्नदर्भैश्च तत्र श्राद्धं कृत्वा ‘कृतघ्नप्रेततीर्थ’स्य पूर्णफलं लभ्यते; विविधाः पितृगणाः तत्र सततं सन्निहिता इति, यथाकालं वा कालातीतमपि श्राद्धं कर्तुं पितृतृप्त्यर्थं प्रशस्यते।
Adhyaya 20
Pitṛ-kūpikā-śrāddha, Gokarṇa-gamana, and Bālamaṇḍana-tīrtha Śuddhi (पितृकूपिका-श्राद्धम्, गोकर्णगमनम्, बालमण्डनतीर्थशुद्धिः)
सूत उवाच—वनवासकाले रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह पितृकूपिकाख्ये स्थाने समुपागतः। सायाह्निककर्माणि कृत्वा रामः स्वप्ने हृष्टं भूषितं च दशरथं ददर्श। ततः ब्राह्मणान् पप्रच्छ; ते स्वप्नं पितृणां श्राद्धयाचनारूपं मन्वाना निवारा-शाक-मूल-तिलादिभिः वन्योपलभ्यैः पदार्थैः तपस्वि-विधिना श्राद्धं कर्तुं न्ययुञ्जन्। रामः आमन्त्रितब्राह्मणैः सह श्राद्धं सम्यक् अकरोत्। श्राद्धकाले सीता लज्जया निववृते; पश्चात् सा न्यवेदयत्—ब्राह्मणेषु पितृगणं दशरथं च साक्षाद् अवलोक्य मया संकोचः कृत इति। रामः तस्याः शुद्धभावं धर्म्यं चाभिप्रायं प्रशंसन् तां समाश्वासयामास। अनन्तरं लक्ष्मणः सेवाभारात् क्षोभं प्राप्य मनसि दोषं चिन्तयामास; परस्परसमाधानेन धर्मसंस्कारः पुनरपि प्रतिष्ठितः। ततः मर्कण्डेयऋषिरागत्य तीर्थशुद्धिं प्राधान्येन व्याख्याय, स्वाश्रमसमीपे बालमण्डनतीर्थे स्नानं विधत्ते—यत् मनसि कृतानपि महादोषान् शमयति। ते तत्र गत्वा स्नात्वा पितामहदर्शनं प्राप्य दक्षिणाभिमुखं प्रययुः; एवं देश-श्राद्ध-नीतिशुद्धयः परस्परं संबध्यन्ते।
Adhyaya 21
बालसख्यतीर्थप्रादुर्भावः — Origin of Bālasakhya Tīrtha and Brahmā’s Grace to Mārkaṇḍeya
अध्याय आरभ्यते—ब्राह्मणाः सूतं पृच्छन्ति, मार्कण्डेयः कुत्र, ब्रह्मणः प्रतिष्ठा कुत्र, ऋषेराश्रमश्च कः इति। सूतः कथयति—चमत्कारपुरसमीपे मृकण्डोः तपोवनवासः, तत्र तेजस्वी पुत्रो मार्कण्डेय इति जातः। कश्चित् सामुद्रिकविद् ब्राह्मणः आगत्य षण्मासान्ते बालस्य मरणं भविष्यतीति व्याहरत्। तदा मृकण्डुः बालं नियमाचारं शिक्षयामास, विशेषतः भ्रमद्भ्यः ब्राह्मणेभ्यः ऋषिभ्यश्च नमस्कारस्य महत्त्वं बोधयन्। बालः पुनःपुनर्नमस्कुर्वन् बहुभ्य ऋषिभ्यः “दीर्घायुः” इति आशीर्भिः अनुगृहीतः; किन्तु वसिष्ठः सत्यरक्षणार्थं तृतीयदिने मरणं निश्चितमिति अवदत्, तेन आशीर्वचनसत्ययोः सङ्कटं जातम्। सर्वे ऋषयः निश्चयमकुर्वन्—पितामह एव नियतं मरणं निवारयितुं शक्नोति; ते ब्रह्मलोकं गत्वा वैदिकैः स्तोत्रैः ब्रह्माणं स्तुत्वा वृत्तान्तं निवेदयामासुः। ब्रह्मा बालाय जरामरणवर्जितत्वं ददौ, तथा शोकात् पुत्रदर्शनात् पूर्वं पिता न म्रियात् इति उपदिश्य तान् प्रत्यावर्तयामास। ऋषयः आग्नितीर्थे आश्रमसमीपे बालं निक्षिप्य तीर्थयात्रां जग्मुः। मृकण्डुः पत्न्या सह बालं नष्टं मन्यमानः भविष्यवाणीं स्मरन् आत्मदाहाय सज्जोऽभवत्; तदा बालः प्रत्यागत्य ऋषिकृत्यं ब्रह्मवरं च निवेदयामास। कृतज्ञः मृकण्डुः ऋषीन् पूजयामास; ते च प्रत्युपकाररूपेण तत्र ब्रह्मप्रतिष्ठां कृत्वा पूजनं विधेयमिति न्यवेदयन्। तत् स्थानं “बालसख्य” इति नाम्ना प्रसिद्धं, बालानां हितकरं—रोगशमनं, भयापहं, ग्रहभूतपिशाचादिदोषनिवारकं च। फलश्रुतौ—श्रद्धया स्नानमात्रेणापि परमा गतिः, ज्येष्ठमासे स्नाने वर्षपर्यन्तं क्लेशविमुक्तिः इति कथ्यते।
Adhyaya 22
बालमण्डनतीर्थोत्पत्तिः — Origin of the Bālamaṇḍana Tīrtha and the Śakreśvara Observance
ऋषयः पृच्छन्ति—कस्मिन् तीर्थे लक्ष्मणश्च शक्रश्च स्वामिद्रोहपापात् प्रमुच्येते इति। सूतः तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। दक्षवंशानुक्रमेण कश्यपस्य द्वे मुख्ये भार्ये—अदितिर्दितिश्च—तयोः देवदानवजननं, दैत्यानां बलवृद्धिः, देवानां तैः सह सङ्ग्रामश्च वर्ण्यते। दितिः देवेभ्यः श्रेष्ठं पुत्रं प्रार्थयन्ती घोरं व्रतमाचरति; शिवः प्रसन्नः वरं ददाति। शक्रः भविष्यद्भयात् दितेः सेवां करोति, व्रतभङ्गं च अन्वेषयति। प्रसवकाले दितिः निद्रां गता, तदा शक्रः गर्भं प्रविश्य भ्रूणं सप्तधा छिनत्ति, पुनः सप्तधा, एवं नवचत्वारिंशत् बालान् जनयति। दितिः शक्रस्य सत्यस्वीकारं श्रुत्वा तान् बालान् ‘मरुतः’ इति नाम्ना दैत्यभावात् विमोचयति, शक्रसहायान् यज्ञभागभाजश्च करोति। तद् देशः ‘बालमण्डन’ इति ख्यातः; गर्भिण्याः तत्र स्नानं प्रसवकाले जलपानं च रक्षाकरं भवतीति। स्वामिद्रोहप्रायश्चित्तार्थं शक्रः तत्र शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य ‘शक्रेश्वर’ इति पूजयति, सहस्रवर्षाणि तपश्चरति; शिवः तस्य पापं नाशयति, मनुष्याणामपि तत्र स्नानदर्शनपूजनैः पापनाशं वरं ददाति। आश्विनशुक्लदशम्याः आरभ्य पञ्चदश्यन्तं श्राद्धकर्मणि सर्वतीर्थस्नानफलम्, अश्वमेधसमं पुण्यं च भवतीति फलश्रुतिः; तस्मिन् काले शक्रस्य सन्निधिः, सर्वतीर्थानां तत्रैव सङ्गम इव। नारदप्रोक्तौ द्वौ श्लोकौ उद्धृत्य उपसंहरति—बालमण्डने स्नानेन, आश्विनव्रतावसरे शक्रेश्वरदर्शनेन च सर्वपापविमोक्षः।
Adhyaya 23
मृगतीर्थमाहात्म्य (Mṛgatīrtha Māhātmya — The Glory of the Deer-Tīrtha)
सूतो वदति—पश्चिमदिशि पवित्रप्रदेशे मृगतीर्थं नाम परमं तीर्थं विद्यते। यः कश्चित् श्रद्धया चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां प्रातःसूर्योदयकाले तत्र स्नाति, स महापापभारयुक्तोऽपि पशुयोनिं न प्राप्नोति; तीर्थस्नानात् शुद्धिः परमोन्नतिश्च जायते। ऋषयः तस्योत्पत्तिं विशेषफलञ्च पप्रच्छुः। सूतोऽनुवर्णयति—महावने व्याधैर्मृगसमूहः पीडितः; बाणविद्धाः भयाकुला मृगाः गभीरं जलाशयं प्रविविशुः। तस्य जलस्य प्रभावात् ते मनुष्यत्वं प्रापुः, स्नानमात्रेणैव बाह्यलक्षणेषु सौष्ठवमपि प्रादुरभवत्। ततः कारणकथनम्—पूर्वोक्तलिङ्गभेदोद्भवसम्बद्धं तज्जलं धूल्या आच्छन्नं, दैवाज्ञया वल्मीकच्छिद्रेण पुनः प्रादुरभूत्, शनैः तस्मिन् देशे व्यक्तिमगात्। अपरं दृष्टान्तं वदति—त्रिशङ्कुरपि हीनावस्थायां स्थितः तत्र स्नात्वा दिव्यरूपं पुनरवाप्तवान्। अत एव व्याधा मृगाश्च तत्र स्नात्वा पापमलात् प्रमुच्यन्ते, श्रेष्ठां गतिं च प्राप्नुवन्ति—इति कालविशेषेण कर्मणा च तीर्थमहिम्नः प्रतिपादनम्।
Adhyaya 24
विष्णुपद-तीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of the Viṣṇupada Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः विष्णुपदनाम तीर्थं परमपुण्यं सर्वपापप्रणाशनं च वर्णयति। दक्षिणोत्तरायणसन्धिषु यः श्रद्धया एकाग्रचित्तः विष्णोः पादचिह्नं पूजयित्वा आत्मनिवेदनं करोति, स विष्णोः परमं पदं प्राप्नोतीति प्रतिज्ञायते। ऋषयः तस्योत्पत्तिं दर्शन-स्पर्शन-स्नानादिफलानि च पृच्छन्ति। ततः त्रिविक्रमकथां सूतः कथयति—विष्णुना बलिर्बद्धः, त्रिभिः पादविक्षेपैः त्रैलोक्यं व्याप्यते; तदा दिव्यजलप्रवाहः पतति, स एव गङ्गा विष्णुपदीति प्रसिद्धः, देशं पावयति। विधिवत्स्नानानन्तरं पादचिह्नस्पर्शः परमगत्यै, तत्र श्राद्धं गयाफलप्रदं, माघस्नानं प्रयागफलसमं, दीर्घसेवा अस्थिविसर्जनं च मोक्षसाधकं इति फलश्रुतिः। नारदप्रोक्तया गाथया समर्थितं वाक्यं—विष्णुपदीजले एकवारं स्नानं बहुतीर्थफल-दान-तपसां समुच्चयफलसमं भवतीति। अन्ते अयनव्रते मन्त्रः प्रदीयते—षड्मासान्तरे मरणेऽपि विष्णुपादः शरणं भवत्विति प्रार्थना; ततः ब्राह्मणपूजा सहभोजनं च विधेः नैतिकपरिसमाप्तिरूपेण निर्दिश्यते।
Adhyaya 25
विष्णुपदीगङ्गाप्रभावः — The Efficacy of the Viṣṇupadī Gaṅgā
सूतो गङ्गामाहात्म्यरूपेणोपदेशकं वृत्तान्तं कथयति। चमत्कारपुरनिवासी शीलसम्पन्नो ब्राह्मणः चण्डशर्मा यौवनासक्त्या मोहितः सन् रात्रौ तृषितः, गणिकया जलमिति मत्वा मद्यं दत्तं पिबति। ब्राह्मणस्य मद्यपानदोषं ज्ञात्वा स प्रायश्चित्तार्थं विद्वद्ब्राह्मणसभां गच्छति; ते धर्मशास्त्रवचनं निर्दिशन्ति—पीतमद्यपरिमाणानुसारं अग्निवर्णं घृतं पातव्यमिति। तस्य प्रायश्चित्तसज्जायां माता-पितरौ आगच्छतः। पिता धर्मग्रन्थान् परामृश्य कठोरं प्रायश्चित्तं चिन्तयति, दान-तीर्थयात्रादीनि विकल्पानपि वदति; पुत्रस्तु नियतविधिमेव (मौञ्जीहोमादि च) कर्तुमिच्छति, माता-पितरौ च सहाग्निप्रवेशं निश्चिनुतः। तदा तीर्थयात्राप्रसङ्गेन आगतः शाण्डिल्यऋषिः समुदायं निन्दति—गङ्गासन्निधौ निरर्थकं मरणं मा कुरुत; गङ्गाभावस्थलेष्वेव तीव्रतपांसि विहितानीति। स तान् विष्णुपदीगङ्गां नयति; आचमन-स्नानमात्रेण चण्डशर्मा तत्क्षणं शुद्धो भवति, दिव्यवाणी (भारती) तस्य शुद्धिं प्रमाणयति। अध्यायः पश्चिमसीम्नि स्थितायाः गङ्गायाः ‘पापनाशिनी’ इति प्रभावं प्रतिपादयन्, अस्य तीर्थस्य सर्वपापहरत्वं सामान्यधर्मरूपेण स्थापयति।
Adhyaya 26
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्योपदेशः (Instruction on the Glory of Hāṭakeśvara Kṣetra)
अध्याये सूतः कथां प्रवर्तयन् दक्षिणोत्तरसीमान्तवृत्तान्तं निर्दिशति। मथुरायां यमुनातटे ‘गोकर्ण’नाम्नौ द्वौ विशिष्टौ ब्राह्मणौ प्रसिद्धौ। यमस्य आज्ञया दूतः प्रमादात् दीर्घायुषं ब्राह्मणं नीत्वा यमसमीपं प्रापयति; ततः यमः तं दोषं निरस्य धर्मन्यायविषये ब्राह्मणेन सह संवादं करोति। दारिद्र्यपीडितो ब्राह्मणो मरणं याचते, कर्मफलविधानं, समदर्शित्वं च पृच्छति; नरकाणां भेदान् अपि ज्ञातुमिच्छति। यमः एकविंशतिनरकान् (वैतरण्यादीन्) क्रमशः कथयति, स्तेयविश्वासघातमिथ्यासाक्ष्यहिंसादिदोषैः सह तेषां सम्बन्धं दर्शयति। ततः दण्डवर्णनात् नीत्युपदेशे प्रवर्तते—तीर्थयात्रा, देवातिथिपूजनं, अन्नोदकवासदानं, दमः, स्वाध्यायः, लोकहितकर्माणि (कूपतडागदेवालयादिनिर्माणम्) इत्येतानि रक्षणोपायाः इति। अन्ते यमः ‘गुह्यं’ मोक्षोपदेशं प्रकाशयति—आनर्तदेशे हाटकेश्वरक्षेत्रे शिवभक्तिः अल्पकालेऽपि महापापं शमयित्वा शिवलोकप्रदायिनी। उभौ गोकर्णौ तत्र पूजां कृत्वा सीम्नि लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तपः समाचरन्ति, दिव्यगतिं च प्राप्नुतः। चतुर्दश्यां रात्रिजागरणं सन्तानधनादिफलप्रदं मोक्षदं च प्रशस्यते। क्षेत्रे वासः, कृषिः, स्नानं, पशुमरणमपि पुण्यकरं, धर्मविरोधिनां तु शुभस्थितेः पुनःपुनः पतनं वर्ण्यते।
Adhyaya 27
युगप्रमाण-स्वरूप-माहात्म्यवर्णनम् (Yuga Measures, Characteristics, and Their Theological Significance)
अध्यायेऽस्मिन् युगचतुष्टयस्य प्रमाणं स्वरूपं च माहात्म्यं च क्रमशः निरूप्यते। ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—कृतत्रेताद्वापरकलियुगानां कालमानं लक्षणं च धर्मार्थदृष्ट्या प्रभावं च विस्तरेण कथयेत् इति। सूतः पुरावृत्तं निवेदयति—देवसभायां शक्रः देवैः सहोपविष्टः बृहस्पतिं विनयेन युगोत्पत्तिं मानदण्डांश्च पप्रच्छ। कृतयुगे धर्मः चतुष्पादः, आयुः दीर्घं, आचारयज्ञादयः सुव्यवस्थिताः, रोगनरकप्रेतादिदुःखावस्थाः न सन्ति; निष्कामभावेन जनाः कर्माणि कुर्वन्ति। त्रेतायां धर्मः त्रिपादः, स्पर्धा काम्यधर्मश्च वर्धते; मिश्रसंयोगैः (ग्रन्थदृष्ट्या) समाजे बहुविधवर्णसंकरादिविभागः कथ्यते। द्वापरे धर्मपापयोः समता (द्वौ-द्वौ), संशयः प्रवर्धते, फलप्राप्तिः संकल्पानुसारिणी भवति। कलौ धर्मः एकपादः, विश्वासभङ्गः, आयुः क्षीयते, प्रकृतिनैतिकव्यवस्था च विक्षिप्यते, धर्मसंस्थाः क्षीयन्ते। अन्ते फलश्रुतिः—एतद् युगोपदेशं पठन् शृण्वन् वा जन्मान्तरपर्यन्तं पापक्षयं प्राप्नोतीति।
Adhyaya 28
Hāṭakeśvara-kṣetra: Tīrthānāṃ Kali-bhaya-śaraṇya (Hāṭakeśvara as a refuge of tīrthas from Kali)
अध्यायः सूतेन मुनिसभायां कथ्यते। देवसभायां प्राभासादयः देहधारिणः तीर्थाः कलियुगस्य आगमनं दृष्ट्वा भयाकुलाः सन्तः, अशुचिसंस्पर्शेऽपि स्वप्रभावो न नश्येत इति, कलिदोषैरस्पृष्टं शरणस्थानं याचन्ति। करुणया प्रेरितः शक्रः बृहस्पतिं पृच्छति—क्व नु कलिना न स्पृश्यते, यत्र तीर्थानां समवायः स्यात्। बृहस्पतिः विचार्य हाटकेश्वरं परमं क्षेत्रं निर्दिशति—शूलिनः शिवस्य लिङ्गस्य पातनसम्भवं, तथा त्रिशङ्कोः कृते विश्वामित्रेण कृततपसः स्मृतिसंयुक्तम्। त्रिशङ्कोः कलङ्कितावस्थात्यागः सशरीरं स्वर्गप्राप्तिश्च स्मार्यते, यतोऽत्र धर्मकर्मणोः परिवर्तनशक्तिः प्रदर्श्यते। इन्द्राज्ञया संवर्तकवातेन तीर्थं धूलिपूरितं कृतम्; कलौ अधः हाटकेश्वरः रक्षति, ऊर्ध्वं अचलेश्वरः पालयति इति। पञ्चक्रोशपरिमितं क्षेत्रं कल्यतीतं घोषितम्; अतः तीर्थाः स्वस्वांशैः तत्र निवसन्ति। अन्ते असंख्यतीर्थसमवायः सूचितः, नामस्थानफलानां सूची परतः प्रवक्ष्यते इति; तथा श्रवणमात्रेणापि पापक्षयः, ध्यानस्नानदानस्पर्शैश्च विशेषफलम् इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 29
Siddheśvara-liṅga Māhātmya and the Śaiva Ṣaḍakṣara: Longevity, Release from Curse, and Ahiṃsā-Instruction
एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः सūतेन प्रसिद्धं कṣेत्रं वर्ण्यते, यत्र मुनयः तपस्विनो नृपाश्च तपःसिद्ध्यर्थं समागच्छन्ति। तत्र हाटकेश्वर-क्षेत्रे सिद्धेश्वर-लिङ्गं स्मरण-दर्शन-स्पर्शमात्रेण सिद्धिप्रदं, महाफलदं च कथ्यते। अनन्तरं दक्षिणामूर्तिसम्बद्धं शैव-षडक्षर-मन्त्रं निरूप्य, जपसंख्यया आयुर्वृद्धिः सिध्यतीति श्रुत्वा ऋषयः विस्मयं यान्ति। सūतः वत्सनाम्नो ब्राह्मणस्य दृष्टान्तं कथयति—स बहुवर्षीयोऽपि युवेव दृश्यते; सिद्धेश्वर-समीपे निरन्तर-षडक्षर-जपेन यौवन-स्थैर्यं, ज्ञान-विस्तारः, आरोग्यं च लब्धमिति स निवेदयति। ततः अन्तःकथा—धनवान् युवकः शिवोत्सवं विघ्नयति; शिष्यस्य वाक्येन स सर्पत्वेन शप्तः। पश्चात् षडक्षरस्य महिमा श्राव्यते—महापातकान्यपि शोधयितुं समर्थः; वत्सेन जलसर्पे प्रहारे कृते दिव्यरूपं विमुक्तं, शापमोक्षः च जातः। अथ धर्मोपदेशः—सर्पहिंसा-त्यागः, अहिंसा परमो धर्म इति दृढीकरणं, मांसभक्षण-युक्तीनां निन्दा, हिंसायां सहकारिणां भेदश्च प्रतिपाद्यते। अन्ते श्रवण-पठन-जप-नियमाः रक्षाकराः, पुण्यप्रदाः, पापक्षयकराश्चेति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 30
Siddheśvara at Camatkārapura: Hamsa’s Tapas, Liṅga-Pūjā, and Ṣaḍakṣara-Mantra Phala
अध्यायः ३० आरभ्यते—ऋषयः पृच्छन्ति, तस्मिन् देशे सिद्धेश्वरः कथं प्रसन्नोऽभवत् इति। सूतः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—हंसनामकः सिद्धः पुत्राभावेन जरा-पीडितश्च सन् उपायं मृगयन् आङ्गिरसपुत्रं बृहस्पतिं शरणं जगाम। स तीर्थ-व्रत-शान्त्यादीनि विचिन्त्य तं चमत्कारपुर-क्षेत्रं प्रेषयामास, तत्र तपसा सुयोग्यं पुत्रं प्राप्स्यसीति निश्चयं ददौ। हंसः तत्र गत्वा विधिवत् लिङ्गं पूजयामास, दिवानिशं भक्ति-नियमैः पुष्प-नैवेद्य-गीत-वाद्यैः सह तपोऽचरन्; चान्द्रायण-कृच्छ्र-प्राजापत्य-पराकादि-व्रतानि मासोपवासांश्च समाचरन्। सहस्रवर्षे समतीते महादेवः उमया सह प्रादुरभवत्, दर्शनं दत्त्वा वरं याचस्वेति अवदत्। हंसः वंश-स्थापनाय पुत्रान् याचते। शिवः तत्र लिङ्गस्य नित्यस्थितिं प्रतिष्ठाप्य सर्वसाधारणं वरं न्यवेदयत्—योऽत्र भक्त्या पूजयति स इष्टफलम् आप्नोति; लिङ्गस्य दक्षिणतः स्थित्वा जपं कुर्वन् षडक्षर-मन्त्रं लभते, आयुः-पुत्र-समृद्ध्यादि फलानि च। ततः शिवोऽन्तर्धाय; हंसः स्वगृहं प्रत्यागत्य पुत्रान् प्राप। उपसंहारे स्पर्श-पूजा-प्रणाम-षडक्षर-जपानां सावधानं विधानं दुराप-फलार्थिनां प्रति निर्दिश्यते।
Adhyaya 31
Nāgatīrtha–Nāgahṛda Māhātmya (श्रावणपञ्चमी-व्रत, नागपूजा, श्राद्ध-फलश्रुति)
अध्यायः ३१ नागतीर्थस्य नागह्रदस्य च माहात्म्यं वर्णयति। तत्र स्नानं सर्पभयहरं प्रोक्तम्। विशेषतः श्रावणमासे कृष्णपक्षे पञ्चम्यां स्नानं कृतं चेत् कुलपर्यन्तं सर्पदंशादिभयात् रक्षणं भवतीति कालविशेषः प्रतिपाद्यते। तस्य कारणकथा—शेषादयः प्रमुखा नागाः मातृशापप्रेरिताः तपः कृत्वा बहुसन्ततिं जनयन्ति, सा प्रजा मनुष्यलोकाय उपद्रवकारिणी भवति। पीडिताः प्रजाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; ब्रह्मा नव नागनायकान् उपदिश्य सन्ततिनिग्रहं आज्ञापयति। निग्रहेऽसफलत्वे स भूमिनिवासं (पातालवासं) तथा पञ्चमीदिने भूमौ विचरणस्य नियमं स्थापयति; निरपराधा मनुष्याः मन्त्रौषधिरक्षिताश्च न हिंस्याः इति धर्मनियमोऽपि निर्दिश्यते। अनन्तरं कर्मफलप्रदर्शनम्—श्रावणपञ्चम्यां नागपूजा इष्टसिद्धिदा; तत्र कृतं श्राद्धं विशेषफलप्रदं, पुत्रार्थिनां च, सर्पदंशमृतानां च, यावत् अत्र विधिवत् श्राद्धं न क्रियते तावत् प्रेतत्वनिवृत्तिर्न भवतीति। इन्द्रसेनराजा सर्पदंशेन मृतः; तस्य पुत्रः अन्यत्र कृतश्राद्धोऽपि फलमलभत, स्वप्नादेशेन चमत्कारपुरे/नागह्रदे श्राद्धं कर्तुं प्रवृत्तः। श्राद्धभोज्यब्राह्मणप्राप्तौ क्लेशे देवशर्मा स्वीकृत्य, आकाशवाणी पितुः मोक्षं घोषयति। अन्ते फलश्रुतिः—पञ्चम्यां श्रवणपाठेन सर्पभयं नश्यति, भक्षणजन्यादिपापक्षयः, गयाश्राद्धसमं फलम्; श्राद्धकाले अस्य माहात्म्यपाठेन द्रव्यव्रतकर्तृदोषाः अपि शम्यन्ति।
Adhyaya 32
सप्तर्ष्याश्रम-माहात्म्य तथा लोभ-निरोधोपदेशः (Glory of the Saptarṣi Āśrama and Instruction on Restraining Greed)
सूतोऽस्य पुण्यस्य क्षेत्रस्य मध्ये प्रसिद्धस्य सप्तर्ष्याश्रमस्य माहात्म्यं वर्णयति। श्रावणपूर्णिमायां (पञ्चदश्यां) स्नानं काम्यफलप्रदं, तथा वन्यैः फलमूलादिभिः कृतं श्राद्धं महतां सोमयागानां तुल्यं पुण्यं ददाति इति नियमाः कथ्यन्ते। भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यां क्रमपूजाविधानं मन्त्रैः सह निर्दिश्यते—अत्रिः, वसिष्ठः, कश्यपः, भरद्वाजः, गौतमः, कौशिकः (विश्वामित्रः), जमदग्निः, अरुन्धती च नामतः पूज्यन्ते। अनन्तरं द्वादशवर्षीयदुर्भिक्षकथा प्रवर्तते—वर्षाभावात् लोकधर्माः शिथिलाः, ऋषयः क्षुधार्ताः सन्तोऽपि अधर्मप्रवृत्तिं नाभ्यनन्दन्। वृषादर्भिनृपः तान् प्रतिग्रहाय प्रेरयति, किन्तु ते राजस्वीकारं नैतिकदोषभयात् परित्यजन्ति। नृपः सुवर्णपूर्णान् उदुम्बरान् स्थापयित्वा परीक्षते; ऋषयः गूढधनं त्यक्त्वा अपरिग्रह-सन्तोषयोः, तथा कामस्य वर्धमानस्वभावस्य उपदेशं ददति। चमत्कारपुरक्षेत्रे ते श्वानमुखभिक्षुकं (पश्चात् इन्द्रः पुरन्दरः) पश्यन्ति; सः तेषां संचितानि पद्मनालानि हरति, प्रतिज्ञा-शापादीन् उद्दीपयितुं। ततः इन्द्रः स्वपरीक्षां प्रकाश्य तेषां अलोभं प्रशंसति वरान् च ददाति। ऋषयः स्वाश्रमस्य नित्यपावनत्वं पापहर्तृत्वं च याचन्ते; इन्द्रः वरं ददाति—तत्र श्रावणे कृतं श्राद्धं सर्वकामसिद्धिकरं, निष्कामकर्म च मोक्षप्रदं भवति। ते तपसा तत्रैव स्थित्वा अमरत्वसदृशं पदं प्राप्नुवन्ति, शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयन्ति; तस्य दर्शनपूजनाभ्यां शुद्धिः मुक्तिश्च सिध्यति। अन्ते फलश्रुत्या अस्याश्रमकथनं आयुष्यवर्धनं पापनाशनं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 33
अगस्त्याश्रम-माहात्म्य तथा विंध्य-निग्रहः (Agastya’s Hermitage: Sanctity, the Vindhya Episode, and the Solar Observance)
सूतो वदति—अगस्त्यस्य पुण्ये आश्रमे महादेवः नित्यं पूज्यते। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां दिवाकरः (सूर्यः) तत्र आगत्य शङ्करं पूजयति इति प्रसिद्धम्। ये भक्त्या तत्र शङ्करं समर्चयन्ति ते देवसामीप्यं प्राप्नुवन्ति; तथा यथाविधि श्रद्धया कृतं श्राद्धं पितॄन् तृप्तिकरं भवति, औपचारिकपितृकर्मसमं फलदं च। ऋषयः पृच्छन्ति—किमर्थं सूर्यः अगस्त्याश्रमं परिक्रमति? सूतः विंध्योपाख्यानं कथयति—विंध्यः सुमेरुणा स्पर्धमानः सूर्यस्य मार्गं रुरोध, येन कालगणना, ऋतवः, यज्ञादिकर्मचक्रं च व्याकुलं स्यात्। सूर्यः ब्राह्मणवेषेण अगस्त्यं शरणं याचते; अगस्त्यः विंध्यं आज्ञापयति—स्वोन्नतिं ह्रासयित्वा मम दक्षिणगमनपर्यन्तं तथा एव तिष्ठ। ततः अगस्त्यः लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य सूर्यं प्रति निर्दिशति—एतत् लिङ्गं प्रतिवर्षं तस्यां तिथौ पूजय; यः कश्चित् मनुष्यः तस्यां चतुर्दश्यां पूजयति स सूर्यलोकं प्राप्नोति, मोक्षाभिमुखं पुण्यं च लभते। अन्ते सूतः तत्र सूर्यस्य पुनःपुनरागमनं प्रतिपाद्य, पुनः प्रश्नान् आमन्त्रयति।
Adhyaya 34
अध्याय ३४ — देवासुरसंग्रामे शंभोः परित्राणकथनम् (Chapter 34: Śambhu’s Intervention in the Deva–Dānava Battle)
अध्यायः ३४ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पूर्ववृत्तान्तं पृच्छन्ति—मुनिना सह पयसांनिधेः प्रसङ्गः कः इति। ततः सूतः पुरातनं संकटं निवेदयति। तत्र कालेयाः/कालिकेयाः नाम दानवाः प्रादुर्भूय देवानां तेजो हन्ति, त्रैलोक्यस्य स्थैर्यं च कम्पयन्ति। देवानां पीडां दृष्ट्वा विष्णुः महेश्वरं शरणं याचते, शीघ्रं प्रतिघातः कर्तव्य इति निवेदयन्। विष्णु-रुद्रेन्द्रप्रमुखाः देवाः संग्रामाय समायान्ति, युद्धं जगदुद्वेगकरं भवति। इन्द्रस्य कालप्रभेन सह समरः विशेषतः वर्ण्यते—वज्रं गृहीत्वा स दानवः गदया इन्द्रं पातयति; देवाः भयाकुलाः पलायन्ते। ततः गरुडारूढो विष्णुः शस्त्रजालानि छित्त्वा दानवान् विक्षिपति; परं कालखञ्जः विष्णुं गरुडं च व्रणयति। विष्णुः सुदर्शनचक्रं मुमोच, दानवः तं प्रतिमुखं प्रतिगृह्णाति इव, तेन विष्णोः क्लेशः वर्धते। एतस्मिन्नन्तरे त्रिपुरान्तकः शिवः निर्णायकतया प्रविश्य शूलेन दानवप्रहारकं निहन्ति, कालप्रभादीन् ‘काल’-नामधेयान् सेनापतींश्च विदारयति। शत्रुनायकभङ्गे जाते इन्द्र-विष्णू प्रसन्नौ भूत्वा महादेवं स्तुवन्ति; देवाः शेषदानवान् विद्रावयन्ति। व्रणिताः, नायकविहीनाः दानवाः वरुणालयं शरणं यान्ति। अध्यायस्य बोधः—देवसंघस्य प्रयत्नेन धर्मसंस्थापनं, विशेषतः शम्भोः परित्राणेन त्रैलोक्यस्य स्थैर्यं पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 35
अगस्त्येन सागरशोषणं तथा कालेयदानवनिग्रहः (Agastya Dries the Ocean and the Suppression of the Kāleya Asuras)
अस्मिन्नध्याये कालेयदैत्याः सागरे शरणं गत्वा रात्रौ मुनियाजकान् धर्मनिष्ठजनांश्च हिंसन्ति, यज्ञकर्माणि लुप्यन्ते, ततो देवा यज्ञभागवियोगेन महतीं पीडां प्राप्नुवन्ति। सागराश्रयत्वात् तेषां निग्रहः कठिन इति निश्चित्य ते चामत्कारपुरस्य पुण्यक्षेत्रे स्थितं महर्षिमगस्त्यं शरणं यान्ति। अगस्त्यः देवान् सत्कार्य संवत्सरान्ते विद्याबलेन योगिनीशक्त्या च सागरं शोषयितुं प्रतिजानाति। स पिठान् सम्यक् संस्थाप्य योगिनीगणान्—विशेषतः कन्यारूपिणीः—पूजयति, दिक्पालान् क्षेत्रपालांश्च समर्चयति, तथा ‘शोषिणी’विद्यया सम्बद्धां खेचरदेवतां प्रसादयति। सा देवता सिद्धिं दत्त्वा मुखे प्रविशति; ततोऽगस्त्यः सागरं पिबति, सागरः स्थलवत् भवति। तदा देवा प्रकटितान् दैत्यान् जघ्नुः, केचित् पातालं पलायन्ते। देवानां जलपुनःस्थापनप्रार्थनायाम् अगस्त्यः भविष्यवृत्तान्तं कथयति—सगरस्य षष्टिसहस्रपुत्रैः खननं, भागीरथेन गङ्गानयनं, तस्याः प्रवाहेन सागरपूरणं च। अन्ते चामत्कारपुरे पिठानां नित्यस्थितिं याचते; अष्टम्यां चतुर्दश्यां च पूजया इष्टसिद्धिर्भवतीति, देवा ‘चित्रेश्वर’नाम पिठं प्रतिष्ठाप्य पापभारिणामपि शीघ्रफलप्राप्तिं प्रतिजानन्ति।
Adhyaya 36
चित्रेश्वरपीठ-मन्त्रजप-माहात्म्य (Glorification of Mantra-Japa at the Citreśvara Pīṭha)
अध्याये षट्त्रिंशे ऋषयः अगस्त्येन प्रतिष्ठापितस्य चित्रेश्वरपीठस्य प्रमाणं प्रभावं च पृच्छन्ति। सूतः तस्य महिमानं अतिशयेन वर्णयति, ततः तत्र कृतस्य मन्त्रजपस्य फलानि निर्दिशति—योगिनां सिद्धिः, पुत्रादिकामनापूर्तिः, रक्षणं, दुःखनिवारणं, राजलोकप्रसादः, ऐश्वर्यवृद्धिः, यात्रासिद्धिः, तथा रोग-ग्रहपीडा-भूतबाधा-विष-सर्प-व्याघ्रादिभय-चौर्य-कलह-शत्रुनिवारणम्। अनन्तरं ऋषयः पृच्छन्ति—जपः कथं सिद्धिं जनयति? सूतः पितुः श्रुतां परम्परां, दुर्वाससः संवादं च स्मारयन् विधिनियमयुक्तं क्रमं प्रकाशयति—प्रथमं लक्षजपः, ततः अधिकसंख्याजपः, दशांशेन होमः, शान्ति-पौष्टिकादि सौम्यकर्मानुसारं हविराद्यनुकूलनम्। युगभेदेन (कृत-त्रेता-द्वापर-कलि) साधनमानं परिवर्तते इति च कथ्यते। अन्ते विधिवत् अनुष्ठानसमाप्त्या साधकस्य कार्यसामर्थ्यं वर्धते; एषा सिद्धिः नियमबद्धा, न तु आकस्मिकचमत्काररूपा इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 37
Durvāsā, Suśīla, and the Establishment of the Duḥśīla-Prāsāda (Śiva Shrine Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् वेदव्याख्यान-यज्ञकथन-वादवितण्डासु निमग्ना विद्वद्ब्राह्मणसभा निरूप्यते। तत्र आगतः मुनिः दुर्वासाः शम्भोरायतनस्य/प्रासादस्य स्थापने योग्यं देशं पृच्छति; किन्तु वादगर्वेणावृताः ते न प्रत्युत्तरं ददति। तेषां ज्ञान-धन-कुलमदत्रयजन्यं दर्पं दृष्ट्वा स मुनिः सामाजिककलहस्य दीर्घकालप्रसवकं शापं ददाति। तदा वृद्धब्राह्मणः सुशीलः मुनिमनुगच्छन् क्षमां याचते, देवालयनिर्माणार्थं भूमिं च समर्पयति। दुर्वासाः तां प्रतिगृह्य शुभकर्माणि कृत्वा शिवप्रासादं निर्मापयति। अन्ये ब्राह्मणाः सुशीलस्य एकपक्षीयदानात् कुपिताः तं बहिष्कुर्वन्ति, प्रासादं च निन्दन्तः ‘अपूर्णः’ इति कीर्त्यां नाम्नि च दूषयन्ति, तस्मात् ‘दुःशील’ इति प्रसिद्धिं जनयन्ति। तथापि अन्ते स प्रासादः ख्यातिमाप्नोति—तस्य दर्शनमात्रेण पापनाशः कथ्यते। विशेषतः शुक्लाष्टम्यां मध्यलिङ्गदर्शनं मनसा चिन्तयन् यः पश्यति, स नरकलोकान् न पश्यतीति फलश्रुतिः। अत्र नम्रता-प्रायश्चित्तयोः प्रशंसा, दर्प-भेदभावयोः निन्दा, तथा प्रतिष्ठा-लिङ्गदर्शनयोः धार्मिकशक्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 38
धुन्धुमारेश्वर-माहात्म्य (The Māhātmya of Dhundhumāreśvara)
अध्यायेऽस्मिन् सूत-ऋषिसंवादरूपेण धुन्धुमारेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं निरूप्यते। धुन्धुमारो नृपतिः लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रत्नभूषितं प्रासादं कारयति, समीपे चाश्रमे घोरं तपः करोति। तत्रैव शुद्धा पुण्या सर्वतीर्थोपमा वापी स्थाप्यते, यस्यां स्नात्वा धुन्धुमारेश्वरं दृष्ट्वा यमलोके नरकदुर्गान् क्लेशान् न पश्यतीति फलश्रुतिः कथ्यते। ऋषीणां प्रश्नानुसारं सूतः तस्य वंशं सूर्यवंशं, ‘कुवलयाश्व’ इति प्रसिद्धिं, मरुप्रदेशे धुन्धु-दैत्यवधेन यशःप्राप्तिं च वर्णयति। अन्ते गौरीगणसमेतः शिवः साक्षात् प्रादुर्भूय वरं ददाति; राजा लिङ्गे नित्यं देवसन्निधिं याचते। शिवः तदनुगृह्य चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां विशेषमहत्त्वं निर्दिश्य नित्यावस्थानं ददाति। उपसंहारे स्नानपूजयोः शिवलोकप्राप्तिः, तथा मोक्षाभिमुखो राजा तत्रैव स्थित इति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 39
चमत्कारपुर-क्षेत्रमाहात्म्यं तथा ययाति-लिङ्गप्रतिष्ठा (Cāmatkārapura Kṣetra-Māhātmya and Yayāti’s Liṅga Consecration)
अस्याध्याये सूतः कथयति—धुन्धुमारेश्वरस्य उत्तरदिशि चमत्कारपुरं नाम पुण्यं क्षेत्रं, यत्र राजा ययातिः देवयानी-शर्मिष्ठाभ्यां सह “उत्तमं लिङ्गं” प्रतिष्ठापयामास। तत् लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं, भक्त्या पूजितं च सर्वेषां कामानां सिद्धिदं इति वर्ण्यते। भोगेषु परितृप्तो ययातिः राज्यं पुत्राय समर्प्य परं श्रेयः अन्वेष्टुं विनयेन मुनिं मार्कण्डेयम् उपससर्प। स सर्वतीर्थ-क्षेत्रेषु प्रधानं पावनतमं च विवेकपूर्वकं कथयितुं प्रार्थयामास। मार्कण्डेयः चमत्कारपुरं “सर्वतीर्थालङ्कृतं” क्षेत्रं निर्दिशति; तत्र विष्णुपदी गङ्गा पापहन्त्री, देवतानां निवासोऽपि प्रसिद्धः। अत्र पितामहेन द्विजानां प्रीत्यर्थं मुक्तः द्विपञ्चाशद्-हस्तपरिमाणः शिलाखण्डः पावनचिह्नत्वेन निर्दिश्यते; तथा च नियमः—यत् अन्यत्र वर्षे साध्यते, तत् अत्र दिनेऽपि सिद्ध्यति। एतद् श्रुत्वा ययातिः पत्न्यौ सह तत्र गत्वा शूलिनः शिवस्य लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य श्रद्धया पूजयामास, अन्ते च किन्नर-चारणैः स्तूयमानः द्वादशसूर्यसमप्रभः दिव्यविमानेन स्वर्गारोहणं प्राप—इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 40
Brahmī-Śilā, Sarasvata-Hrada, and the Ānandeśvara Sthala Narrative (ब्रह्मीशिला–सारस्वतह्रद–आनन्देश्वरकथा)
ऋषयः मोक्षप्रदा पापनाशिनी च ब्राह्मीशिला कथं प्रतिष्ठिता, किं च तस्याः प्रभाव इति पृच्छन्ति। सूतः कथयति—स्वर्गे कर्माधिकाराभावं त्रिसन्ध्योपासनायाश्च भूमौ आवश्यकतां चिन्तयन् ब्रह्मा महाशिलां भूमौ क्षिपति; सा चामत्कारपुरे पुण्यक्षेत्रे पतति। जलाभावे कर्म न सिध्यतीति ब्रह्मा सरस्वतीं आह्वयति; सा मनुष्यस्पर्शभयात् प्रकटं न गच्छति, तदा ब्रह्मा तस्याः निवासार्थं दुर्गमं महाह्रदं निर्माय नागान् नियोजयति यथा मानवस्पर्शो न भवेत्। तत्र मङ्कणकऋषिः आगत्य सर्पैर्बद्धोऽपि विद्यया विषं शमयति, स्नात्वा पितृतर्पणादिकं करोति। पश्चात् हस्तक्षते वनस्पतिरसप्रवाहं सिद्धिलक्षणमिव मन्यमानः हर्षोन्मत्तो नृत्यति, येन जगद्व्यथितम्। शिवः ब्राह्मणवेषेण आगत्य भस्मप्रादुर्भावेन श्रेष्ठलक्षणं दर्शयति, नृत्यनिवृत्तिं तपोविघ्नत्वात् उपदिशति, तत्रैव नित्यसन्निधिं दत्त्वा आनन्देश्वर इति प्रसिद्धो भवति; क्षेत्रं च ‘आनन्द’ इति नाम लभते। एतस्मादाख्याने जलसर्पाणां निर्विषत्वोत्पत्तिः, सरस्वतह्रदे स्नानस्य चित्रशिलास्पर्शस्य च तारकत्वं प्रतिपाद्यते। यमवचनात् सुलभस्वर्गारोहणभयेन इन्द्रः ह्रदं धूल्या पूरयतीति पश्चादुपशमनं कथ्यते। अन्ते तत्र तपसा सिद्धिसम्भवः, मङ्कणकप्रतिष्ठितलिङ्गे विशेषतः माघशुक्लचतुर्दश्यां पूजनस्य महत्फलं च पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 41
अशून्यशयन-व्रतं तथा जलशायी-जनार्दन-माहात्म्यम् | Ashūnyaśayana Vrata and the Māhātmya of Jalaśāyī Janārdana
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीणां प्रश्नानुसारेण धर्मकथां प्रवर्तयति। उत्तरदिशि “जलशायी” इति विख्यातं पुण्यक्षेत्रं वर्ण्यते, यत्र जलशयने हरौ भक्त्या पूजां कृत्वा पापविघ्ननिवृत्तिः स्यात्। हरिशयन–बोधनविधिः, उपवासः, भक्तिः च तत्र विशेषतः प्रशस्यते। कृष्णपक्षस्य द्वितीया “अशून्यशयना” इति नाम्ना निर्दिश्यते, सा जलशायिने जनार्दनाय परमप्रीतिदा इति कथ्यते। ततः पुरावृत्तं कथ्यते—दैत्यराजो बाष्कलिः इन्द्रं देवान् च पराजित्य, ते सर्वे श्वेतद्वीपे विष्णोः शरणं यान्ति। तत्र विष्णुः शेषे योगनिद्रायां लक्ष्म्या सह जलमध्ये विराजते। स इन्द्रं “चामत्कारपुर” नाम्नि क्षेत्रे घोरं तपः कर्तुं नियुङ्क्ते, तथा श्वेतद्वीपसदृशं महाजलाशयं प्रतिष्ठापयति। अशून्यशयनाद्वितीयातः आरभ्य चातुर्मास्यपर्यन्तं तत्र विष्णोः पूजनं विधीयते; व्रतेन इन्द्रः तेजसा समृद्धो भवति। अनन्तरं विष्णुः सुदर्शनं इन्द्रेण सह प्रेषयति; तेन बाष्कलिः निहतः, देवतानां राज्यं च पुनः प्रतिष्ठाप्यते। फलश्रुतौ उक्तं—लोकहिताय विष्णुः तस्मिन् सरसि नित्यं सन्निहितो भवति; ये श्रद्धया, विशेषतः चातुर्मास्ये, जलशायिनं पूजयन्ति ते परमान् सिद्धीन् इष्टान् कामान् च प्राप्नुवन्ति; कथाप्रसङ्गे तच्च क्षेत्रं द्वारकास्वरूपेणापि निर्दिश्यते।
Adhyaya 42
Viśvāmitra-kuṇḍa Māhātmya and Household-Ethics Discourse (विश्वामित्रकुण्डमाहात्म्य तथा स्त्रीधर्मोपदेशः)
अध्यायेऽस्मिन् द्विधा धर्मोपदेशः। प्रथमं सूतः विश्वामित्रसम्बद्धं पुण्यं कुण्डं वर्णयति—कामदं पावनं च। चैत्रशुक्लतृतीयायां तत्र स्नानं परमलावण्यं सौभाग्यं च ददाति; स्त्रीणां तु सन्तानलाभः श्रीवृद्धिश्च कथ्यते। पूर्वं तत्रैव स्वयम्भूता गङ्गा इति प्रसिद्धा पुण्यस्रोतः, यस्मिन् स्नातानां तत्क्षणादेव पापविमोचनं भवति। तत्र कृताः पितृतर्पणादयः अक्षयफलाः; दानहोमजपपाठादयश्चानन्तपुण्यप्रदाः इति प्रतिपाद्यते। ततो दृष्टान्तः—व्याधबाणविद्धा हरिणी जलं प्रविश्य तत्रैव मृता; तस्याः जलप्रभावात् मेनका नाम दिव्याप्सराऽभवत्, सा च पुनः तस्यां तिथौ तत्र स्नातुमागता। अनन्तरं मेनका विश्वामित्रं मुनिं समुपगम्य गृहस्थधर्मं विशेषतः स्त्रीधर्मं पृच्छति; तत्र भर्तृभक्तिः, वाक्शुद्धिः, सेवा-नियमाः, शौचाचारः, मिताहारः, आश्रितपालनं, गुरुसत्कारः, शास्त्रपरम्परापोषणं, सत्सङ्गविवेकश्च विस्तरेण निरूप्यते। एवं तीर्थमाहात्म्यं, कालविशेषः, पुण्यसिद्धान्तः, नीतिधर्मश्च परस्परं पूरकत्वेन दर्शिताः।
Adhyaya 43
ब्रह्मचर्य-रक्षा संवादः (Dialogue on Protecting Brahmacarya and Śaiva Vow-Discipline)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थे धर्माश्रये संक्षिप्तो धर्मतत्त्वसंवादः प्रवर्तते। मेनका दिवौकसां वेश्यागणे स्वात्मानं निर्दिश्य ब्राह्मणतपस्विनं प्रति कामाकुला भवति; तं कामसदृशं वर्णयति, आकर्षणजन्यदेहमानसविकारांश्च प्रकाशयति। सा च भीषणं प्रलोभनं करोति—यदि स न गृह्णीयात् तर्हि सा म्रियेत, स्त्रीहिंसादोषेन च स निन्दां प्राप्नुयादिति। तपस्वी तु शिवाज्ञापरायणानां व्रतिनां समुदायं स्मारयन् ब्रह्मचर्यस्य रक्षणं प्रतिपादयति। ब्रह्मचर्यं सर्वव्रतानां मूलं, विशेषतः शिवभक्तानां, इति स निगदति; पाशुपतव्रतधारिणः कृते एकेनापि मैथुनसंस्पर्शेन बहु तपोऽपि नश्यतीति च। स्त्रीसङ्गस्य भेदान्—स्पर्शं, दीर्घसंसर्गं, वार्तालापमपि—व्रतभङ्गभयेन दोषप्रायान् मन्यते, व्यक्तिनिन्दां न कृत्वा व्रतशुद्धिरक्षणमेव लक्ष्यं करोति। अन्ते सा शीघ्रं गच्छतु, अन्यत्र स्वाभिलषितं साधयतु, इति आदेशः; एवं तपस्विनो नियमः तीर्थस्य च धर्मवातावरणं रक्ष्यते।
Adhyaya 44
Viśvāmitrakunda-utpatti and Viśvāmitreśvara-māhātmya (विश्वामित्रकुण्डोत्पत्ति–विश्वामित्रेश्वरमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन कथिते धर्मोपदेशरूपे संवादे मेनका विश्वामित्रस्य मतं प्रश्नयति। ततः स ऋषिः व्रतिनां विशेषतः विषयासक्तेः दोषान्, कामसङ्गस्य भयङ्करपरिणामांश्च तीक्ष्णतया निरूपयति। अनन्तरं परस्परशापप्रसङ्गः प्रवर्तते—मेनका विश्वामित्रं अकालजरालक्षणैः शपति, स च तामेव तथैव प्रत्यशपति। ततः तस्य तीर्थस्य महिमा प्रकटते—तत्रोदके स्नात्वा उभौ स्वपूर्वरूपं प्राप्नुतः, शुद्धिकारिणी पुनरुत्थापकशक्तिश्च तस्य जलस्य दर्श्यते। महात्म्यं ज्ञात्वा विश्वामित्रः ‘विश्वामित्रेश्वर’नाम शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य तपः करोति। स्नानं लिङ्गपूजा च शिवलोकप्राप्तिं, देवलोकलाभं, पितृभिः सह भोगं च ददातीत्युक्तम्। अन्ते सर्वलोकेषु तीर्थस्य कीर्तिः, पापनाशकत्वं च संक्षेपेण प्रशंस्यते।
Adhyaya 45
पुष्करत्रयमाहात्म्यं (The Māhātmya of the Three Puṣkaras)
अध्यायः पुष्करत्रयमाहात्म्यं वर्णयति। सूतः कथयति—कार्त्तिकमासे कृत्तिकायोगे विश्वामित्रो मुनिः दूरस्थं मुख्यं पुष्करं गन्तुमशक्तः, तदनुरूपं पुण्यतीर्थं मृगयते। दिव्यवाणी तं त्रयाणां पुष्करजलानां लक्षणानि दर्शयति—ऊर्ध्वमुखपद्मानि ज्येष्ठपुष्करं, तिर्यङ्मुखपद्मानि मध्यमं, अधोमुखपद्मानि कनिष्ठपुष्करं सूचयन्ति। ततः प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने त्रिषु स्थानेषु स्नानविधिः, दर्शनस्पर्शयोः परमशुद्धिकरत्वं च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं बृहद्बलराज्ञः कथा—स मृगयायां जलं प्रविश्य योगसमये प्रादुर्भूतं दिव्यपद्मं गृहीत्वा, आकाशवाणीश्रवणानन्तरं पद्मं लुप्यते; राज्ञः कुष्ठरोगः समुत्पद्यते। एष दोषः उच्छिष्टाद्यशुद्धावस्थायां पवित्रवस्तुस्पर्शनिमित्त इति ज्ञात्वा, विश्वामित्रः सूर्योपासनां प्रायश्चित्तं निर्दिशति। राजा सूर्यप्रतिमां स्थापयित्वा विशेषतः रविवासरेषु नियमेन पूजयन् संवत्सरेण निरामयः सन् मृत्यौ सूर्यलोकं प्राप्नोति। अन्ते फलश्रुतिः—कार्त्तिके पुष्करे स्नानं ब्रह्मलोकप्रदं, स्थापितसूर्यदर्शनं आरोग्यकामसिद्धिदं, पुष्करे वृषोत्सर्गो महायज्ञफलप्रदः, अस्याध्यायस्य श्रवणपाठौ च इष्टसिद्ध्युत्कर्षकरौ।
Adhyaya 46
सारस्वततीर्थमाहात्म्य — Glory of the Sārasvata Tīrtha (Sarasvatī Tirtha)
अध्याय आरभ्यते यत्र मुनयः तीर्थानां विस्तृतं क्रमबद्धं विवरणं पृच्छन्ति। सूतः हाटकेश्वरजक्षेत्रे प्रसिद्धं सारस्वततीर्थं वर्णयति—तत्र स्नानमात्रेणापि जडवाक् जनोऽपि विवेकी वक्ता भवति, इष्टसिद्धिं च लोकान्तरप्राप्तिं च लभते। ततः राजकथा—बलवर्धनराजस्य पुत्रोऽम्बुवीचिः बाल्यादेव मूकः। पितरि रणमरणे मन्त्रिणः तं राज्ये स्थापयन्ति; वाक्शून्यत्वात् राज्ये बलवान् दुर्बलं पीडयति, अव्यवस्था प्रवर्तते। मन्त्रिणो वसिष्ठं शरणं यान्ति; स ऋषिः सारस्वततीर्थे स्नानं विधत्ते। स्नातमात्रेण राजा तत्क्षणं स्पष्टवाक् भवति; नदीशक्तिं ज्ञात्वा तटमृत्तिकया चतुर्भुजां सरस्वतीं निर्माय शुद्धशिलापीठे प्रतिष्ठाप्य धूपगन्धानुलेपनैः पूजयति, वाक्-बुद्धि-प्रज्ञा-दर्शनादिषु व्याप्तां देवीं स्तुत्या स्तौति। सरस्वती प्रत्यक्षीभूय वरं ददाति, प्रतिष्ठितमूर्तौ निवासं च प्रतिजानाति। अष्टमी-चतुर्दश्योः स्नानपूजयोः, विशेषतः श्वेतपुष्पैः नियमभक्त्या च, सर्वकामसिद्धिं वदति। फलश्रुतौ—भक्ताः जन्मजन्मान्तरं वाग्मिनो मेधाविनश्च भवन्ति, कुलं मूढतादोषात् रक्ष्यते; देव्याः पुरतः धर्मश्रवणं दीर्घस्वर्गफलदं, ग्रन्थदानं धर्मशास्त्रदानं वेदाध्ययनं च अश्वमेध-अग्निष्टोमादिमहायज्ञानां तुल्यफलप्रदं इति।
Adhyaya 47
महाकाल-जागर-माहात्म्य (Glory of the Mahākāla Night-Vigil in Vaiśākhī)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थमाहात्म्यरूपेण महाकालस्य जागरस्य महिमा विस्तरेण कथ्यते। ऋषयः सूतं पप्रच्छुः; स च इक्ष्वाकुवंशीयं राजा रुद्रसेनं दृष्टान्ततया वर्णयति—स प्रतिवर्षं अल्पपरिकरः कैमत्कारपुरक्षेत्रं गत्वा वैशाख्यां महाकालसन्निधौ रात्रौ जागरं करोति। तत्र उपवासः, भजन-नृत्य-गीतानि, जपः, वेदाध्ययनं च; प्रभाते स्नानं शौचाचारः, ततः ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः दीनदुःखितेभ्यश्च महादानं ददाति। एतस्य व्रतस्य प्रभावेन राज्ये समृद्धिः, शत्रुनाशश्च इति धर्मराजनीतिसंयुतं फलमपि प्रतिपाद्यते। पण्डितब्राह्मणसभा राजानं जागरहेतुं फलञ्च पृच्छति। राजा पूर्वजन्मकथां निवेदयति—विदिशायां दुष्कालवर्षाभावेन दरिद्रो वणिक् स पत्न्या सह सौराष्ट्रदेशं प्रति प्रयाति, कैमत्कारपुरसमीपे पद्मसरसि प्राप्तः। पद्मविक्रयः अन्नार्थं न सिध्यति; भग्नदेवालये शरणं गत्वा पूजाशब्दान् श्रुत्वा महाकालजागरं ज्ञात्वा, व्यापारं त्यक्त्वा पद्मैः पूजनं चकार। क्षुधया परिस्थित्या च जागरं जातम्; प्रभाते स ममार, पत्नी च सहगमनं कृतवती। तस्य भक्तेः प्रभावात् स कान्तीदेशे राजा जातः, सा च पूर्वस्मृतियुक्ता राजकन्या भूत्वा स्वयंवरेण तेन सह पुनर्मिलिता। अन्ते ब्राह्मणैः अनुमोदनं कृत्वा वार्षिकजागरविधानं प्रतिष्ठाप्यते; एतन्माहात्म्यं पापनाशनं मोक्षसमीपफलप्रदं चेति फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 48
Hariścandra-āśrama and Umā–Maheśvara Pratiṣṭhā (Harishchandra’s Austerity, Boon, and Pilgrimage Merit)
सूतो वर्णयति—हरिश्चन्द्रराजस्य देशे बहुवृक्षच्छायायुक्तो विख्यात आश्रमः, यत्र स राजा तपः कृत्वा ब्राह्मणान् यथेष्टदानैः पूजयामास। स सूर्यवंशस्य आदर्शभूपतिः; तस्य राज्ये प्रजासुखं, स्थैर्यं, भूमेः समृद्धिः च आसीत्, केवलं पुत्राभाव एव न्यूनता। वंशधरं प्रार्थयन् स चामत्कारपुरक्षेत्रे घोरं तपः कृत्वा भक्त्या लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। शिवः गौऱ्या सह गणैः सह प्रादुरभवत्। देवीप्रति यथोचितनमस्कारस्य लोपात् कलहो जातः, ततो देव्या शापः—पुत्रः बाल्येऽपि मृत्युनिमित्तं शोकं जनयिष्यति। तथापि हरिश्चन्द्रः पूजां, उपवासादि नियमं, होमोपहारान्, दानानि च निरन्तरं चकार। पुनः शिवपार्वत्यौ प्रादुरभवतः; देवी अवदत्—मम वाक्यं सत्यं, बालः म्रियते, किन्तु मम प्रसादात् शीघ्रं जीवितं प्राप्य दीर्घायुः, विजयी, वंशधरो भविष्यति। अथ क्षेत्रस्य माहात्म्यं कथ्यते—यः कश्चिद् तत्र उमामहेश्वरौ पूजयति, विशेषतः पञ्चम्यां, स इष्टसन्तानं तथा अन्यान् कामान् लभते। हरिश्चन्द्रः निरविघ्नराजसूय-सिद्धिं अपि याचते; शिवः अनुमन्यते। स राजा स्वनगरं प्रत्यागत्य तस्य प्रतिष्ठायाः आदर्शं परेषां भक्तानां कृते स्थापितवान्।
Adhyaya 49
Kalaśeśvara-māhātmya: Kalaśa-nṛpateḥ Durvāsasaḥ śāpena vyāghratva-prāptiḥ (कलेशेश्वरमाहात्म्य—कलशनृपतेर्दुर्वाससः शापेन व्याघ्रत्वप्राप्तिः)
सूतो नागरखण्डे कलेशेश्वरनाम तीर्थं वर्णयति—सरस्तटे स्थितं पापनाशनं, यस्य दर्शनमात्रेणापि जनः पापात् प्रमुच्यते। तस्य माहात्म्ये कारणकथा कथ्यते। यदुवंशीयः कलशो नाम राजा यज्ञकुशलः, दानशीलः, प्रजाहितनिरतः च। चातुर्मास्यव्रतसमाप्तौ महर्षिं दुर्वाससं समागतं दृष्ट्वा स स्वागतं कृत्वा प्रणम्य पाद्य-अर्घ्यादिभिः पूजयामास, सर्वस्वं च निवेद्य “किं ते प्रियम्” इति पप्रच्छ। दुर्वासाः पारणार्थं भोजनं याचते। राजा बहुविधं भोज्यं समर्पयति, तत्र मांसमपि आसीत्। भुक्त्वा दुर्वासाः मांसस्य रसगन्धं ज्ञात्वा व्रतभङ्गं मन्यमानः क्रुद्धोऽभवत्, “त्वं व्याघ्रो भविष्यसि” इति शापं ददौ। राजा भक्त्या कृतं, अज्ञानाद् दोषः जातः इति विनयेन शमनं याचते। तदा दुर्वासाः नियमं व्याचष्टे—श्राद्धयज्ञादिषु विना व्रतस्थो ब्राह्मणो मांसं न भुञ्जीत, विशेषतः चातुर्मास्यसमाप्तौ; तद्भक्षणेन व्रतफलनाशः। अनन्तरं स शापमोक्षोपायं ददौ—राज्ञः नन्दिनी नाम धेनुः पूर्वार्चितं बाणार्चितलिङ्गं दर्शयिष्यति, तदा शीघ्रं मोक्षः स्यात्। ऋषिः प्रययौ; राजा व्याघ्रत्वं प्राप्य स्मृतिविभ्रष्टः प्राणिनः हिंसन् महावनं प्रविवेश, मन्त्रिणः तु राज्यं रक्षन्तः शापान्तं प्रतीक्षन्ति।
Adhyaya 50
नन्दिनी-धेनोः सत्यव्रतं तथा लिङ्ग-स्नापन-माहात्म्यम् (Nandinī’s Vow of Truth and the Significance of Bathing the Liṅga)
अध्यायेऽस्मिन् गोपग्रामसमीपे वनप्रदेशे धर्मोपदेशात्मकं चरितं वर्ण्यते। शुभलक्षणा नन्दिनी नाम धेनुः वनान्ते गत्वा द्वादशसूर्यसमप्रभं तेजोमयं शिवलिङ्गं ददर्श। सा एकान्ते भक्त्या तत्र स्थित्वा बहुक्षीरैः स्नापनं कृत्वा लिङ्गं परितोषयामास। अनन्तरं घोरव्याघ्रः समायातः, दैवयोगात् सा तस्य दृष्टिपथे पतिता। नन्दिनी स्वजीवितं न शोचति, किन्तु गोष्ठे बद्धं वत्सं स्मृत्वा—यस्य पोषणं ममागमनाधीनम्—व्याघ्रं याचते: “अहं गत्वा वत्सं पाययित्वा न्यस्य पुनरागमिष्यामि।” व्याघ्रः “मृत्युमुखात् को निवर्तते?” इति शङ्कते। तदा सा सत्यव्रतं दृढीकुर्वन्ती महाशपथान् करोति—यदि न पुनरागच्छेयम्, तर्हि ब्रह्महत्यादिपातकदोषं, मातापितृवञ्चनं, अशुद्ध-अनुचितकर्मदोषं, विश्वासघातं, कृतघ्नतां, गो-कन्या-ब्राह्मणहिंसां, व्यर्थपाकं मांसभक्षणाद्यधर्मं, व्रतभङ्गं, असत्यं, पैशुन्यं च मयि पतत्विति। अनेन अध्यायेन शिवसेवा सत्येनैव सिद्ध्यतीति, तीव्रसङ्कटेऽपि नैतिकनिष्ठा एव भक्तेः प्रमाणमिति च उपदिश्यते।
Adhyaya 51
कलशेश्वर-लिङ्गमाहात्म्ये नन्दिनी-सत्यव्रत-व्याघ्रमोक्षः (Kalāśeśvara Liṅga Māhātmya: Nandinī’s Vow of Truth and the Tiger’s Liberation)
सूतो धर्मोपदेशयुक्तं पवित्रदेशसम्बद्धं वृत्तान्तं कथयति। अरण्ये व्याघ्रेण गृहीता नन्दिनी गौर्माता वत्सस्य पोषणरक्षणार्थं सत्यशपथपूर्वकं क्षणिकं मोक्षं याचते। सा वत्सं समीपं गत्वा संकटं निवेदयति, मातृभक्तिं तथा वननीतिं च शिक्षयति—लोभं प्रमादं च अविश्वासं च परिहर इति। वत्सो मातरं परमाश्रयमिति स्तौति, सह गन्तुमिच्छति; नन्दिनी तु तं रक्षितुं गोसमूहे न्यस्य, अन्याः गावः क्षमां याचते, अनाथवत्सस्य सामूहिकपालनं नियोजयति। गोसमूहः आपत्काले ‘अनपापमृषा’ इति शपथभङ्गं अनुमन्यते; किन्तु नन्दिनी सत्यं धर्मस्य मूलमिति निश्चय्य व्याघ्रं प्रति प्रत्यागच्छति। तस्याः सत्यनिष्ठां दृष्ट्वा व्याघ्रः पश्चात्तापं कृत्वा, हिंसाजीवनस्य मध्ये आत्मकल्याणोपायं पृच्छति। नन्दिनी कलियुगे दानस्य प्रधानत्वं निर्दिश्य, बाणप्रतिष्ठितप्रायं कलशेश्वरलिङ्गं दर्शयति; नित्यं प्रदक्षिणां प्रणामं च कर्तुं प्रेरयति। तत्र दर्शनमात्रेण व्याघ्रः रूपात् मुक्तः शापग्रस्तः हैहयवंशीयः कलाशराजा इति प्रकटयति, स्थानं चमत्कारपुरक्षेत्रं सर्वतीर्थमयं कामदं च स्तौति। अन्ते फलश्रुतिः—कार्त्तिके दीपदानं, मार्गशीर्षे भक्तिनृत्यगीतादि च लिङ्गसन्निधौ पापक्शयकरं शिवलोकप्रदं; अस्य माहात्म्यस्य पाठोऽपि तुल्यफलदः।
Adhyaya 52
Rudrakoṭi–Rudrāvarta Māhātmya (Kapilā–Siddhakṣetra–Triveṇī Context)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः क्षेत्रस्य सूक्ष्म-भूगोलं वर्णयति। कश्चन नृपः उमामहेश्वरौ प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं निर्माय, अग्रे निर्मलं सरः स्थापयति। ततः दिग्भेदेन पुण्यस्थानानि निर्दिश्यन्ते—पूर्वे अगस्त्यकुण्डस्य समीपे परमपावनी वापी, दक्षिणे कपिला नदी यत्र कपिलस्य सांख्यजन्य-सिद्धिः प्रसिद्धा, तथा सिद्धक्षेत्रं यत्र असंख्याः सिद्धाः सिद्धिं प्राप्तवन्तः। चतुर्भुजा वैष्णवी शिला पापनाशिनीति कथ्यते। गङ्गायमुनयोर्मध्ये सरस्वती स्थितेति, अग्रे प्रवहन्ती त्रिवेणी लौकिक-कल्याणं मोक्षं च ददातीति संगम-तत्त्वं प्रतिपाद्यते। त्रिवेण्यां दाहादि-अन्त्येष्टिकर्मणि कृतं मोक्षप्रदं, विशेषतः ब्राह्मणानामिति; गोष्पदाकार-चिह्नं दृश्यते इति देश-प्रमाणं निर्दिश्यते। अन्ते रुद्रकोटि/रुद्रावर्त-माहात्म्यं—दर्शन-प्राधान्येच्छया आगतान् दक्षिणदेशीय-ब्राह्मणान् प्रति महेश्वरः कोटिरूपेण प्रादुर्भूय तदाख्यां स्थापयति। चतुर्दश्यां विशेषतः आषाढे कार्तिके माघे चैत्रे च दर्शनं, श्राद्धकर्म, उपवासः जागरणं च, योग्यब्राह्मणाय कपिला-गोदानं, षडक्षर-जपः शतरुद्रीय-पाठश्च, गीत-नृत्यादि-भक्त्युपहाराश्च पुण्यवर्धकाः इति विधयः कथ्यन्ते।
Adhyaya 53
Ujjayinī-Mahākāla Pīṭha and the Bhṛūṇagarta Tīrtha: Expiation Narrative of King Saudāsa
अध्यायेऽस्मिन् द्वौ तीर्थप्रधानौ धर्मप्रसङ्गौ समन्वितौ। प्रथमं उज्जयिनी सिद्धसेविता पीठरूपा निरूप्यते, यत्र महादेवो महाकालरूपेण नित्यं विराजते। वैशाखमासे श्राद्धकर्म, दक्षिणामूर्त्यभिमुखं पूजनम्, योगिनीपूजनम्, उपवासः, पौर्णमास्यां रात्रिजागरः च पुण्यप्रदाः कथ्यन्ते; एतेन पितॄणां उद्धारः, जरा-मृत्युभयात् मोक्षश्च प्रतिज्ञायते। द्वितीयं भृूणगर्ततीर्थं विशालं पापनाशनं च वर्ण्यते। सौदासो नाम राजा ब्राह्मणभक्तोऽपि राक्षसस्य विघ्नेन दीर्घयज्ञे दूषिते, निषिद्धमांसप्रदानस्य मायया वसिष्ठशापं प्राप्य राक्षसत्वं गतः; ततः ब्राह्मणहिंसा-यज्ञविघ्नादिषु प्रवृत्तः। क्रूरबुद्धिं राक्षसं हत्वा स मानुषरूपं पुनर्लभते, तथापि ब्रह्महत्यादोषलक्षणैः दुर्गन्ध-तेजोहान्या लोकपरिहारैश्च पीड्यते। तीर्थयात्रा-नियमसंयमाभ्यां प्रेरितः स चमत्कारपुरसमीपे जलपूर्णे गर्ते पतित्वा ततः प्रभामयः शुद्धश्चोत्थितः; आकाशवाणी तीर्थप्रभावेन मुक्तिं घोषयति। अनन्तरं भृूणगर्तस्य शिवगूढनिवाससम्बन्धोऽवतार्यते, विशेषतः कृष्णचतुर्दश्यां श्राद्धस्य कालप्रभावः प्रतिपाद्यते; स्नान-दान-यत्नेन पितृमोक्षः सिध्यतीति उपदिश्यते।
Adhyaya 54
नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Carmamuṇḍā Established by Nala
अस्मिन्नध्याये सूतः कथां प्रवर्तयति—हाटकेश्वरक्षेत्रे नलेन प्रतिष्ठापिता देवी चर्ममुण्डा निवसतीति तस्याः माहात्म्यं वर्ण्यते। निषधाधिपतिः नलः धर्मशीलः, दमयन्त्या सह विवाहं कृत्वा, कलिप्रभावात् द्यूतेन राज्यं नष्ट्वा वनमध्ये दमयन्त्याः वियोगं प्राप्य वनान्तरं वनान्तरं भ्रमति। महानवम्यां तु संसाधनाभावात् मृत्तिकामयीं देव्याः प्रतिमां निर्माय फलमूलैः पूजनं चकार। ततः स बहुनामभिः स्तोत्रेण देवीं स्तौति—सर्वव्यापिनीं, उग्रां रक्षिणीं च। देवी प्रसन्ना प्रादुर्भूय वरं ददौ; नलः निरपराधायाः भार्यायाः पुनर्मिलनं याचते। अन्ते फलश्रुतिः—यः कश्चिदनेन स्तोत्रेण देवीं स्तौति, स तस्मिन्नेव दिने इष्टं फलम् अवाप्नोति। इति नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽस्याध्यायस्य समाप्तिः।
Adhyaya 55
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya: The Glory of Naleśvara)
अध्यायः ५५ नलेश्वरस्य माहात्म्यं वर्णयति। सूतः कथयति यत् राजा नलेन प्रतिष्ठापितं शिवलिङ्गं नलेश्वराख्यं समीपे सुलभं, तस्य भक्त्या दर्शनमात्रेण पापक्षयः स्यात्, मोक्षाभिमुखं फलमपि लभ्यते। देवालयस्य पुरतः निर्मलजलयुक्ते कुण्डे स्नानं कृत्वा दर्शनात् कुष्ठादिचर्मरोगा अन्ये च व्याधयः प्रशमं यान्ति; तत्कुण्डं मत्स्यादिजलचरैः पद्मैश्च शोभितम् इति वर्ण्यते। ततः संवादः प्रवर्तते—प्रतिष्ठापनात् प्रसन्नः शिवो नलं वरं दातुम् इच्छति। नलः लोकहिताय शिवस्य नित्यसन्निधिं, रोगनिवारणं च याचते। शिवः सोमवारे प्रात्यूषकाले विशेषतः सुलभतां ददाति, तथा विधिं निर्दिशति—श्रद्धया कुण्डस्नानानन्तरं दर्शनं, सोमवारे निशान्ते कुण्डमृदा देहे लेपनं, निष्कामया पूजया पुष्पधूपगन्धानुलेपनादिभिः आराधनं च। अन्ते शिवोऽन्तर्धत्ते, नलः स्वराज्यं प्रतियाति, ब्राह्मणाः परम्परया पूजां करिष्याम इति व्रतं गृह्णन्ति; चिरकल्याणकामैः सोमवासरे विशेषतः दर्शनं कर्तव्यम् इति उपदेशेन अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 56
Vaṭāditya (Sāmbāditya) Darśana and Saptamī-Vrata Phala — “वटादित्यदर्शन-सप्तमीव्रतफलम्”
अध्यायेऽस्मिन् सूतः तीर्थमहात्म्यं कथयन् साम्बादित्यस्य (सुरेश्वरस्य) दर्शनस्य परमप्रभावं प्रतिपादयति। यः कश्चिद् देवं भक्त्या पश्यति, स हृदिस्थान् कामान् प्राप्नोति; विशेषतः माघशुक्लसप्तम्यां रविवासरे च दर्शन-पूजनं कृत्वा नरकगतिं न याति इति निगद्यते। ततो दृष्टान्तः—गालवो नाम ब्राह्मणऋषिः स्वाध्यायशीलः शान्ताचारः कर्मकुशलः कृतज्ञश्च, वृद्धावस्थां पुत्ररहितः प्राप्त्वा शोकाकुलो भवति। स गृहचिन्तां परित्यज्य तत्र सूर्योपासनां दीर्घकालं करोति; पाञ्चरात्रविधिना प्रतिमां प्रतिष्ठाप्य ऋतुनियमैः इन्द्रियनिग्रहैः उपवासैश्च तपः समाचरति। पञ्चदशवर्षेषु पूर्णेषु वटवृक्षसमीपे सूर्यदेवः प्रादुर्भूय वरं दत्त्वा सप्तमीव्रतसम्बद्धं वंशवर्धनं पुत्रं प्रददाति। स पुत्रो वटसमीपे जातत्वात् ‘वटेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धो भवति, पश्चात् रम्यं देवालयं निर्माय देवो ‘वटादित्य’ इति लोके विख्यातः सन्तानप्रदः पूज्यते। अन्ते फलश्रुतिः—सप्तम्यां रविवासरे च उपवासपूर्वकं विधिवत् पूजनं गृहस्थाय उत्तमं पुत्रं ददाति; निष्कामोपासना तु मोक्षमार्गप्रवर्तिका इति। नारदप्रोक्ता गाथा अपि सन्ततिफलस्य महत्त्वं वर्धयति, तदर्थं अन्योपायान् अपि अतिक्रम्य एषा भक्तिः श्रेष्ठेति प्रतिपादयति।
Adhyaya 57
Bhīṣma at Śarmiṣṭhā-tīrtha: Expiation, Śrāddha Eligibility, and Shrine-Foundation
सूत उवाच—अस्मिन् क्षेत्रे भीष्मेण ब्राह्मणानुमत्या आदित्यप्रतिमा प्रतिष्ठापिता। पूर्वं परशुरामेण सह तस्य संग्रामः, अम्बायाश्च प्रतिज्ञा स्मार्यते; ततो भीष्मः स्ववाक्कर्मजन्यधर्मफलविषये शङ्कितः। स मार्कण्डेयमुनिं पप्रच्छ—यद्यन्यः कश्चिद्वाक्प्रेरणया देहत्यागं करोति, तत्र पापभागः कस्य? मुनिराह—यस्य क्रियया वा प्रेरणया वा स्त्री-ब्राह्मणादयः प्राणान् त्यजन्ति, तस्य दोषः; अतः तादृशान् प्रति क्रोधो न कर्तव्यः। तत्र स्त्रीवधस्य गुरुत्वं महाब्राह्मणहिंसासदृशं निरूप्य, दान-तप-व्रतादयः साधारणोपायाः तस्य शमनाय न पर्याप्ताः, तीर्थसेवाया एव विशेषः इति प्रतिपाद्यते। भीष्मो गयाशिरसि श्राद्धं कर्तुमिच्छन्, दिव्यवाणीं शृणोति—स्त्रीहत्यासम्बन्धदोषात् त्वं श्राद्धेऽनर्हः; वरुणदिशि समीपे शर्मिष्ठातीर्थं गच्छ। कृष्णाङ्गारकषष्ठ्यां स्नानं कृत्वा तद्दोषात् प्रमुच्यसे। स तत्र स्नात्वा श्रद्धया श्राद्धं कृत्वा शुद्धोऽभवत्; वाणी शान्तनुरिति प्रख्याता, तं स्वधर्मे प्रवर्तयामास। ततः भीष्मः आदित्यं, विष्णुसम्बद्धां प्रतिमां, शिवलिङ्गं, दुर्गां च समूहेन प्रतिष्ठाप्य, ब्राह्मणान् पूजाव्यवस्थायां न्ययोजयत्; सूर्यसप्तमी, शिवाष्टमी, विष्णोः शयन-प्रबोधनदिनानि, दुर्गानवमी च उत्सवकालान् नियोज्य गीत-वाद्य-उत्सवैः सह निरन्तरभक्तानां परमफलप्राप्तिं प्रतिजज्ञे।
Adhyaya 58
शिवगंगामाहात्म्यवर्णनम् (Śiva-Gaṅgā Māhātmya: Theological Discourse on the Sanctity of Śiva-Gaṅgā)
अस्मिन्नध्याये हाटकेश्वरक्षेत्रे शिवगङ्गायाः माहात्म्यं तथा तीर्थस्य विधि-न्यायोपदेशश्च वर्ण्यते। प्रथमं देवचतुष्टयस्य प्रतिष्ठापनानन्तरं शिवलिङ्गसमीपे त्रिपथगामिनी गङ्गा विधिवत् स्थाप्यते। भीष्मः प्रमाणभूतः कथयति—यः तत्र स्नात्वा तं (कथाप्रवक्तारं) पश्यति स पापैः प्रमुच्यते शिवलोकं च गच्छति; किन्तु तस्मिन्नेव तीर्थे मिथ्याशपथः कृतः शीघ्रं यमलोकं नयति, यतः तीर्थं सत्यासत्ययोः फलमधिकं करोति। ततः दृष्टान्तः—शूद्रजन्मा पौण्ड्रकनाम युवकः क्रीडया मित्रस्य पुस्तकमपहरति, ततः निह्नोति, भागीरथ्यां स्नात्वा शपथं च करोति। तस्य शास्त्रचौर्येण दुष्टवाक्येन च शीघ्रं कुष्ठादिरोगः, जनपरित्यागः, देहवैकल्यं च जायते। अन्ते उपदिश्यते—हास्येनापि, लघुत्वेनापि, विशेषतः पवित्रसाक्षिणां पुरतः, शपथो न कर्तव्यः; तीर्थयात्रायां वाक्संयमः सदाचारश्च परमं धर्मः।
Adhyaya 59
विदुरकृत-देवत्रयप्रतिष्ठा तथा अपुत्रदुःख-प्रशमनम् (Vidura’s Triadic Consecration and the Remedy for Childlessness)
सूतो विदुरस्य परम्परां कथयति। हस्तिनापुरसम्बद्धो विदुरोऽपुत्रस्य परलोकगतिं विषये मार्गदर्शनं पृच्छति। गालवऋषिः धर्मशास्त्रप्रसिद्धानां द्वादशप्रकाराणां पुत्राणां विवेचनं कृत्वा वदति—येषां कस्यचित् अपि पुत्ररूपस्य सन्तानसन्ततिः नास्ति, तस्य परत्र दुःखदं फलम्। एतदाकर्ण्य विदुरः शोकाकुलो भवति। तदा गालवः तं पुण्यतमदेशे रक्तशृङ्ग-हाटकेश्वरक्षेत्रसमीपे ‘पुत्रवृक्ष’रूपेण विष्णुस्वरूपेणाभिमतं अश्वत्थं प्रतिष्ठापयितुं उपदिशति। विदुरोऽश्वत्थं स्थापयित्वा पुत्रप्रतिनिधिरूपेण प्रतिष्ठाविधिं करोति, ततः वटमूले माहेश्वरलिङ्गं स्थापयति, अश्वत्थमूले विष्णुं न्यस्य सूर्य-शिव-विष्णुत्रयात्मकं पवित्रसमुच्चयं संस्थापयति। स्थानीयब्राह्मणान् नित्यपूजादायित्वे नियोजयति; ते च स्ववंशपरम्परया तदनुष्ठानं वहितुम् अङ्गीकुर्वन्ति। अत्र कालविशेषपूजा निर्दिश्यते—माघे सप्तम्यां रविवासरे सूर्यपूजा, सोमवासरे तथा विशेषतः शुक्लपक्षे अष्टम्यां शिवपूजा, तथा विष्णोः शयन-प्रबोधनव्रतेषु सावधानपूजनम्। अनन्तरं इन्द्रेण (पाकशासन) भूमिना लिङ्गस्य आच्छादनं जातमिति कथ्यते; अशरीरवाणी तस्य स्थानं प्रकाशयति। विदुरः क्षेत्रं पुनरुद्धृत्य प्रासादादिनिर्माणार्थं धनं ददाति, ब्राह्मणानां वृत्तिं च स्थापयित्वा स्वाश्रमं प्रत्यावर्तते।
Adhyaya 60
Narāditya-pratiṣṭhā and the Mahitthā Devatā: Installation, Worship-Times, and Phala
अध्यायेऽस्मिन् षष्टितमे मुनयः महित्था-देवतायाः क्षेत्रस्य च प्रतिष्ठा-कारणं पृच्छन्ति। सूतः प्राचीनपरम्परां कथयति—अगस्त्येनाथर्वणमन्त्रप्रभावसमन्विता शोषणी विद्या प्रयुज्यते, तस्याः प्रसादात् “चमत्कारपुर” इति ख्यातक्षेत्रे वरदायिनी महित्था देवता प्रादुर्भवति। ततः तीर्थमानचित्रवत् प्रतिष्ठितदेवताः फलानि च निर्दिश्यन्ते—सूर्यः “नरादित्य”रूपेण रोगशमन-रक्षणफलदः, जनार्दनः “गोवर्धनधर”रूपेण समृद्धि-गोक्षेमप्रदः, नरसिंहः, विघ्नहर्ता विनायकः, तथा नरा-नारायणौ। द्वादशी-चतुर्थीविशेषदर्शन-पूजनं, विशेषतः कार्तिकशुक्लपक्षे, महाफलप्रदं कथ्यते। अर्जुनस्य तीर्थयात्रा दृष्टान्तः—हाटकॆश्वरसम्बद्धे क्षेत्रे सः सूर्यादिदेवान् रम्यदेवालये प्रतिष्ठापयति, ब्राह्मणेभ्यो धनं ददाति, नित्यस्मरण-पूजनभारं तेषु न्यस्यति। अन्ते अस्य माहात्म्यश्रवणं पापनाशनं, चतुर्थ्यां मोदकादिनैवेद्यं च विघ्नविनाशकं मनोवाञ्छितफलप्रदं इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 61
विषकन्यकोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of the Viṣakanyā) — Śarmiṣṭhā-tīrtha Context
अध्याये ऋषयः ‘शर्मिष्ठा-तीर्थ’स्य उत्पत्तिं माहात्म्यं च पप्रच्छुः। सूतः सोमवंशीयस्य वृकनृपतेः पावनचरितं कथयति—स धर्मपरायणः प्रजाहिते रतः, तस्य पत्न्या तु अशुभलग्ने कन्या जाता। नृपतिः ज्योतिष्शास्त्रविदो ब्राह्मणान् पृष्टवान्; ते तां विषकन्यां निश्चित्य अवदन्—यः पतिः भविष्यति स षण्मासाभ्यन्तरे म्रियते, यस्मिन् गृहे सा वसति तद्गृहं दारिद्र्येण नश्यति, पितृकुलं पतिगृहं च विनाशं यास्यतः। राजा तां त्यक्तुं न मन्यते। स दीर्घं कर्मसिद्धान्तं प्रतिपादयति—पूर्वकृतं कर्म अवश्यं फलं ददाति; बलात् बुद्ध्या मन्त्रैः तपसा दानेन तीर्थसेवनैः संयमेन वा केवलं कर्मफलनिवारणं न शक्यते। यथा वत्सः बहुगवां मध्ये स्वमातरं प्राप्नोति, यथा तैलक्षये दीपः स्वयमेव निर्वाति, तथा कर्मक्षये दुःखस्यापि निवृत्तिः। अन्ते दैवपुरुषकारयोः लोकोक्त्या सह धर्मे स्थित्वा स्वकर्मणः उत्तरदायित्वं वहनीयम् इति नीतिशिक्षा प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 62
शर्मिष्ठातीर्थमाहात्म्य (Śarmiṣṭhā-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śarmiṣṭhā Tīrtha
अध्यायः द्विषष्टितमः तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे शर्मिष्ठातीर्थस्योत्पत्तिं मोक्षप्रदत्वं च कथयति। सूतः वर्णयति—राजा मन्त्रिभिः प्रतिषिद्धोऽपि “विषकन्या”मिति ख्यातां कन्यां न गृह्णाति; ततः शत्रवोऽभ्यागत्य युद्धे राजा निहतः, नगरं च त्रस्तम्। जनाः तां कन्यां दोषयन्तः वधनिर्वासनं याचन्ति; सा लोकनिन्दां श्रुत्वा वैराग्यसदृशं निश्चयं कृत्वा हाटकेश्वरसम्बद्धं पुण्यक्षेत्रं गच्छति, तत्र पूर्वजन्मस्मृतिः प्रादुरभवत्। पूर्वजन्मकथायां सा दरिद्रवञ्चिता स्त्री ग्रीष्मतृष्णार्ता सती तृषितायै गावै अल्पं जलं दयया दत्तवती—तदेव पुण्यबीजं जातम्। अन्यः कर्मबन्धः तस्याः “विषकन्या”भावं प्रकाशयति—सा कदाचित् गौरीपार्वत्याः सुवर्णप्रतिमां स्पर्शभङ्गविक्रयार्थं खण्डयामास, तेन दुष्कर्मविपाकः समभवत्। तदुपशमाय सा ऋतुपर्यायेण दीर्घं तपः कृत्वा, नियमोपवासैः पूजोपहारैश्च देवीं समाराधयामास; परीक्षार्थं शची (इन्द्राणी) वरं दातुमुपस्थितापि, सा तं नाङ्गीकृत्य “पार्वत्याः शरणं” इति दृढं व्रतमवदत्। अन्ते शिवसहिते पार्वती प्रादुरभूय स्तुतिं श्रुत्वा वरं दत्त्वा तां दिव्यरूपां चकार, तत्र स्वाश्रमं स्थापयामास। फलश्रुतौ—माघशुक्लतृतीयायां स्नानेन विशेषतः स्त्रीणां काम्यफलप्राप्तिः, महापातकादीनामपि स्नानदानादिभिः शुद्धिः, अध्यायश्रवणपाठयोश्च शिवलोकसामीप्यं चोच्यते।
Adhyaya 63
सोमेश्वर-प्रादुर्भावः (Someshvara Liṅga: Origin Narrative and Observance)
अध्यायः सोमेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। सूतः सोमेन प्रतिष्ठापितं प्रसिद्धं लिङ्गं वर्णयति, तथा च वर्षपर्यन्तं सोमवासरेषु (सोमवारे) नियतं पूजनव्रतं निर्दिशति। एतत् व्रतम् आचरन् भक्तः क्षयादिरोगेभ्यः, यक्ष्मादिभ्यः दीर्घकालिकव्याधिभ्यश्च विमुच्यते इति प्रतिपाद्यते। ततः सोमस्य व्याधेः कारणं निरूप्यते—सः दक्षस्य सप्तविंशतिदुहितॄः (नक्षत्ररूपाः) परिणय्य रोहिण्यां विशेषासक्तिं करोति। अन्याः पत्न्यः रोहिणीपक्षपातं दृष्ट्वा दक्षं प्रति निवेदयन्ति; दक्षः धर्मतः सोमं निगृह्णाति। सोमः प्रतिज्ञां कृत्वापि पुनः तदेवाचरति, तदा दक्षः तं यक्ष्मरोगेन शशाप। सोमः औषधानि वैद्यान् च अन्विष्यापि न लभते; वैराग्यं गृह्णन् तीर्थयात्रां कृत्वा प्रभासक्षेत्रं गच्छति, तत्र रोमकं मुनिं समुपसर्पति। रोमकः वदति—शापो न प्रत्यक्षं निवर्त्यते, किन्तु शिवभक्त्या तस्य प्रभावः शम्यते; सोमः अष्टषष्टितीर्थेषु लिङ्गानि प्रतिष्ठाप्य श्रद्धया पूजयेत्। शिवः प्रादुर्भूय दक्षेन सह मध्यस्थतां कृत्वा शापसत्यं रक्षन् चन्द्रस्य पक्षद्वयेन वर्धनक्षयौ नियच्छति। सोमः स्थापितलिङ्गेषु शिवस्य नित्यसन्निधिं याचते; शिवः सोमवासरेषु विशेषसामीप्यं ददाति। अन्ते सर्वतीर्थेषु सोमेश्वरप्रादुर्भावानां कीर्तनं समाप्यते।
Adhyaya 64
Chamatkārī Devī—Pradakṣiṇā-Phala and the Jātismara King
अध्यायः ६४ सूतेन कथितं तीर्थप्रधानं देव्या माहात्म्यं वर्णयति। चमत्कारिणी देवी नाम्ना देवी श्रद्धया “चमत्कार-नरेन्द्रेण” प्रतिष्ठापिता, नवस्थापितनगरस्य प्रजाजनस्य च, विशेषतः भक्तब्राह्मणानां रक्षणार्थम्। महा-नवम्यां पूजनं वर्षपर्यन्तं अभयप्रदं—भूतप्रेतादिभ्यः, शत्रुभ्यः, व्याधिभ्यः, चोरादिभ्यश्च रक्षां ददाति इति। शुक्लाष्टम्यां शुद्धभक्तः एकाग्रचित्तेन पूजयन् इष्टसिद्धिं लभते; निष्कामः तु देव्या अनुग्रहेण सुखं मोक्षं च प्राप्नोति। दृष्टान्तः—दशार्णदेशस्य चित्ररथराजा शुक्लाष्टम्यां महतीं प्रदक्षिणां नित्यं करोति। ब्राह्मणैः पृष्टः स स्वपूर्वजन्म कथयति—देव्याः सन्निधौ शुकनः आसीत्; नीडं प्रविशन् निर्गच्छन् च अनायासेन नित्यं प्रदक्षिणां कृत्वा तत्रैव मृतः, ततः जातिस्मरराजा अभवत्। अतः प्रदक्षिणा आकस्मिकापि फलवती, श्रद्धया चेत् अधिकफलप्रदा इति प्रतिपाद्यते। अन्ते सामान्योपदेशः—भक्त्या कृतप्रदक्षिणा पापान् नाशयति, इष्टफलानि ददाति, मोक्षमार्गं पोषयति; यः वर्षं यावत् एतत् व्रतं धारयति स तिर्यग्योनिषु पुनर्जन्म न प्राप्नोति इति।
Adhyaya 65
Ānarteśvara–Śūdrakeśvara Māhātmya (Merit of the Ānarteśvara and Śūdrakeśvara sites)
सूत उवाच—देवैः कृतं सरः, तत्र आनर्तराजेन (सुहयेनापि कथितेन) ‘आनर्तेश्वर’ इति लिङ्गं प्रतिष्ठापितम्। अङ्गारक-षष्ठ्यां तत्र स्नानात् राजवत् सिद्धिः स्यात् इति श्रुत्वा ऋषयः तस्याः सिद्धेः कारणं पप्रच्छुः। ततः दृष्टान्तः—सिद्धसेन-नाम वणिजः स्वकारवाणेन सह गच्छन् श्रान्तं शूद्रसेवकं निर्जने मरौ त्यक्तवान्। रात्रौ स शूद्रः प्रेतराजं सपरिवारं ददर्श; ते अतिथ्यं याचन्ते, अन्नं जलं ददति, एवं प्रतिरात्रं तदावृत्तिः। प्रेतराजः कथयति—गङ्गायमुनासङ्गमे हाटकेश्वर-समीपे महाव्रतधरस्य तीव्रतपसः प्रभावात् मम निशि समृद्धिः; स कपालेन रात्रौ शौचं करोति। मोक्षार्थं तस्य कपालं चूर्णीकृत्य सङ्गमे क्षिप्तव्यम्, तथा गयाशिरस्तीर्थे पत्रिकास्थित-नामभिः श्राद्धं कर्तव्यम् इति याचते। शूद्रः निगूढधनं लभते, कपालविधिं श्राद्धानि च सम्यक् करोति; प्रेताः उत्तमां गतिं प्राप्नुवन्ति। स शूद्रः क्षेत्रे वसन् ‘शूद्रकेश्वर’ लिङ्गं प्रतिष्ठापयति। फलश्रुतिः—स्नानपूजाभ्यां पापक्षयः, दानभोजनैः पितॄणां दीर्घतृप्तिः, अल्पं सुवर्णदानमपि महायज्ञतुल्यम्, तत्र उपवासमरणं पुनर्जन्मविमोचनं मोक्षलक्षणं च इति।
Adhyaya 66
रामह्रद-माहात्म्यम् (Glory of Rāmahrada) — Jamadagni, the Cow of Plenty, and Ancestral Tarpaṇa
अध्यायः ६६ आरभ्यते—सूतेन ‘रामह्रद’ इति प्रसिद्धं तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र रुधिरसम्बद्धैः पिण्डोदकादिभिः पितरः तृप्ताः इति श्रूयते। ऋषयः तद्विषये शङ्कां कुर्वन्ति—पितृतर्पणं तिलतोयादिशुद्धद्रव्यैः प्रसिद्धं, रुधिरं तु अन्येषां भूतादीनां सम्बन्धि इति; किमर्थं च जामदग्न्येन (परशुरामेण) एतादृशं कृतम् इति पृच्छन्ति। सूतो व्रतक्रोधहेतुम् आख्यायते—हैहयराजेन सहस्रार्जुनेन (कार्तवीर्यार्जुनेन) महर्षेः जमदग्नेः अन्यायवधः कृतः। ततः कथा विस्तरं गच्छति—जमदग्निः राजानं सत्कार्य, दिव्यया होमधेन्वा कामधेनुसदृश्या च गव्या स्वबलं सह सैन्यं च अतिथिधर्मेण तर्पयति। राजा तां गाम् राज्यबलवृद्ध्यर्थं लुब्धः सन् याचते; ऋषिः न ददाति, साधारणगवामपि अवध्यत्वं प्रतिपादयन् गवां विक्रयादिकं महापापं निन्दति। ततः राजपुरुषैः जमदग्निर्हतः; धेनोः शक्त्या पुलिन्दाः रक्षकाः प्रादुर्भवन्ति, ते राजसैन्यं पराजयन्ति। राजा गाम् परित्यज्य निवर्तते, ‘रामः आगमिष्यति’ इति चेतनया। एवं रामह्रदस्य तर्पणमहिमा अतिथिधर्मः, तपस्विहिंसा, राजाधिकारस्य सीमा च इति धर्मार्थकथया सह सम्बध्यते।
Adhyaya 67
हैहयाधिपतिवधः पितृतर्पणप्रतिज्ञा च (Slaying of the Haihaya lord and the vow concerning ancestral offering)
सूतो वर्णयति—परशुरामो भ्रातृभिः सह आगत्य आश्रमं ध्वस्तं, धेनुं च क्षतां दृष्ट्वा मुनिभ्यः शृणोति यत् पिताऽस्य निहतः, माता च बहुशस्त्रव्रणैः पीडिता। स शोकं कृत्वा वैदिकविधिना अन्त्येष्टिं पितुः समाचरति। ततः मुनयः पितृतर्पणार्थं जलाञ्जलिं दातुं प्रेरयन्ति; स तु प्रतिशोधधर्माधिष्ठितां प्रतिज्ञां प्रकटयति—निरपराधस्य पितुः वधात्, मातुः च घोरव्रणात्, यावत् पृथिवीं क्षत्रियशून्यां न करिष्यामि तावत् मम दोषः स्यात्। जलैर्न तर्पयिष्ये, अपि तु दुष्टकर्तॄणां शोणितेन पितरं तर्पयिष्यामि इति। हैहयसेनया सह वन्यगणैश्च महायुद्धं प्रवर्तते। हैहयाधिपतिः दैववशात् धनुःखड्गगदादीनि न शक्नोति धारयितुं; दिव्यास्त्राणि मन्त्राश्च निष्फलाः भवन्ति। परशुरामः तं समभ्येत्य बाहू छित्त्वा शिरश्च छित्त्वा शोणितं संगृह्य, हाटकेश्वरक्षेत्रे कृतकूपे तद् क्षिपन्तु इति आज्ञापयति—एवं तीर्थसम्बद्धं पितृतर्पणकारणं प्रतिज्ञाबद्धकर्मधर्मश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 68
पितृतर्पण-प्रतिज्ञापूरणम् (Fulfilment of the Vow through Ancestral Oblations)
Chapter 68 continues the transmitted discourse with Sūta as narrator. The episode describes the aftermath of Bhārgava (Paraśurāma) establishing a kṣatriya-less order through violent retribution, after which blood is gathered and conveyed to a pit (garta) associated with ancestral origin (paitṛkī / pitṛ-sambhavā). The narrative then shifts from martial action to ritual resolution: Bhārgava bathes in the blood, prepares abundant sesame (tila), and performs pitr̥-tarpaṇa with the apasavya orientation, in the presence of brahmins and other ascetics as direct witnesses, thereby fulfilling a stated pledge and becoming “free from sorrow” (viśoka). Subsequently, in a world described as bereft of kṣatriyas, he performs an aśvamedha and gives the entire earth as dakṣiṇā to brahmins. The brahmins respond with a governance principle—‘one ruler is remembered’—and instruct him not to remain on their land. A further exchange culminates in a threat to dry the ocean with a fire-weapon; hearing this, the ocean, fearful, withdraws as desired. The chapter thus interweaves ethical tension (violence and authority), ritual technology (tarpaṇa, aśvamedha, dāna), and cosmological geography (ocean’s retreat) as an explanatory charter for place and practice.
Adhyaya 69
रामह्रद-माहात्म्य (Rāmahrada Māhātmya: The Glory of Rāma’s Sacred Lake)
सूतो वर्णयति—क्षत्रियाणां क्षये सति ब्राह्मणैः क्षत्रियस्त्रीषु क्षेत्रजाः पुत्रा उत्पन्नाः, ते नूतन-राजानः बलवत्तराः सन्तो ब्राह्मणान् अवमानयन्ति। पीडिताः ब्राह्मणाः भृगुवंशीं रामं (परशुरामं) शरणं यान्ति, अश्वमेध-प्रसङ्गे दत्तभूमेः पुनर्दानं तथा अत्याचारी-क्षत्रियेषु न्यायं याचन्ति। क्रुद्धो रामः शबर-पुलिन्द-मेदादिभिः सह गत्वा क्षत्रियान् नाशयति; बहु-रुधिरं संगृह्य कूपे पूरयित्वा पितृतर्पणं करोति, ततः ब्राह्मणेभ्यः भूमिं प्रत्यर्प्य समुद्रं प्रति प्रस्थितः। पृथिवी त्रिः सप्तकृत्वः क्षत्रिय-शून्या इति वर्ण्यते, तर्पणेन पितरः तुष्टाः। एकविंशतितमे तर्पणे अशरीरिणी पितृवाणी तम् उपदिशति—निन्दितं कर्म विरम्यताम्, वयं तृप्ताः, वरं वृणीष्व। रामः याचते—अयं तीर्थः मम नाम्ना प्रसिद्धो भवतु, रुधिर-दोष-वर्जितः, तपस्विभिः सेवितश्च। पितरः वदन्ति—एष तर्पणकूपः त्रिलोके ‘रामह्रद’ इति ख्यातिं यास्यति; अत्र पितृतर्पणं कृत्वा अश्वमेध-फलसदृशं फलम्, परां गतिं च लभते। भाद्रपदस्य कृष्णपक्ष-चतुर्दश्यां शस्त्रहतानां श्रद्धा भक्त्या कर्तव्या; तेन प्रेतत्वे नरके वा स्थिताः अपि उद्धर्यन्ते। सर्प-दग्ध-विष-बंधनादि अकालमृतानां अपि अत्र श्राद्धं मोक्षदं; अस्य पाठ-श्रवणयोः फलम् गया-श्राद्ध-पितृमेध-सौत्रामणि-फलैः तुल्यं इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 70
Śakti-prakṣepaḥ and Tārakāsura Narrative (Kārttikeya-Śakti and the Origin-Logic of a Purifying Kuṇḍa)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः कार्त्तिकेयसम्बद्धां पापनाशिनीं शक्तिं तथा तया सम्बन्धेन जातं विशालं निर्मलजलयुक्तं कुण्डं निर्दिशति। तत्र स्नानपूजनयोः क्षणादेव सर्वजीवनपर्यन्तसञ्चितपापविमोचनं मोक्षप्रदत्वं च कथ्यते। ऋषयः शक्तेः कालं प्रयोजनं प्रभावं च पप्रच्छुः। ततः तारकासुरस्य कारणकथां सूतः प्रवर्तयति। हिरण्याक्षवंशोद्भवो दानवस्तारकः गोकर्णे घोरं तपः कृत्वा शिवं प्रसादयामास; शिवः वरं ददौ—देवैः प्रायः अजेयत्वं, शिवेन तु न हन्यते इति निगूढनियमेन। वरलब्धबलः स देवान् दीर्घयुद्धेन पीडयामास; तेषां सर्वोपायाः शस्त्राणि च निष्फलानि बभूवुः। इन्द्रः बृहस्पतिं शरणं जगाम; स तत्त्वन्यायं दर्शयामास—शिवः स्ववरदं न नाशयति, अतः शिवपुत्रः सेनानी भूत्वा तारकं जेष्यति। शिवः पार्वत्या सह कैलासे निववृते; देवाः भयाकुलाः वायुम् प्रेषयित्वा गर्भाधानं विघ्नयन्ति। शिवः तेजोवीर्यं निगृह्य ‘कुत्र स्थाप्यताम्’ इति पप्रच्छ; अग्निः धारकत्वेन नियुक्तः, स तु असह्यं मन्यमानः शरस्तम्बे भूमौ निक्षिपति। षट्कृत्तिकानां आगमनं बीजपालनरूपेण निरूप्यते, स्कन्दकार्त्तिकेयजन्म-तारकवधयोः पूर्वसूचना च भवति। एवं शक्तेः संचार-निग्रह-स्थानान्तरणैः सह तीर्थकुण्डस्य पावनत्वं कार्त्तिकेयस्य तारकनिग्रहकारणेन सम्बध्यते।
Adhyaya 71
स्कन्दाभिषेकः तारकवधश्च — Consecration of Skanda and the Slaying of Tāraka; Stabilization of Raktaśṛṅga
सूतो नागरखण्डे कौमारसम्बद्धं माहात्म्यं कथयति। स्कन्दः परमतेजसा जातः; कृतिका आगत्य तं स्तन्येन आलिङ्गनेन च पोषयन्ति, तदा स बहुवक्त्र-बहुभुज-रूपेण विस्तारं करोति। ब्रह्मा विष्णुः शिवः इन्द्रश्चादयो देवाः समागत्य गीत-वाद्य-नृत्यैः सह महोत्सवं कुर्वन्ति; देवाः तं “स्कन्द” इति नाम्ना अभिषिञ्चन्ति, शिवश्च तं सेनापतिं नियुङ्क्ते। तस्मै अच्युतां जयशक्तिं, मयूरवाहनं, नानादेवैः प्रदत्तानि दिव्यायुधानि च लभते। स्कन्दनेतृत्वे देवाः तारकं प्रति यान्ति; महायुद्धे स्कन्दः शक्तिं प्रक्षिप्य तारकस्य हृदयं विदारयति, तेन दैत्यभयः प्रशाम्यति। विजयान्ते रक्तचिह्नितां शक्तिं पुरोत्तमे प्रतिष्ठापयति, तेन रक्तशृङ्गः स्थिरः सुरक्षितश्च भवति। अनन्तरं पर्वतचालनात् चमत्कारपुरे क्षतिः, ब्राह्मणानां च नाशः; ते रोषेण शापं धमयन्ति। स्कन्दः सर्वहितार्थत्वं प्रतिपाद्य प्रसादयति, अमृतेन मृतान् ब्राह्मणान् जीवयति, शिखरे शक्तिं स्थापयित्वा चतुर्दिशं चतुर्देवीः—आम्बवृद्धां आम्रां माहित्थां चमत्करीं—नियोज्य पर्वतं निश्चलं करोति। ब्राह्मणाः वरं ददति—नगरं स्कन्दपुरं (चमत्कारपुरमपि) प्रसिद्धं भवतु; स्कन्दस्य चतुर्देव्याः शक्तेः च निरन्तरपूजा, विशेषतः चैत्रशुक्लषष्ठ्यां। फलश्रुतिः—तस्मिन् दिने भक्त्या पूजया स्कन्दः प्रसीदति; विधिपूर्वकपूजान्ते शक्त्या पृष्ठस्पर्श-घर्षणं कृत्वा वर्षपर्यन्तं रोगमुक्तिः कथ्यते।
Adhyaya 72
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये कौरवपाण्डवतीर्थयात्रा (Hāṭakeśvara-Kṣetra Māhātmya: The Kaurava–Pāṇḍava Pilgrimage Episode)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीणां प्रश्नं प्रत्याह—धृतराष्ट्रः कदा कथं च हाटकेश्वरक्षेत्रे लिङ्गं प्रतिष्ठापितवान् इति। प्रथमं वंश-वैवाहिकप्रसङ्गः कथ्यते—शुभलक्षणसम्पन्ना गुणवती च बाणुमती धृतराष्ट्रवंशे विवाहेन नीयते; यदवसम्बन्धः विष्णोः स्मरणं च प्रसङ्गतः प्रादुर्भवति। ततः कौरवाः भीष्मद्रोणादिभिः सह, पञ्च पाण्डवाश्च सपरिवाराः द्वारवतीं प्रति प्रयान्ति; आनर्तदेशं प्रविश्य हाटकेश्वरदेवसम्बद्धं पापनाशनं प्रसिद्धं क्षेत्रं प्राप्नुवन्ति। भीष्मः तस्य क्षेत्रस्य अतिशयमहत्त्वं दर्शयन् पञ्चदिनावस्थानं निर्दिशति, स्वस्य महापापविमोचनं स्मारयन् तीर्थायतनदर्शनस्य अवसरं प्रशंसति। धृतराष्ट्रः बहुभिः पुत्रैः कर्णशकुनिकृपादिभिः सह सेनां निःशब्दां नियच्छति, वेदघोषधूमचिह्नितं तपोवनं प्रविशति। तत्र तीर्थयात्राविधिः निरूप्यते—नियमस्नानं, दीनतपस्विभ्यो दानं, श्राद्धतर्पणं तिलमिश्रितोदकेन, होमजपस्वाध्यायाः, देवायतनपूजा च ध्वजप्रक्षालनमाल्योपहारैः सह; पशुवाहनगोवस्त्रकनकादिदानं च। अन्ते सर्वे शिविरं प्रत्यागत्य तीर्थायतनतपस्विनां नियमं च विस्मयेन वर्णयन्ति; आरम्भवाक्ये च दर्शितं यत् तद् लिङ्गदर्शनं दुर्योधनादीनामपि पापमोचनं मोक्षहेतुः।
Adhyaya 73
धृतराष्ट्रादिकृतप्रासादस्थापनोद्यमवर्णनम् (Preparations for Palace-Temples and Liṅga Installation by Dhṛtarāṣṭra and Others)
अध्यायेऽस्मिन् द्वारवत्यां दुर्योधनस्य भानुमत्या सह महाविवाहोत्सवः कीर्त्यते—वाद्यगीतनृत्यैः, वेदपाठैः, जनसमुदायस्य हर्षोल्लासैश्च नगरं समलङ्कृतमिवाभवत्। नवमेऽहनि कुरुपाण्डववृद्धाः पुण्डरीकाक्षं माधवं विष्णुं सस्नेहं नमस्कृत्य, गन्तुमनिच्छन्तोऽपि, स्वप्रयाणस्य कारणं निवेदयन्ति। अनर्तदेशयात्रायां तैः हाटकॆश्वरक्षेत्रं दृष्टं—तेजस्विभिः नानाविधशिल्परूपैः लिङ्गैः, महाकुलदेवतासम्बन्धैः, दिव्यप्रासादैश्च शोभितम्। तत्र स्वस्वलिङ्गप्रतिष्ठां कर्तुमिच्छन्तः ते विष्णोः अनुज्ञां याचन्ति, पुनरागमनं च प्रतिजानन्ति। माधवः तं क्षेत्रं परमपुण्यदं मन्वानः, दर्शनार्थं लिङ्गप्रतिष्ठार्थं च सह गन्तुं स्वीकृतवान्। तत्र प्राप्तेषु कुरुपाण्डवयादवेषु ब्राह्मणाः समाहूय, भूम्यनुज्ञां यज्ञकर्मणि नेतृत्वं च प्रार्थ्यते। ब्राह्मणाः देशस्य अल्पपरिमाणं पूर्वदेवनिर्मितप्रासादान् च विचार्य, तथापि धर्मार्थं महापुरुषैः याचितं न निराकर्तव्यमिति निश्चिन्वन्ति। ततः क्रमशः प्रत्येकं नृपं पृथक् रम्यं प्रासादं निर्मातुं, लिङ्गप्रतिष्ठां च कर्तुं अनुमन्यन्ते; अन्ते धृतराष्ट्रादयः नियतक्रमेण प्रासादनिर्माणोद्यमं आरभन्ते।
Adhyaya 74
कौरवपाण्डवयादवकृतलिङ्गप्रतिष्ठावृत्तान्तवर्णनम् (Account of Liṅga Consecrations Performed by the Kauravas, Pāṇḍavas, and Yādavas)
हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्ये सूतः लिङ्गप्रतिष्ठा-प्रधानं वृत्तान्तं कथयति। शतपुत्रवान् राजा धृतराष्ट्रः तत्र एकशताधिकं (१०१) शिवलिङ्गानि प्रतिष्ठापयामास। पाण्डवाः समवेताः पञ्च लिङ्गानि स्थापयन्ति; द्रौपदी, कुन्ती, गान्धारी, भानुमती च स्वस्वभक्त्या लिङ्गप्रतिष्ठां कुर्वन्ति, इति राजकुलेषु व्यापकं भक्तिसहभागित्वं दर्श्यते। ततः कुरुक्षेत्रकथासम्बद्धाः विदुरः शल्यः युयुत्सुः बाह्लीकः कर्णः शकुनिः द्रोणः कृपः अश्वत्थामा च ‘परमया भक्त्या’ प्रत्येकं पृथक् लिङ्गं ‘वर-प्रासादे’ प्रतिष्ठापयन्ति। पुनश्च विष्णुरपि शिखर-शिरोभूषिते उन्नते प्रासादे लिङ्गं स्थापयति। अनन्तरं सात्वत-यादवाः—साम्बः बलभद्रः प्रद्युम्नः अनिरुद्धश्च अन्ये च—श्रद्धया दश प्रधानलिङ्गानि प्रतिष्ठापयन्ति। अन्ते सर्वे तुष्टाः चिरं निवसन्ति, बहुधन-ग्राम-क्षेत्र-गो-वस्त्र-सेवकादि दानं कुर्वन्ति, सत्कारपूर्वकं प्रस्थिताः। फलश्रुतिः—एतेषां लिङ्गानां भक्त्या पूजनात् इष्टसिद्धिः भवति; विशेषतः धृतराष्ट्र-प्रतिष्ठितं लिङ्गं पापनाशनं प्रोक्तम्।
Adhyaya 75
Hāṭakeśvara-liṅga-pratiṣṭhā and the Devayajana Merit-Statement (हाटकेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा देवयजनमाहात्म्यम्)
सूतोऽतीतां पुण्यकथां कथयति—रुद्रेण ब्रह्मणेऽनुत्तमं क्षेत्रं प्रदत्तं, तत्र हाटकेश्वरनाम लिङ्गस्य प्रतिष्ठा चाभवत्। ततः शम्भुना कलिदोषैः पीडितानां ब्राह्मणानां रक्षणार्थं तत्क्षेत्रं षण्मुखाय (स्कन्दाय) न्यस्तम्। ब्रह्मणो याचनया पितृवचनानुसारं गाङ्गेयः तत्रैव निवासं चकार। कार्त्तिकमासे कृत्तिकायोगे भगवद्दर्शनं कृत्वा बहुजन्मसु पुण्यफलमवाप्य विद्वान् समृद्धश्च ब्राह्मणो जायते इति कालविधिः प्रोक्तः। महसेनस्य दिव्यं प्रासादं/मन्दिरं गगनस्पर्शि सर्वतोऽधिकं शोभमानं वर्ण्यते। तदाकर्ण्य देवाः कुतूहलेनागत्य परमपावनां पुरीं ददृशुः, उत्तरपूर्वप्रदेशेषु यज्ञान् कृत्वा यथाविधि दक्षिणां ददुः। स एव देशो देवयजन इति प्रसिद्धः, तत्र सम्यग्यागः कृतोऽन्यत्र कृतशतयागफलसमं फलमिति माहात्म्यं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 76
Bhāskara-traya Māhātmya (The Glory of the Three Solar Manifestations: Muṇḍīra, Kālapriya, and Mūlasthāna)
अध्याये सूतः ‘भास्करत्रितयम्’ वर्णयति—मुण्डीरः, कालप्रियः, मूलस्थानम् इति त्रयः शुभाः सूर्यरूपाः, येषां दर्शनात् मोक्षप्राप्तिरपि स्यात्। एतेषां त्रिकालसम्बन्धो निर्दिश्यते—निशान्ते मुण्डीरः, मध्याह्ने कालप्रियः, सायं-निशाप्रवेशे मूलस्थानम्। ऋषयः हाटकॆश्वरजक्षेत्रे तेषां स्थानविन्यासं उत्पत्तिं च पृच्छन्ति। ततः सूतः दृष्टान्तं कथयति—कुष्ठपीडितः ब्राह्मणः पत्न्या सह बहूनि उपचाराणि कृत्वापि न शमं प्राप्नोति। आगतः पन्थाः स्वकथां निवेदयति—त्रिवर्षपर्यन्तं क्रमशः त्रिभिः भास्करैः उपासितः, उपवास-नियम-रविव्रत-जागर-स्तोत्रैः, तेन रोगनाशः अभवत्। स्वप्ने सूर्यदेवः कर्मकारणं (स्वर्णचौर्यम्) प्रकाशयति, रोगं हरति, चौर्यत्यागं यथाशक्ति दानं च उपदिशति। एतत् श्रुत्वा ब्राह्मणः पत्न्या सह मुण्डीरं प्रति प्रयाति; क्षीणः सन् मरणं चिन्तयति, किन्तु पत्न्या त्यागो न क्रियते। चितां सज्जीकुर्वतोर् मध्ये त्रयः तेजोमयाः पुरुषाः प्रादुर्भवन्ति—ते एव त्रयो भास्कराः; ते रोगं निवार्य वदन्ति—यदि भक्तः त्रयाणि देवालयानि स्थापयेत्, तर्हि वयं अत्र त्रिकालदर्शनाय स्थास्यामः। ब्राह्मणः रविवासरे (हस्तार्कयोगे) त्रिरूपाणि प्रतिष्ठाप्य पुष्पधूपादिभिः त्रिसन्ध्यं पूजयति, अन्ते भास्करलोकं प्राप्नोति। फलश्रुतौ त्रिकालदर्शनस्य महत्फलं, दुष्करकामसिद्धिः, तथा नीत्युपदेशप्रधानः सार्वभौमोपचारदृष्टान्तः च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 77
हाटकेश्वर-क्षेत्रे शिव-सती-विवाहकथनम् (Śiva–Satī Marriage Narrative at Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—यत्र शिव-उमयोः वेदिमध्ये प्रतिष्ठा श्रूयते, तत्रैव तयोर्विवाहः कथं पूर्वं ओषधिप्रस्थे, विस्तरेण च हाटकेश्वर-क्षेत्रे स्मर्यते इति। सूतः पूर्वमन्वन्तर-सम्बद्धं प्राचीनं चक्रं निरूप्य, ततः दक्ष-यज्ञसम्बद्धं विवाह-प्रसङ्गं कथयति। दक्षः महता वैभवेन विवाहाय सिद्धिं करोति; चैत्र-शुक्ल-त्रयोदश्यां, भग-नक्षत्रे, रविवासरे शुभे मुहूर्ते शिवः देव-गन्धर्व-यक्ष-राक्षसादिभिः सह समायाति। तत्र ब्रह्मा कामाविष्टः सतीं घूंघटित-वदनां द्रष्टुमिच्छन् यज्ञाग्निधूमेन तद्-दर्शनं प्राप्नोति; तेन शिवेन स तिरस्कृतः, प्रायश्चित्तं च निर्दिष्टम्। पतितं बीजं वालखिल्य-नाम्नां अङ्गुष्ठमात्र-तपस्विनां कारणं भवति; ते शुद्धं तपःस्थानं याचन्ते, तत्र सिद्धिं च लभन्ते। अन्ते शिवः सतीसहितो वेदिमध्ये लोक-शुद्ध्यर्थं स्थातुं प्रतिजानाति; निर्दिष्टकाले तस्य दर्शनं पापक्षयकरं, सौभाग्यदं, विवाहकर्मसु च कल्याणप्रदं भवतीति। श्रवण-पूजनयोः फलश्रुतिः—वृषभध्वजस्य भक्त्या पूजनं कृत्वा सावधानं शृण्वतां विवाहादि-संस्काराः निर्विघ्नं समाप्यन्ते।
Adhyaya 78
रुद्रशीर्षतीर्थमाहात्म्यम् (Rudraśīrṣa Tīrtha Māhātmya)
अस्मिन्नध्याये ऋषयः पृच्छन्ति—कस्मिन् देशे ब्रह्मा वलखिल्याश्च तपः कृतवन्तः इति। सूतः दिशाभागे पवित्रं क्षेत्रं निरूप्य रुद्रशीर्षनाम्नः पीठं तथा कुण्डं च वर्णयति, यत्र तस्य देवस्य प्रभावः प्रस्फुटितः। ततः धर्मोपदेशरूपा कथा—परपुरुषसङ्गेन दूषिता ब्राह्मणी जनैः गृहीता, दोषारोपिता च; सा स्वशुद्ध्यर्थं वृद्धैर्देवताभिश्च साक्षिभिः “दिव्यग्रहं” करोति। अग्निर्वदति—न कर्मणः प्रशंसया शुद्धिः, किन्तु रुद्रशीर्षतीर्थस्य माहात्म्येन कुण्डजलस्य च शक्त्या सा विशुद्धा; समाजश्च पत्या अतिनिर्दयतां निन्दति। तथापि काममोहवशात् तत्र दाम्पत्यधर्मभङ्गः प्रवर्धते इति चेतयति, नियमविहीनानां प्रति क्षेत्रशक्तेः दुष्परिणामं दर्शयन्। अन्यदृष्टान्ते विदूरथो नाम राजा क्रोधात् कुण्डं पूरयति, देवालयं च क्षिणोति; प्रत्यवशापेनोच्यते—यः कुण्डं मन्दिरं च पुनः स्थापयेत्, स तत्र कृतानां कामदोषाणां कर्मभारं वहिष्यति इति। अन्ते फलश्रुतिः—माघशुक्लचतुर्दश्यां “रुद्रशीर्ष”नामजपः (अष्टोत्तरशतसंख्या) पूजनं च कर्तव्यम्; तेन अभीष्टसिद्धिः, नित्यपापक्षयः, परमा गतिश्च लभ्यते।
Adhyaya 79
Vālakhilya-Muni-Avajñā, Garuḍotpatti, and the Liṅga–Kuṇḍa Phala (वालखिल्यमुन्यवज्ञा–गरुडोत्पत्तिः–लिङ्गकुण्डफलम्)
एतदध्यायः सूतेन पृष्टेभ्य ऋषिभ्यः कथ्यते। पवित्रक्षेत्रस्य दक्षिणभागे प्रसिद्धं लिङ्गं निर्दिश्यते, यत् पापापहारकं मन्यते। तत्र लिङ्गस्य समीपे कुण्डं च, यत्र होमकर्मणः विशेषफलप्रदत्वं वर्ण्यते। दक्षस्य सुव्यवस्थिते यज्ञे वालखिल्य-मुनयः समिधो वहन्तः सहाय्यार्थं गच्छन्ति। मार्गे जलपूर्णे निम्ने बाधिताः सन्तः क्लिश्यन्ति। तदा शक्रः यज्ञं प्रति गच्छन् तान् दृष्ट्वा गर्वकौतुकवशात् निम्नं लङ्घयति, तेन मुनयः अवमानिताः। तेऽथर्वणमन्त्रैः मण्डले प्रतिष्ठितेन पवित्रकलेशेन ‘शक्र’प्रतिरूपं सृजितुं संकल्पं कुर्वन्ति; ततः शक्रस्य भयङ्कराणि निमित्तानि जायन्ते। बृहस्पतिः तानि तपस्व्यवज्ञाफलानि इति व्याचष्टे। शक्रः दक्षं शरणं गत्वा याचते; दक्षः मुनिभिः सह संधिं कृत्वा तन्मन्त्रजं तेजः न नाशयति, किन्तु तदुत्पन्नं गरुडं भवतु—विष्णोर्वाहनं—इति नियोजयति। अन्ते मेलापः, तथा लिङ्गपूजनं कुण्डे होमश्च श्रद्धया वा निष्कामभावेन वा कृतः इष्टसिद्धिं दुर्लभां च आध्यात्मिकसम्पदं ददाति इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 80
Suparṇākhyamāhātmya (The Glory of Suparṇa/Garuḍa) — Garuḍa’s Origin, Pilgrimage Quest, and Vaiṣṇava Audience
अध्यायः ८० आरभ्यते—ऋषयः पृच्छन्ति, “अपूर्वतेजसा वीर्येण च युक्तः गरुडः कथं ऋषिहोमात् समुत्पन्नः?” सूतः कारणं निवेदयति—अथर्वमन्त्रैः संस्कृतः, वालखिल्यैः प्रेरितश्च, कश्यपेन आनीतः पवित्रः कलशः विनतायै प्रदीयते। कश्यपः तां मन्त्रपूतं जलं पातुं शिक्षयति, येन महाबलः पुत्रः जायेत। विनता तत्क्षणमेव पिबति, गर्भं धारयति, ततः सर्पभयङ्करः गरुडः प्रादुर्भवति; स च पश्चाद् वैष्णवसेवायां प्रतिष्ठितः—विष्णोर्वाहनः, रथध्वजचिह्नरूपश्च। अनन्तरं द्वितीयः प्रश्नः—गरुडस्य पक्षच्छेदः पुनर्लाभश्च कथं, महेश्वरः कथं प्रसन्नः? इति। कथायां भृगुवंशीयो ब्राह्मणमित्रः प्रविशति, स स्वदुहितुः माधव्याः योग्यं वरं अन्वेष्टुमिच्छति। गरुडः तान् भूमण्डले दीर्घं वहन् नयति; तत्र रूपकुलधनादीनां केवलमानदण्डानां, समग्रधर्मविरहितानां, दोषः उपदिश्यते। यात्रा पुण्यदेशं प्रति वर्तते; वैष्णवप्रभावयुक्ते प्रदेशे नारदं मिलित्वा, स हाटकॆश्वरक्षेत्रं दर्शयति, यत्र जनार्दनः नियतकालं जलशायी रूपेण तिष्ठति। वैष्णवतेजसा अभिभूताः गरुडनारदौ ब्राह्मणं दूरस्थं स्थातुं सावधानं कुर्वन्ति; नमस्कारादिभिः पूजां कृत्वा दर्शनं लभन्ते। नारदः भूमेः निवेदनं ब्रह्मणे कथयति—कंसादिभिः दण्डवत् भारैः पीड्यमाना पृथिवी विष्णोः अवतरणं याचते। विष्णुः अनुमन्यते; अन्ते स गरुडं प्रति पृच्छति—“किमर्थं त्वमागतोऽसि?” इति, येन उत्तरकथाप्रसङ्गः स्थाप्यते।
Adhyaya 81
माधवी-शापकथा तथा शाण्डिली-ब्रह्मचर्य-प्रसङ्गः (Mādhavī’s Curse Episode and the Śāṇḍilī Brahmacarya Discourse)
अध्यायः ८१ बहुप्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। गरुडः भृगुवंशीयं ब्राह्मणमित्रं तस्य कन्यां माधवीं च वर्णयति—यस्याः सदृशो वरः न लभ्यते। स विष्णुमेव रूपगुणसम्पन्नतमं वरं मन्वानः प्रार्थयति। विष्णुः तु दिव्यतेजसा जनानां शङ्कां निरस्य, कन्यायाः प्रत्यक्षदर्शनार्थं ताम् आनयितुम् आदेशं ददाति। ततः गृह्ययागसमये लक्ष्मीः कन्यायाः सन्निधिं स्पर्धारूपेण मन्यमाना “अश्वमुखी” भवेत् इति शापं ददाति; तेन जनसमुदायः त्रस्तः, ब्राह्मणाश्च क्रुद्धाः। कश्चन ब्राह्मणः वदति—केवलं वाचिकप्रार्थना न विवाहः; अतः शापस्य प्रवृत्तिः सीमिता, भाविजन्मसु सम्बन्धविशेषः च सूचितः। अनन्तरं गरुडः विष्णोः समीपे अद्भुतां वृद्धां स्त्रीं पश्यति। विष्णुः तां शाण्डिलीं ब्रह्मचर्यज्ञानप्रसिद्धां परिचिनोति। गरुडस्य स्त्रीस्वभावे युवाकामे च संशययुक्तं भाषणं तत्क्षणमेव फलति—तस्य पक्षौ लुप्येते, स च निष्क्रियः भवति; वाक्संयमस्य, पक्षपातस्य, तपस्विविषये अवमानस्य च नीत्युपदेशः अत्र दर्शितः।
Adhyaya 82
Garuda’s Atonement and the Merit of Worship at the Supaṛṇākhyā Shrine (गरुडप्रायश्चित्तं सुपर्णाख्यदेवमाहात्म्यं)
अध्यायेऽस्मिन् त्रिविधा कथा प्रवर्तते। विष्णुः गरुडस्य अकस्मात् दौर्बल्यं पश्यति—तस्य पक्षौ पतितौ—ततः कारणं जिज्ञासते, यत् केवलं शारीरबलात् परं भवति। तदा तपस्विनी शाण्डिली समुपगम्यते। सा स्त्रीणां निन्दासामान्यस्य प्रतिकाररूपेण तपःशक्त्या मनसा एव निग्रहं कृतवती इति व्याख्यायते; न तु कायिकहिंसा। विष्णुः प्रसादं याचते, किन्तु शाण्डिली शङ्करपूजनमेव उपायं निर्दिशति—शिवकृपया एव पुनःप्राप्तिः इति। गरुडः दीर्घकालं पाशुपतव्रताभिमुखः कन्द्रायणादिकृच्छ्रान्, त्रिकालस्नानं, भस्मस्नाननियमं, रुद्रमन्त्रजपं, तथा पूजां नैवेद्यादिभिः समाचरति। कालान्तरे महेश्वरः वरान् ददाति—लिङ्गसन्निधौ वासं, पक्षयोः तत्क्षणं पुनरुत्पत्तिं, दिव्यतेजः च। अन्ते फलश्रुतिः—दुष्टाचारोऽपि सततपूजनात् उन्नतिं याति; सोमवासरे दर्शनमात्रं प्रशस्यते; तथा सुपर्णाख्यतीर्थे प्रायोपवेशेन पुनर्जन्मनिवृत्तिः इति स्थलविशेषमोक्षवचनं।
Adhyaya 83
सुपर्णाख्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Supaṇākhya Shrine)
सूतो पुराणपरम्परायां निहितं पूर्ववृत्तान्तं कथयति। सूर्यवंशीयो राजा वेणुः निरन्तरं अधर्मपरः—यज्ञपूजाविघ्नकारी, ब्राह्मणदानहरः, दीनदुर्बलपीडकः, चोररक्षकः, न्यायविपर्ययकर्ता, स्वमेव परं देवतारूपेण पूजां याचमानश्च। तस्य कर्मफलतः घोरकुष्ठरोगेण पीडितः, वंशक्षयमापन्नः, निरपत्यो निराश्रयश्च निष्कासितः सन् क्षुधातृष्णाभ्यां क्लान्तो एकाकी विचचार। सुपर्णाख्यप्रासादे पवित्रे क्षेत्रे स उपविष्टः श्रान्तः, अनिच्छया उपवासवत् प्राणान् त्यक्तवान्। तस्य स्थानमाहात्म्येन दिव्यदेहं प्राप्य विमानमारुह्य शिवलोकं जगाम; अप्सरोगन्धर्वकिन्नरैः स पूजितः। पार्वती शिवं पप्रच्छ—कोऽयं आगतः, केन कर्मणा एतादृशी सिद्धिः? शिवः अवदत्—अस्मिन् मङ्गलायतने देहत्यागः, विशेषतः प्रायोपवेशनसदृशेऽशननिवृत्तौ, महत्फलप्रदः; प्रासादान्तरे मृता अपि कीटपक्षिमृगादयः सर्वेऽपि तार्यन्ते। एतत् श्रुत्वा पार्वती विस्मिता; ततः मोक्षकामाः दूरादपि श्रद्धया प्रायोपवेशनं कुर्वन्तः परां सिद्धिं प्राप्नुवन्ति। इयं कथा श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘सर्वपापनाशिनी’ इति निगद्यते।
Adhyaya 84
Mādhavī’s Transformation at Hāṭakeśvara-kṣetra (माधवी-रूपपरिवर्तन-प्रसङ्गः)
ऋषयः विष्णोः सहोदर्याः इव वर्णितायाः माधव्याः विषये विस्तरं पृच्छन्ति—कथं सा अश्वमुखी रूपं प्राप, कथं च तपः कृतवती इति। सूतः कथयति—नारदसम्बद्धं दिव्यसन्देशं लब्ध्वा विष्णुः देवान् सह मन्त्रयामास, भूमेर्भारहरणाय दुष्टनिग्रहाय च अवतरणस्य निश्चयं कृतवान्। द्वापरयुगे वसुदेवगृहे जन्मवृत्तान्तः—देवक्यां भगवान्, रोहिण्यां बलभद्रः, सुप्रभायां च माधवी अश्वमुख्या विकृतरूपेण प्रादुरभवत्; तेन कुले जनपदे च शोकः समजनि, वरः कोऽपि तां नाङ्गीकृतवान्। विष्णुः तस्याः दुःखं दृष्ट्वा बलदेवेन सह तां हाटकेश्वरक्षेत्रं नीत्वा नियमयुक्तं पूजनं कारयामास। व्रतदानब्राह्मणतर्पणैः ब्रह्माणं तोषयित्वा वरं प्राप—माधवी शुभमुखी भूत्वा ‘सुभद्रा’ इति ख्याता भविष्यति, पतिप्रिया वीरजननी च। माघमासे द्वादश्यां गन्धपुष्पलेपनादिभिः पूजनविधिः निर्दिश्यते; विशेषतः परित्यक्ताः निःसन्तानाश्च स्त्रियः तृतीयदिनक्रमे भक्त्या पूजयन्त्यः फलम् आप्नुवन्ति। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याध्यायस्य श्रद्धया श्रवणपठनाभ्यां पापक्षयः, एकदिनोत्पन्नमपि पापं नश्यति।
Adhyaya 85
Mahalakṣmī’s Restoration from the Gajavaktra Form (गजवक्त्रा-महालक्ष्मी-माहात्म्य / Narrative of Curse, Tapas, and Boon)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—पद्मया माधव्यै दत्तस्य शापस्य फलम् किम्, तथा क्रुद्धेन ब्राह्मणेन शप्ताया कमलाया लक्ष्म्याः कथं गजवक्त्ररूपप्राप्तिः, पुनश्च कथं शुभमुखप्राप्तिरिति। सूतः शापस्य तत्क्षणपरिणामं वर्णयति, ततः हरिणा निर्दिष्टं वचनं निवेदयति—द्वापरयुगान्तपर्यन्तं तस्मिन्नेव रूपे स्थातव्यम्, ततः दैवीशक्त्या पुनरुद्धारो भविष्यतीति। लक्ष्मी तीव्रं तपः करोति—क्षेत्रे त्रिकालस्नानं कृत्वा, अहोरात्रं श्रमवर्जिता ब्रह्माणं पूजयति। संवत्सरान्ते ब्रह्मा प्रसन्नः वरं ददाति; सा केवलं पूर्वं शुभं रूपं याचते। ब्रह्मा तदनुगृह्य रूपं प्रत्यर्पयति, अस्य स्थलस्य प्रसङ्गे तस्याः ‘महालक्ष्मी’ इति नाम च स्थापयति। अन्ते फलश्रुतिः—गजवक्त्ररूपेण तां यो भजते स ऐश्वर्यं प्राप्य गजाधिपतिरिव राजा भवति; द्वितीयदिने ‘महालक्ष्मी’ इति नामोच्चार्य श्रीसूक्तेन पूजयन् सप्तजन्मसु दारिद्र्यविमुक्तिं लभते। ततः देवी केशवसन्निधिं प्रतिनिवर्तते, वैष्णवसम्बन्धं दृढीकुर्वती, तीर्थे ब्रह्मणो वरदत्वं च प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 86
सप्तविंशतिका-दुर्गा माहात्म्यम् (Glory of Saptaviṃśatikā Durgā and the Regulation of Lunar Fortune)
अध्यायेऽस्मिन् सप्तविंशतिका-देव्याः तीर्थोत्पत्तिः कथ्यते। सूतः प्राह—दक्षस्य कन्याः सप्तविंशतिः नक्षत्ररूपाः सोमेन सह विवाहिता आसन्; किन्तु रोहिण्यां सोमस्यातिशय-स्नेहात् अन्याः कन्याः दुःखिताः, सौभाग्य-क्षयेन परित्याग-भीत्या च पीडिताः। ताः क्षेत्रे तपः कृत्वा दुर्गां प्रतिष्ठाप्य निरन्तरं नैवेद्य-पूजा-होमैः तुष्टुवुः। देवी प्रसन्ना वरं ददौ—सौभाग्य-प्रतिष्ठां, पतिसन्निधिं, परित्याग-दुःख-निवृत्तिं च। ततः व्रत-नियमाः प्रदर्श्यन्ते—चतुर्दश्यां उपवासेन भक्त्या च पूजनम्, संवत्सरपर्यन्तं एकाग्र-चर्या, तथा क्षार-लवणादि-त्यागेन व्रत-गाम्भीर्य-लक्षणम्। विशेषतः आश्विन-शुक्ल-नवम्यां मध्यरात्रौ पूजनं महत् दीर्घकालिकं सौभाग्यम् आवहतीति। अनन्तरं चन्द्र-पुराणकथा—शूलपाणिः दक्षं सोमस्य राजयक्ष्मा-विषये पृच्छति; दक्षः शाप-कारणं निवेदयति; शिवः समत्वं स्थापयन् सोमं सर्वासु भार्यासु समदर्शिनं करोतु इति नियच्छति, तेन शुक्ल-कृष्ण-पक्षयोः वृद्धिक्षयौ प्रवर्तेते। अन्ते देवी क्षेत्रे नित्यं स्त्रीणां सौभाग्य-प्रदा इति प्रतिपाद्यते, अष्टम्यां शुचिता-पूर्वकं पाठेन सौभाग्य-सिद्धिरिति च विधीयते।
Adhyaya 87
Somaprāsāda-māhātmya (Glory of the Lunar Temple)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः सोमस्य (चन्द्रमसः) पुण्यं प्रासादं वर्णयति, यस्य केवलदर्शनमात्रेणापि पातकनाशः स्यात्। ऋषयः पृच्छन्ति—कथं चन्द्रमा देवेषु सर्वेषां समाश्रयः स्यात्? सूतः प्रतिवदति—जगत् ‘सोममयम्’ इति स्मर्यते; औषध्यः शस्यादयश्च सोमेनाभिषिक्ताः; देवाः सोमेन तृप्यन्ति, तस्मात् अग्निष्टोमादयः सोमसम्बद्धा यज्ञाः तदाधाराः। अनन्तरं सोमप्रासादनिर्माणे धर्मनीतिः कथ्यते—सोमवारे तथा शुभलक्षणेषु काले निर्माणं, श्रद्धया शुद्धेन संकल्पेन च कृतं महत्फलप्रदम्; विपरीतविधिना कृतं तु अनिष्टफलदं भवतीति चेतयति। अन्ते अम्बरीषेण धन्धुमारिणा इक्ष्वाकुणा च निर्मितानां केषाञ्चित् सोमप्रासादानां विरलत्वं निर्दिश्य, श्रवणपठनयोः पापक्षयकरं फलश्रुतिं समापयति।
Adhyaya 88
अम्बावृद्धामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ambā-Vṛddhā (Protective Goddesses of Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—पूर्वं चतुर्षु देशदेवतासु निर्दिष्टायाः अम्बावृद्धायाः माहात्म्यं, तस्याः यात्राविधानस्य प्रभवस्य च कारणं विस्तरेण कथ्यतामिति। सूतः कथयति—राज्ञा चमत्कारिणा नगरे स्थाप्यमाने हाटकेश्वरक्षेत्रस्य रक्षणार्थं चतस्रो देवताः विधिपूर्वकं प्रतिष्ठापिताः। तस्मिन् वंशे अम्बा नाम एका, वृष्या (वृद्धा) नामापरा च स्त्री काशीराजं वैदिकविधिना परिणीतवत्यौ। कालयवनैः सह संग्रामे नृपे निहते, तौ विधवे शत्रुनिग्रह-रक्षणाभिप्रायेण हाटकेश्वरक्षेत्रं गत्वा दीर्घकालं देवीपूजन-तपः समारभेते। तयोः होमाग्नितः क्रूरा शक्तिरूपा प्रादुर्भूता, ततः नानामुख-नानाभुज-नानायुध-वाहन-स्वभावैः समन्विताः बहवो मातृगणाः प्रकटिताः; ते शत्रुसैन्यं विदार्य भक्षयन्ति, तेषां देशं च विध्वंस्य पुनः स्वस्थानं यान्ति। मातृगणाः निवासं भक्ष्यं च याचन्ते; तदा अम्बा-वृद्धे धर्म्याः निषेध-नियमांश्च स्थापयतः—ये पापाचारिणो, अधर्मपराः, देवब्राह्मणद्रोहिणो वा, ते ‘भक्ष्याः’ इति सीमाबन्धनरूपेण मानवानां आचारमर्यादा निर्दिश्यते। अन्ते राजा देव्योः महदालयं निर्माय प्रतिष्ठापयति। प्रभवफलश्रुतिः—प्रातःकाले तयोर्मुखदर्शनं, आरम्भान्तेषु पूजनं, विशिष्टतिथिषु नैवेद्यादिदानं च रक्षां, इष्टसिद्धिं, कण्टकरहितं (अविघ्नं) जीवनं च प्रयच्छतीति।
Adhyaya 89
Śrīmātuḥ Pādukā-māhātmya (Glory of the Divine Pādukās in Hāṭakeśvara-kṣetra)
अस्मिन्नध्याये हाटकेश्वर-क्षेत्रे ब्राह्मणगृहेषु रात्रौ बालकानां लोपो जायते। देवगणाः ‘छिद्रं’ मृगयन्ति येन तदुपद्रवः प्रवर्तते। ब्राह्मणाः श्रद्धया अम्बामुपगम्य रात्र्यपहरणवृत्तान्तं निवेदयन्ति, रक्षणं याचन्ति, अन्यथा देशान्तरगमनमपि वदन्ति। करुणया प्रेरिता अम्बा भूमिं ताडयित्वा गुहां निर्माय तत्र स्वदिव्यपादुकाः प्रतिष्ठापयति। सा सीमाविधानं करोति—परिचारकदेवताः अन्तरेव तिष्ठेयुः; ये चञ्चलतया सीमां लङ्घयन्ति ते देवत्वात् पतन्ति। देवाः पूजकं नैवेद्यं च पृच्छन्ति; अम्बा योगिभिः भक्तैश्च पूजां, तथा मांस-मद्यादिनैवेद्यक्रमं निर्दिश्य दुर्लभसिद्धिं प्रतिजानाति। एवं पादुकापूजाप्रसारेण अग्निष्टोमादिवैदिकयागाः क्षीयन्ते; हविर्भागहान्या देवाः खिन्नाः महेश्वरं शरणं यान्ति। शिवः अम्बायाः अवध्यत्वं प्रतिपाद्य ‘सुलभोपायं’ करोति—तेजस्विनीं कन्यां सृजति, सा मन्त्रविधिं कुलपरम्परया पादुकापूजां प्रवर्तयेत् इति शिक्षयति। अन्ते फलश्रुतिः—विशेषतः कन्याहस्तेन पूजया, चतुर्दश्यां अष्टम्यां च श्रद्धया श्रवणेन, इह सौख्यं परत्र कल्याणं च लभ्यते, अन्ते परमं पदं प्राप्यते।
Adhyaya 90
वह्नितीर्थोत्पत्तिः (Origin of Vahni/Agni Tīrtha) — Chapter 90
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—अग्नितीर्थस्य ब्रह्मतीर्थस्य च उत्पत्तिं माहात्म्यं च कथय। सूतः शान्तनोः राज्ये अनावृष्टिकथां निवेदयति—इन्द्रेण राज्यपरम्पराविषये दोषबुद्ध्या वर्षा निरुद्धा, ततो दुर्भिक्षं जातं, यज्ञकर्माणि च लुप्तप्रायाणि। तदा विश्वामित्रो भिक्षाभावात् श्वमांसं पचति; तेन निषिद्धभक्षणसंसर्गभयात् अग्निः लोकात् तिरोभवति। देवाः अग्निं अन्विष्यन्ति; गजः शुकः मण्डूकश्च तस्य निगूढस्थानानि प्रकाशयन्ति, तस्मात् ते शापेन वाक्-जिह्वाविपर्यासं प्राप्नुवन्ति। अग्निः अन्ते हाटकेश्वरक्षेत्रे गभीरजलाशये शरणं ययौ; तत्र तस्य तापेन जलचराः विनश्यन्ति। ब्रह्मा आगत्य अग्निं उपालभ्य तस्य जगदाधारत्वं बोधयति—यज्ञात् सूर्यः, सूर्याद् वर्षा, वर्षात् अन्नं, अन्नात् प्रजाः इति। ब्रह्मा इन्द्रेण सह सन्धिं कृत्वा वर्षां प्रवर्तयति, अग्नये वरं ददाति—स जलाशयः वह्नितीर्थम्/अग्नितीर्थम् इति प्रसिद्धो भवतु। प्रातःस्नानं, अग्निसूक्तजपः, भक्त्या दर्शनं च अत्र अग्निष्टोमसमं पुण्यं ददाति, सञ्चितपापक्षयं च करोति। वसोर्धाराविधिः (अविच्छिन्नघृताहुतिः) शान्ति-पौष्टिक-वैश्वदेवकर्मणां पूर्णतायै नित्यमावश्यकः, अग्नितोषकरः, दातुः अभीष्टसिद्धिदः इति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 91
अग्नितीर्थप्रशंसा (Agni-tīrtha Praise and the Devas’ Consolation)
सूतो वर्णयति—पितामहः ब्रह्मा क्रुद्धं पावकं शमयित्वा स्वस्थानं जगाम। ततः शक्र-विष्णु-शिवादयः सर्वे देवाः स्वस्वधामानि प्रत्यगच्छन्। अग्रजद्विजानां अग्निहोत्रे पावकः प्रतिष्ठितोऽभवत्, विधिवदाहुतिभिः तुष्यन्; तत्र च परमं अग्नितीर्थं प्रादुरभूतम्। अस्य तीर्थस्य फलमुक्तं—यः प्रातः स्नाति, स दिनजपापैः प्रमुच्यते। देवेषु प्रयातेṣu गजेन्द्रः शुकश्च मण्डूकश्च पीडिताः समुपेत्य निवेदयामासुः—“युष्मदर्थं पावकेन वयं शप्ताः, जिह्वाविषये उपायं ब्रूत” इति। देवाः सान्त्वयित्वा प्राहुः—जिह्वाविकारोऽपि सन् सामर्थ्यं न हान्यते, राजसभासु च मान्यता भविष्यति; मण्डूकस्य तु वह्निना ‘विजिह्व’कृतस्यापि विशेषध्वनिप्रकारः दीर्घकालं प्रवर्तिष्यते। करुणां दत्त्वा देवाः पुनः प्रययुः।
Adhyaya 92
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmakuṇḍa Māhātmya (Glorification of Brahma-Kuṇḍa)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः पूर्वोक्ताग्नितीर्थवृत्तान्तात् ब्रह्मकुण्डस्य उत्पत्तिं माहात्म्यं च प्रवर्तयति। मुनिना मार्कण्डेयेन ब्रह्मा प्रतिष्ठापितः, निर्मलजलपूर्णं पुण्यकुण्डं च निर्मितमिति कथ्यते। ततः कालविधानं निर्दिश्यते—कार्त्तिकमासे चन्द्रे कृत्तिकायोगे स्थिते भीष्मव्रतं/भीष्मपञ्चकं कर्तव्यम्; तत्र स्नात्वा पद्मयोनिं ब्रह्माणं पूजयित्वा अनन्तरं जनार्दनं/पुरुषोत्तमं विष्णुं समर्चयेत्। फलश्रुतौ पुनर्जन्म-लोकप्राप्तिश्चोच्यते—शूद्रोऽपि श्रेष्ठजन्म प्राप्नोति, ब्राह्मणस्तु व्रतपालनेन ब्रह्मलोकं गच्छतीति। उदाहरणरूपेण पशुपालः कश्चित् मार्कण्डेयोपदेशं श्रुत्वा श्रद्धया व्रतं चकार; कालेन मृतः सन् ब्राह्मणकुले जातिस्मरः पुनर्जज्ञे। पूर्वजनकजननीषु स्नेहं धारयन् पूर्वपितुः श्राद्धकर्म अकरोत्; बान्धवैः पृष्टः पूर्वजन्मवृत्तान्तं व्रतप्रभावं च निवेदयति। अन्ते उत्तरदिशि ब्रह्मकुण्डस्य कीर्तिः प्रतिपाद्यते, तत्र पुनःपुनः स्नानात् ब्राह्मणस्य पुनःपुनर्वीप्रत्वप्राप्तिरिति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 93
गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gomukha Tīrtha Māhātmya—Account of the Glory of Gomukha)
अध्यायेऽस्मिन् हाटकेश्वरक्षेत्रे गोमुखतीर्थस्य माहात्म्यं कारणकथया सह निरूप्यते। शुभतिथियोगे तृषार्ता गौः तृणगुच्छं समुत्पाट्य तत्रोदकधारां प्रादुर्भावयति; सा धारा शनैः प्रसार्य विशालं कूपतडागं भवति, यत्र बहवो गावः पिबन्ति। रोगपीडितो गोपालकः तस्मिन्नुदके प्रविश्य स्नात्वा तत्क्षणमेव रोगविनिर्मुक्तो देहकान्तिसम्पन्नश्च दृश्यते; ततः सर्वत्र वार्ता प्रसृता, तीर्थं “गोमुख” इति प्रसिद्धिं याति। ऋषयः कारणं पृच्छन्ति; सूतः अम्बरीषराजस्य तपः कथयति—कुष्ठपीडितपुत्रस्य शान्त्यर्थं कृतम्। पूर्वजन्मनि ब्रह्महत्याकर्मफलात् स रोगः जात इति व्याख्यायते; अनधिकारिणं प्रविशन्तमिव मन्यमानः कश्चिद् ब्राह्मणो हतः। विष्णुः प्रसन्नः सूक्ष्मविवरेण पातालस्थां जाह्नवीं (गङ्गाम्) आनीय स्नानोपदेशं ददौ; पुत्रः शुद्धोऽभवत्, विवरं च निगूढं कृतम्। पश्चात् गोमुखघटनया सा जलधारा पुनर्भूमौ प्रकटिता इति। भक्त्या स्नानं पापनाशनं रोगहरं च कथ्यते; हाटकेश्वरप्रदेशे श्राद्धं पितृऋणमोचनं मन्यते। विशेषतः रविवासरप्रातःकाले स्नानं विशिष्टचिकित्साफलप्रदं, अन्येष्वपि दिनेṣu श्रद्धाभक्त्या कृतं स्नानं फलदं इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 94
लोहयष्टिमाहात्म्य (The Glory of Paraśurāma’s Iron Staff)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीणां प्रश्नं प्रत्युत्तरं ददाति—क्षेत्रे विद्यमानायाः अतिदीप्तायाः लोहयष्ट्याः (लोहयष्टेः) माहात्म्यम्। स कथयति यत् परशुरामः (रामो भार्गवः) पितृतर्पणादिकं कृत्वा समुद्रस्नानाय प्रयातः, तत्र वासिनो मुनयः ब्राह्मणाश्च तं कुट्हारत्यागाय उपदिशन्ति—हस्ते शस्त्रं यावत् तावत् क्रोधबीजं तिष्ठति, व्रतसमाप्तस्य तदनुचितम् इति। परशुरामः प्रत्यवदत्—कुट्हारं त्यक्ते अन्यः कश्चिद् गृह्णीयात्, तस्य दुरुपयोगे स दोषी भवेत्, अहं च अपराधं न सहिष्ये इति। ततः ब्राह्मणानां याच्ञया स कुट्हारं भित्त्वा लोहयष्टिं निर्माय तेषां रक्षणार्थं न्यस्यति; ते तां रक्षिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति च इति प्रतिजानते, फलश्रुतिं च वदन्ति—राज्यभ्रष्टा नृपाः राज्यं पुनर्लभन्ते, विद्यार्थी ब्राह्मणाश्च परं ज्ञानं सर्वज्ञत्वं च प्राप्नुवन्ति, अपुत्राः पुत्रान् लभन्ते; विशेषतः आश्विनकृष्णचतुर्दश्यां उपवासेन सह पूजायां महत् पुण्यं भवति। परशुरामे गते ब्राह्मणाः देवालयं निर्माय नित्यपूजां प्रवर्तयन्ति, शीघ्रं कामसिद्धिः भवति। उपसंहारे कुट्हारस्य आदिनिर्माणं विश्वकर्मणा अजरलोहात् रुद्रतेजःसंयुक्तात् कृतम् इति निर्दिश्यते।
Adhyaya 95
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Ajāpāleśvarī Māhātmya: The Glory of the Goddess Installed by King Ajāpāla)
अध्यायः ९५ सूतेन अजापालेश्वरीपूजायाः उत्पत्तिं फलप्रदत्वं च धर्मनिबद्धं तीर्थकथारूपेण वर्णयति। राजा अजापालः प्रजापीडाकरकरूपस्य अनर्थस्य विषये खिन्नः, तथापि प्रजारक्षणार्थं राजकोषस्य आवश्यकतां जानन्, करग्रहणेन न, तपसा “कण्टकरहितं” राज्यं कर्तुं निश्चिनोति। स वसिष्ठं पृच्छति—कस्मिन् तीर्थे महादेवो देवाश्च शीघ्रं प्रसीदन्ति? वसिष्ठः तं हाटककेश्वरक्षेत्रं नयति, यत्र चण्डिका शीघ्रतुष्टा भवति। अजापालः ब्रह्मचर्य-शौच-नियताहार-त्रिस्नानादिभिः संयमेन देवीं समाराधयति। देवी तस्मै ज्ञानयुक्तानि शस्त्राणि मन्त्रांश्च ददाति, येन चौर्यादिदोषा निवार्यन्ते, परदारगमनादिमहापातकानि निरुध्यन्ते, रोगाश्च निगृह्यन्ते; ततो भयक्षयः, पापक्षयः, आरोग्यवृद्धिश्च प्रजासु जायते। पापरोगक्षये यमस्य अधिकारः प्रायः निष्क्रिय इव भवति, देवाः परामर्शं कुर्वन्ति। शिवः व्याघ्ररूपेण आगत्य राजानं परीक्षते; राजा रक्षार्थं प्रत्युत्थाय, ततः शिवस्य स्वस्वरूपप्रकाशः, राज्ञः अपूर्वधर्मराज्यस्य प्रशंसा च भवति। शिवः आज्ञापयति—राजा राण्या सह पातालं हाटककेश्वरं गच्छतु, प्रदत्तानि शस्त्र-मन्त्रादीनि नियतसमये देवीकुण्डे सलिले समर्पयतु। अन्ते अजापालः तत्रैव जरामरणवर्जितः हाटककेश्वरं पूजयन् स्थित इति, देव्या प्रतिष्ठा च नित्यतीर्थाधारत्वेन प्रतिपाद्यते; शुक्लचतुर्दश्यां पूजनं कुण्डस्नानं च महद्रक्षाकरं रोगनाशकं च इति कालविधानं निर्दिश्यते।
Adhyaya 96
अध्याय ९६ — दशरथ-शनैश्चरसंवादः, रोहिणीभेद-निवारणम्, राजवापी-माहात्म्यम् (Chapter 96: Daśaratha–Śanaiścara Dialogue; Prevention of Rohiṇī-Disruption; Glory of Rājavāpī)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीन् प्रति राजवंशवर्णनं तीर्थप्रतिष्ठां च कथयति। अजपालस्य रसातलावरोहणानन्तरं तस्य पुत्रः राजा जातः; स देवसन्निध्यविशेषेण प्रशस्यते, शनैश्चरं ‘जितवान्’ इव लोकहिताय जगतः स्थैर्यं चकार। तस्मिन् सत्क्षेत्रे विष्णुर्नारायणः प्रसन्न इति, शोभनं प्रासादादिकं प्रतिष्ठाप्य ‘राजवापी’ नाम प्रसिद्धा वापी/कूपः कारित इति च। राजवाप्यां पञ्चम्यां विशेषतः प्रेतपक्षे श्राद्धकृतां महत् पुण्यं, लोकपरलोकयोः मान्यतां च ददाति इति निर्दिश्यते। ऋषयः पुनः रोहिणीशकटभेदस्य निवारणं कथं कृतम् इति पृच्छन्ति। ज्योतिषिभिः रोहिणीमार्गभङ्गे द्वादशवर्षीयो दारुणोऽनावृष्टिदुर्भिक्षप्रकोपः, समाजक्षयः, यज्ञपरम्पराविच्छेदश्च भविष्यतीति प्रोक्तम्। तदा सूर्यवंशी दशरथोऽजपुत्रः मन्त्राभिमन्त्रितेन दिव्यशरेण शनैश्चरं निरुद्ध्य, लोककल्याणधर्मं प्रतिपाद्य रोहिणीपथं त्यक्तुमाज्ञापयामास। शनैश्चरः विस्मितः स्वदृष्टिदोषप्रभावं निवेद्य वरं ददौ; दशरथः शनैश्चरवारे तैलाभ्यङ्गकृतानां, यथाशक्ति तिल-लोहदानकर्तॄणां, तथा तिलहोम-समिध्-तण्डुलैः शान्तिकर्मकृतां पीडानिवारणं दीर्घरक्षणं च याचते। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याध्यायस्य नित्यपाठश्रवणेन शनैश्चरजनिता पीडा निवर्तते।
Adhyaya 97
दशरथकृततपःसमुद्योगवर्णनम् (Daśaratha’s Resolve for Austerities to Obtain Progeny)
सूत उवाच—दशरथेन कृतस्यातिविशिष्टस्य कर्मणः प्रभावात् शक्र इन्द्रः स्वयमागत्य राजानं प्रशशंस, वरं च दातुमुद्यतः। राजा न धनं न विजयम् अयाचत, किं तु सर्वधर्मेषु स्थिरां मैत्रीं नित्यसख्यभावं च इन्द्रेण सह याचितवान्। इन्द्रः तदनुगृह्य दिव्यसभायां नित्योपस्थितिं प्रार्थयामास; दशरथोऽपि सायं कृतकर्मानन्तरं प्रतिदिनं तत्र गत्वा गाननृत्यादि दिव्यं सौख्यं देवरषीणां हितोपदेशकथाश्च शृणोति। तस्य निर्गमकाले आसनस्याभ्युक्षणं जलैः क्रियते स्म; नारदः तस्य कारणं कथयति। कौतूहलात् दशरथः शक्रं पप्रच्छ—किमिदं पापसूचनं? इति; स च ब्राह्मणहिंसा, अन्यायः, वर्णाश्रमविप्लवः, द्रव्यदूषणम्, शरणागतपरित्यागः, यज्ञक्रियालोपश्चेति सम्भाव्य दोषान् स्वयमेव निरूपयामास। इन्द्र उवाच—न ते शरीरे न राज्ये न वंशे न गृहे न सेवकेषु कश्चिद्दोषः; किन्तु पुत्राभाव एव पितृऋणरूपो भावी दोषः, येन परलोकगतिः प्रतिहन्यते। तस्मात् तत् अभ्युक्षणं पितृसम्बद्धं प्रतिषेधकर्म, पितॄणां तृप्त्यर्थं च। इन्द्रः पुत्रार्थं यत्नं विधाय पितृऋणं मोचयितुं राजानं समादिशत्। ततः दशरथः अयोध्यां प्रत्यागत्य मन्त्रिभ्यः राज्यभारं न्यस्य पुत्रलाभाय तपः समारभत; कार्त्तिकेयपुरं गन्तव्यं, यत्र पूर्वं पितृणा तपः कृत्वा सिद्धिराप्तेति उपदेशं च लेभे।
Adhyaya 98
राजस्वामिराजवापीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Royal Well ‘Rājavāpī’ and its Merit-Discourse)
सूतो वर्णयति—मन्त्रिभिः परित्यक्तो राजा दशरथः हाटकेश्वरक्षेत्रं समागत्य भक्त्या परिक्रमां चकार। पितृप्रतिष्ठितां देवीं समर्च्य, पुण्यतोयेषु स्नात्वा, प्रधानदेवालयान् ददर्श; नानातीर्थेषु स्नानं कृत्वा दानानि च दत्तवान्। ततः चक्रिणो विष्णोर्मन्दिरं कारयामास, वैष्णवीं प्रतिमां प्रतिष्ठापयामास, साधुभिः प्रशस्यां निर्मलजलां वापीं निर्ममे। तस्यां वाप्यां जलसम्बद्धं घोरं तपः कृत्वा स शतवर्षाणि तपस्यां स्थितः। ततो जनार्दनः गरुडारूढः देवगणैः परिवृतः प्रादुरभवत्, वरं दातुमुवाच। दशरथः वंशवृद्ध्यर्थं पुत्रान् याचते; विष्णुः चतुर्व्यूहात्मना तस्य गृहे जन्म करिष्यामीति प्रतिज्ञाय, धर्मेण राज्यं पालयितुं तं न्ययोजयत्। सा वापी ‘राजवापी’ इति नाम्ना ख्याता। पञ्चम्यां स्नानपूजां कृत्वा, संवत्सरपर्यन्तं श्राद्धं विधाय, अपुत्रस्यापि पुत्रलाभः स्यादिति व्रतम् उक्तम्। अन्ते एतस्य वरस्य फलरूपेण दशरथस्य चत्वारः पुत्राः—रामो भरतो लक्ष्मणः शत्रुघ्नश्च—जज्ञिरे; लोमपादाय कन्या दत्ता, तथा रामसम्बद्धदेवालयस्मृतिः—रामेश्वर-लक्ष्मणेश्वर-सीताप्रतिष्ठादयश्च—प्रकीर्त्यन्ते।
Adhyaya 99
Rāma–Lakṣmaṇa Saṃvāda, Devadūta-Sandeśa, and Durvāsā-Āgamanam (Chapter 99)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—पूर्वं रामः सीता लक्ष्मणश्च सहागताः सह वनं गताः इति, पुनश्च “तत्र” रामेण रामेश्वरादि-प्रतिष्ठा कदा कृतैति वचनयोर्विरोधः कथं? सूतः भिन्नदिन-भिन्नावसरभेदेन समाधानं करोति, क्षेत्रस्य च नित्यपावनत्वं—न तस्य क्षयः—इति प्रतिपादयति। अनन्तरं राजप्रसङ्गे रामः लोकापवादेन स्पृष्टः संयमयुक्तं राज्यं करोति; ब्रह्मचर्यव्रतस्यापि उल्लेखः। तदा देवदूतः इन्द्राज्ञां वहन् आगत्य रहसि निवेदयति—रावणवधकार्यं समाप्य रामः दिव्यलोकं प्रतिगच्छतु इति। एतस्मिन्नन्तरे व्रतपरिश्रान्तो भुक्तिकामो दुर्वासाः आगच्छति। राज्ञः रहस्यरक्षणाज्ञा च कुलशापभयश्च—इत्युभयोरन्तरे लक्ष्मणः धर्मसङ्कटे पतति; स रामं सूचयित्वा मुनिं प्रवेशयति। रामः देवदूतं प्रत्याश्वास्य पश्चाद्वचनं दत्त्वा विसर्जयति, दुर्वाससेऽर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं कृत्वा नानाविधैर्भोज्यैः तर्पयति; एवं राजधर्मः देवाज्ञा-तपस्व्यधिकारयोर्मध्ये आतिथ्यधर्मेण समन्वितः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 100
Lakṣmaṇa-tyāga at Sarayū and the Ethics of Royal Truthfulness (लक्ष्मणत्यागः सरयूतटे)
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन धर्मसङ्कटं निरूप्यते। दुर्वाससो मुनिर्गते लक्ष्मणः खड्गहस्तः रामं समीपगत्वा, पूर्वप्रतिज्ञाया राजधर्मस्य च सत्यपालनाय स्ववधं याचते। रामः स्वकृतव्रतं स्मरन् अन्तर्दुःखितः मन्त्रिभिः धर्मविद्भिर्ब्राह्मणैश्च सह विचारयति; तत्र न वधः, किन्तु राज्यत्यागरूपो निर्वासननिर्णयः—साधूनां विषये त्यागो मृत्युसम इति मन्यमानः—लक्ष्मणं तत्क्षणाद्राज्याद्गन्तुं, पुनर्दर्शनं च निषिद्धं, आज्ञापयति। लक्ष्मणः कुटुम्बं न सम्भाष्य सरयूतीरं गत्वा शौचं कृत्वा योगासनं समास्थाय ‘ब्रह्मद्वारेण’ तेजः स्वात्मानं च विसृजति; तस्य देहः तटे निश्चेष्टः पतति। रामः तीव्रं विलपति, वनवासे लक्ष्मणस्य सेवां रक्षणं च स्मरति। मन्त्रिणः शान्तिं संस्कारविधिं च वदन्ति, तदा दिव्यवाणी निवर्तयति—ब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य संन्यासिनो न होमः न दाहः; लक्ष्मणो योगनिर्गमेन ब्रह्मलोकं प्राप्त इति। ततः रामः लक्ष्मणं विना गृहं न प्रत्यागन्तुमिच्छन् कुशस्य राज्याभिषेकं चिन्तयति, विभीषणादिवानरादिसहायराजानां प्रति मन्त्रणां कृत्वा भाव्यविघ्ननिवारणाय यत्नं करोति; एवं सरयूतीर्थमहिमा, राजसत्यव्रतधर्मः, संन्यासिनां संस्कारनियमाश्च समन्विताः।
Adhyaya 101
सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनम् (Rāma’s Installation of the Rāmeśvara Triad in the Midst of the Setu)
सूत उवाच—रात्रिं व्यतीत्य प्रभाते श्रीरामः पुष्पकविमानेन सुग्रीव-सुषेण-तारा-कुमुदाङ्गदादिभिः प्रमुखैर्वानरैः सह शीघ्रं लङ्कां प्राप्य पूर्वयुद्धस्थलानि पुनरवलोकयामास। तदा विभीषणो रामागमनं ज्ञात्वा मन्त्रिभिः परिचरैश्च सहाभिगम्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य लङ्कायां तं सम्यगर्चयामास। विभीषणस्य प्रासादे उपविष्टं रामं प्रति स राज्य-गृहकार्यसमर्पणं कृत्वा शासनं याचते। लक्ष्मणवियोगशोकाकुलो दिव्यलोकगमनाभिप्रायश्च रामः राजधर्मनीतिं प्रददौ—ऐश्वर्यं मदकरं भवति; अतः गर्वरहितः सन् देवान् शक्रादीन् पूजयेत्, तथा सीमां स्थापयेत्—राक्षसाः रामसेतुं नातिक्रम्य मनुष्येषु हिंसां कुर्युः, मनुष्याश्च रामरक्षणाधीनाः स्युः। कलियुगे दर्शनार्थं सुवर्णलोभेन आगमिष्यन्ति यात्रिकाः इति विभीषणस्य शङ्कां श्रुत्वा, राक्षसानां अतिक्रमदोषनिवारणाय रामः मध्यदेशे प्रसिद्धं प्रदेशलक्षणं शरैश्छित्त्वा अगम्यं मार्गं चकार; तेन चिह्नितः शिखरः लिङ्गधारश्च प्ररोहः समुद्रे पतितः। दशरात्रं तत्र स्थित्वा युद्धकथाः कथयित्वा, नगरं प्रति प्रस्थितः; सेतोः अन्ते महादेवं प्रतिष्ठाप्य श्रद्धया सेतोः आदौ मध्ये अन्ते च रामेश्वरत्रयं संस्थापयामास—एवं चिरकालतीर्थयात्रायै पूजाविधानपत्रं दृढीकृतम्।
Adhyaya 102
Hāṭakeśvara-kṣetra-prabhāvaḥ (The Glory of Hāṭakeśvara and the Foundations of Rāmeśvara–Lakṣmaṇeśvara)
सूत उवाच—रामः पुष्पकविमानेन स्वनिवासं प्रति गच्छन् आसीत्। सहसा विमानं निश्चलम् अभवत्; तदा रामः कारणं पप्रच्छ, वायुसुतं हनूमन्तं च अन्वेषणाय प्रेषयामास। हनूमान् निवेदयामास—अधस्तात् पुण्यं हाटकेश्वरक्षेत्रं वर्तते, यत्र ब्रह्मा सन्निहित इति श्रूयते, आदित्य-वसु-रुद्र-अश्विनादयः सिद्धगणाश्च निवसन्ति; तस्य महापावनत्वात् पुष्पकं तदतिक्रमितुं न शक्नोति। रामः वानर-राक्षसैः सह अवतीर्य तीर्थायतनानि ददर्श, स्नानं चकार, कामदं कुण्डं च स्मृतम्। शुद्धिं कृत्वा पितृतर्पणं विधाय क्षेत्रस्यातिशयपुण्यं मनसि चिन्तयामास। पूर्वप्रसिद्ध्या केशवकृतप्रतिष्ठासम्बन्धेन लिङ्गप्रतिष्ठां कर्तुं निश्चिन्त्य, स्वर्गारूढं लक्ष्मणं स्मृत्वा तस्य नाम्ना च स्मारकं कर्तुम् अकरोत्; सीतया सह शुभं दृश्यरूपं च अभिप्रेत्य भक्त्या पञ्च प्रसादान् स्थापयामास, अन्येऽपि स्वस्वलिङ्गानि प्रतिष्ठापयामासुः। अन्ते फलश्रुतिः—प्रातःकाले नित्यं दर्शनात् रामायणश्रवणफलप्राप्तिः; अष्टम्यां चतुर्दश्यां च रामचरितपाठात् अश्वमेधसमं फलं भवतीति। एवं क्षेत्रमहात्म्यं, देवालयस्थापनन्यायः, कर्मानुष्ठानं च पुण्यतत्त्वं च एकत्रोपदिश्यते।
Adhyaya 103
Ānarttīya-taḍāga Māhātmya and Kārttika Dīpadāna (आनर्त्तीयतडाग-माहात्म्यं तथा कार्तिकदीपदानम्)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—अस्मिन् क्षेत्रे वानर-राक्षसैः प्रतिष्ठापितानां लिङ्गानां माहात्म्यं किमिति। सूतः दिक्क्रमं निरूपयति—बालमण्डनके स्नात्वा सुग्रीवः मुखलिङ्गं स्थापयति, अन्ये वानरगणाः अपि मुखलिङ्गानि स्थापयन्ति; पश्चिमे राक्षसाः चतुर्मुखलिङ्गानि न्यस्यन्ति; पूर्वे रामेण पञ्च-प्रासाद-समन्वितं पापनाशनं पुण्यायतनं प्रतिष्ठाप्यते। दक्षिणे आनर्त्तीय-तडाग-समीपे विष्णु-कूपिका पावनी वर्तते; तत्र दक्षिणायने कृतं श्राद्धम् अश्वमेध-तुल्यं फलदं पितॄन् चोन्नयति, कार्त्तिके दीपदानं नरकपात-निवारकं जन्मान्तरान्धत्वादि-दुःख-नाशकं च कथ्यते। पुनः ऋषीणां प्रेरणया सूतः आनर्त्तीय-तडागस्य अपरिमितं माहात्म्यं प्राह, रामस्य च अगस्त्येन समागमं वर्णयति। अगस्त्यः रात्रौ दृष्टं दिव्यं दृश्यं कथयति—आनर्त्त-राजा श्वेतः पूर्वकर्मदोषात् दिव्ययानस्थोऽपि दीपोत्सव-रात्रिषु तडागात् स्वस्य पूतिगात्रं पुनः पुनः भक्षयति, ततः क्षणिकं दृष्टिं लभते—कर्मफलस्य दृष्टान्तः। स राजा दानाभावं विशेषतः अन्नदान-त्यागं, रत्नापहरणं, प्रजापालन-उपेक्षां च स्वदोषान् निवेदयति; ब्रह्मा तस्य क्षुधा-अन्धत्वयोः कारणं व्याचष्टे। अगस्त्यः प्रायश्चित्तं निर्दिशति—रत्नकण्ठाभरणस्य अन्ननिष्क्रयरूपेण समर्पणं, दामोदराय कार्त्तिके रत्नदीपदानं, यमधर्मराजपूजनं, तिल-माषदानं ब्राह्मणतर्पणं च। तेन स राजा क्षुधामुक्तो निर्मलदृष्टिः सन् तीर्थप्रभावात् ब्रह्मलोकं प्राप्नोति। अन्ते पुनरुक्तं—ये कार्त्तिके तस्मिन् तडागे स्नात्वा दीपान् ददति ते पापमुक्ताः ब्रह्मलोके पूज्यन्ते; स्थानं आनर्त्तीय-तडागं विष्णु-कूपिकासहितं प्रसिद्धम्।
Adhyaya 104
Rākṣasa-liṅga-pratiṣṭhā, Kuśa–Vibhīṣaṇa-saṃvāda, and the Tri-kāla Worship of Rāmeśvara
अध्यायः १०४ तीर्थकथासु शासन-यात्रावृत्तान्तं प्रकाशयति। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—राक्षसैः भक्त्या प्रतिष्ठापितानां लिङ्गानां महिमा कः, तेषां फलितं च किमिति। सूतः कथयति—लङ्कातः आगताः बलवन्तो राक्षसाः हाटकेश्वरराजक्षेत्रस्य पश्चिमभागे पुनःपुनः आगत्य पथिकान् निवासिनश्च भक्षयन्ति, भयम् उत्पादयन्ति। अयोध्यायां राजा कुशः शरणागतैः ज्ञाप्यते—राक्षसमन्त्रैः प्रतिष्ठितानि चतुर्मुखलिङ्गानि हिंसाप्रवृत्तीनाम् आकर्षकाणि जातानि; तेषां आकस्मिकपूजापि शीघ्रनाशकारिणी इति प्रसिद्धिः। ब्राह्मणैः सः प्रमादे निन्दितः, दोषं स्वीकृत्य विभीषणं प्रति कठोरं संदेशं प्रेषयति। दूतः सेतुप्रदेशं गत्वा शृणोति—सेतुभङ्गात् अग्रे गमनं न शक्यते; तत्र जनाः विभीषणस्य त्रिकाल-रामेश्वरपूजां वर्णयन्ति—प्रातः द्वारदेवालये, मध्याह्ने जलमध्ये सेतुखण्डे, रात्रौ च। विभीषणः आगत्य शिवं स्तौति—सर्वदेवतामयत्वं सर्वभूतान्तर्व्याप्तिं च वह्निरिव काष्ठे, घृतमिव दध्नि इत्यादि दृष्टान्तैः प्रतिपादयन्; पुष्पालङ्कारवाद्यैः विस्तीर्णां पूजां कृत्वा कुशस्य आरोपान् शृणोति। सः अज्ञानतः दोषो जात इति स्वीकरोति, अपराधिनो राक्षसान् पृच्छति, शापेन क्षुधार्त-दीनावस्थां नयति, संयमं च प्रतिजानाति। ततः दूतः तानि राक्षसप्रतिष्ठितलिङ्गानि उन्मूलयितुं प्रेरयति; किन्तु विभीषणः रामसमक्षं कृतं व्रतं तथा धर्मनियमं स्मारयति—लिङ्गं शुभाशुभावस्थायामपि न चालयेत्। समाधानं कुशेन क्रियते—लिङ्गस्थानानि न “चालयित्वा”, किन्तु भूम्या पूरयित्वा आच्छादयितव्यानि, येन हानिः शम्यते, स्थानान्तरणनिषेधोऽपि रक्ष्यते। शापितानां प्राणिनां कर्मफलव्यवस्था श्राद्धविघ्न-दानदोष-भक्षणदोषैः सम्बध्य निर्दिश्यते; कुशः विभीषणं प्रति कटुवचनस्य क्षमां याचते, विश्वासं पुनः स्थापयति। दानैः, मेलनेन, नियतपूजया च क्षेत्रं पुनः स्थिरं भवति, राजधर्मश्च प्रकाशते।
Adhyaya 105
राक्षसलिङ्गच्छेदनम् (Rākṣasa-liṅga-cchedanam) — “The Episode of the Severed/Damaged Rākṣasa Liṅgas”
सूत उवाच—तुलाराशौ सूर्यस्थितिकाले पूर्वं लिङ्गप्रादुर्भावसम्बद्धं पुण्यक्षेत्रं रजोधूलिधातुभिः पूरितं संवृतं चाभवत्। लिङ्गानां तिरोभावेन तस्य क्षेत्रस्य क्षेमं पुनरिव जातं, अन्येषां लोकानामपि क्षेमहेतुरिवाभवत्, यतो दृश्यचिह्नानि नष्टानीवाभवन्। अन्यस्मिन् युगपर्याये शाल्वदेशात् बृहदश्वो नाम राजा आगत्य, प्रासादरहितं विस्तीर्णं देशं दृष्ट्वा निर्माणाय मनसि चकार। स बहून् शिल्पिनः समाहूय गभीरं खनन-शोधनं आज्ञापयामास। खन्यमाने भूमौ बहूनि चतुर्मुखलिङ्गानि प्रादुरभवन्; तेषां तेजसा भूमेः परिपूर्णतां दृष्ट्वा राजा सह शिल्पिभिः सद्य एव मृत्युमुपागमत्। ततः प्रभृति हाटकेश्वरक्षेत्रे तस्मिन् तीर्थे कश्चन मर्त्यः प्रासादं न निर्माति, न च सरः कूपं वा, भयात्; एवं निषेधः पावनभय-स्मृतिरूपेण कथायां प्रतिष्ठितः।
Adhyaya 106
Luptatīrthamāhātmya-kathana (Theological Account of Lost Tīrthas)
ऋषयः पृच्छन्ति—धूलिपूरिते पृथिवीतले प्रेतैश्च व्याप्ते के के तीर्थलिङ्गादयः ‘लुप्ता’ इव संवृत्ता इति। सूतः प्रत्युवाच—असंख्ये पवित्रस्थानेषु लोपो जातः; तत्र मुख्ये द्वे उदाहरणे निर्दिशति—चक्रतीर्थं यत्र विष्णुना चक्रं न्यस्तम्, मातृतीर्थं च यत्र स्कन्देन कार्त्तिकेयेन दिव्याः मातरः प्रतिष्ठापिताः। तथा राजर्षिवंशानां महर्षीणां चाश्रमाः, लिङ्गानि च केषाञ्चित् कालक्रमेण गूढतां गतानीति कथ्यते। ततः देशरक्षणविपत्तिः प्रवर्तते—प्रेताः धूलिवृष्ट्या भूमिं पूरयितुं यतन्ते, किन्तु मातृणां रक्षाशक्तिसम्बद्धो महावायुः धूलिं विक्षिप्य भूमेः पूरणं न ददाति। प्रेताः कुशराजं शरणं यान्ति; स रुद्रं प्रपूजयति। रुद्रः कथयति—एतत् क्षेत्रं मातृभिः संरक्षितम्; केचन लिङ्गाः राक्षसमन्त्रैः प्रतिष्ठिताः, तेषां स्पर्शो दर्शनं वा भयावहम्, अतः निषिद्धप्रदेशाः। लिङ्गानां स्थैर्यशास्त्रनियमात् प्रतिमाः नोत्पाटनीयाः इति च। तपस्विब्राह्मणानां हिताय रुद्रः मातॄन् स्वस्थानात् गन्तुं आज्ञापयति; ताः स्कन्दप्रतिष्ठितत्वं स्मृत्वा तस्मिन्नेव क्षेत्रे तुल्यं निवासं याचन्ति। रुद्रः अष्टाषष्टिरुद्रक्षेत्रेषु तासां पृथगावासान् दत्त्वा उच्चपूजां प्रतिजानाति। मातृषु गतेषु प्रेताः निरन्तरं धूल्या भूमिं पूरयन्ति, रुद्रश्च अन्तर्धीयते। इति नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये लुप्ततीर्थमाहात्म्यकथनं नाम षडधिकशततमोऽध्यायः।
Adhyaya 107
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ब्राह्मणचित्रशर्मलिङ्गस्थापनवृत्तान्तवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: Account of Brāhmaṇa Citraśarman’s Liṅga Installation)
अध्याय आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—शिवसम्बद्धानि प्रसिद्धानि ‘अष्टाषष्टि’ क्षेत्राणि कथं एकस्मिन्नेव देशे समवस्थितानि इति। सूतः वत्सगोत्रीयस्य ब्राह्मणस्य चित्रशर्मणः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—सः चमत्कारपुरे निवसन् भक्त्या प्रेरितः पातालस्थं हाटकेश्वरलिङ्गं प्राकट्यं नेतुं दीर्घं तपश्चरति। तस्य तपसा प्रसन्नः शिवः प्रादुर्भूय वरं दत्त्वा लिङ्गस्थापनं निर्दिशति; चित्रशर्मा रम्यं प्रासादं निर्माय शास्त्रोक्तविधिना नित्यपूजां करोति, तेन लिङ्गं प्रसिद्धं भवति, तीर्थयात्रिकाश्च आकर्ष्यन्ते। तस्य आकस्मिकयशः दृष्ट्वा अन्ये ब्राह्मणाः स्पर्धां कृत्वा समत्वाय घोरं तपः कुर्वन्ति, निराशया च अग्नौ प्रवेष्टुं सज्जा भवन्ति। तदा शिवः तान् निवार्य इच्छितं वरं पृच्छति; ते च तत्रैव सर्वक्षेत्रलिङ्गसमूहस्य सन्निधिं याचन्ते। चित्रशर्मा प्रतिवदति, शिवस्तु मध्यस्थः सन् कारणं व्याचष्टे—कलियुगे तीर्थानां क्षयभयात् क्षेत्राणि अत्र आश्रयं करिष्यन्ति; उभयेषां मानं स्थापयिष्यामीति। चित्रशर्मणः वंशः श्राद्धतर्पणादौ नामग्रहणविधिना चिरं प्रतिष्ठां लभते; अन्ये ब्राह्मणाः गोत्रगोत्रेण प्रासादान् निर्माय लिङ्गान् स्थापयन्ति, एवं अष्टाषष्टि दिव्यायतनानि सञ्जायन्ते। अन्ते शिवः सन्तोषं प्रकटयति, क्षेत्रस्य स्थिराश्रयत्वं तथा ‘अक्षय’श्राद्धफलप्रदत्वं च वर्ण्यते।
Adhyaya 108
अष्टषष्टितीर्थवर्णनम् (Enumeration and Definition of the Sixty-Eight Tīrthas)
अध्यायः १०८ आरभ्यते यत्र ऋषयः कुतूहलात् तथा व्यवहार्य-सूच्यर्थं पूर्वोक्तान् ‘अष्टषष्टि’ क्षेत्र-तीर्थान् नामतः पुनरुक्तुं सूतं याचन्ते। सूतः कैलासे शिवपार्वत्योः पूर्वसंवादं आधारं कृत्वा तत्त्वं निवेदयति—कलियुगे सर्वत्राधर्मप्राबल्यात् तीर्थानि पातालं प्रति लीयन्त इति श्रुत्वा, पावनत्वस्य स्वरूपं कथं ज्ञेयम् इति प्रश्नः प्रवर्तते। ततः शिवः ‘तीर्थ’शब्दस्य व्यापकं लक्षणं ददाति—माता पिता, सत्सङ्गः, धर्मचिन्तनम्, यम-नियमाः, पुण्यकथाश्रवण-स्मरणादयश्च तीर्थत्वेन निर्दिश्यन्ते। दर्शन-स्मरण-स्नानमात्रेणापि महापातकादीनां शुद्धिः स्यात् इति सिद्धान्तं प्रतिपाद्यते; किन्तु स्नानं भक्त्या, एकाग्रचित्तेन, महेश्वरपूजापरायणतया कर्तव्यमिति विशेषतः उपदिश्यते। अन्ते भारतव्यापिनां प्रमुखतीर्थ-क्षेत्राणां नामावलिः संक्षेपेण प्रदर्श्यते, यत् परं ‘पृथक् विस्तरेण’ निरूपणस्य आधारभूतं भवति।
Adhyaya 109
Tīrthas and the Kīrtana of Śiva’s Localized Names (तीर्थेषु शिवनामकीर्तनम्)
अध्यायेऽस्मिन् शैवसंवादरूपेण ईश्वरः तीर्थसमुच्चयस्य सारं प्रकाश्य सर्वेषु तीर्थेषु देवभक्तहितार्थं स्वस्य सन्निधिं प्रतिपादयति। यः कश्चित् मनुष्यः तेषु तीर्थेषु स्नात्वा देवतां दत्त्वा दर्शनं कृत्वा तत्तत्तीर्थसम्बद्धं शिवनाम जपति, स मोक्षाभिमुखं फलम् अवाप्नोतीति सoteriological-क्रमं निर्दिशति। श्रीदेवी सर्वतीर्थेषु कस्य नाम्नः कीर्तनं कर्तव्यमिति पूर्णसूचीं याचते। ईश्वरः तदा बहूनि पवित्रस्थानानि शिवस्य विशिष्टैर्नामरूपैः सह निर्दिशति—यथा वाराणसी—महादेवः, प्रयागः—महेश्वरः, उज्जयिनी—महाकालः, केदारः—ईशानः, नेपालः—पशुपालकः, श्रीशैलः—त्रिपुरान्तक इति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्सूचीश्रवणकीर्तनाभ्यां पापक्षयः; प्राज्ञैः प्रातर्मध्याह्नसायं त्रिकाले जपनीयम्, विशेषतः शिवदीक्षितैः। गृहे लिखितरूपेण स्थापनेनापि भूतप्रेताद्युपद्रवाः, व्याधयः, सर्पभयम्, चौरभयम्, अन्याश्च बाधाः प्रशम्यन्तीति कथ्यते।
Adhyaya 110
अष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Sixty-Eight Tīrthas; the Supreme Eightfold Tīrtha Cluster)
अस्मिन्नध्याये देवी मनुष्याणां दीर्घायुषामपि बहुतीर्थयात्रायाः दुष्करत्वं पृच्छति, तथा तीर्थेषु ‘सारं’ निवेदयितुं ईश्वरं याचते। ईश्वरः तदा अनुत्तमं तीर्थाष्टकं निर्दिशति—नैमिषं केदारं पुष्करं कृमिजङ्गलं वाराणसीं कुरुक्षेत्रं प्रभासं हाटकेश्वरं च—एतेषु श्रद्धया स्नानमात्रेण सर्वतीर्थफलप्राप्तिं प्रतिपादयन्। पुनः देवी कलियुगानुकूलतां पृच्छति। ईश्वरः हाटकेश्वरक्षेत्रं तेषामष्टानां मध्ये प्रधानतमं निरूपयति, यत्र कलियुगेऽपि सर्वक्षेत्राणि सर्वतीर्थानि च दिव्याज्ञया ‘सन्निहितानि’ इव भवन्ति इति। अन्ते सूतः फलश्रुतिं ददाति—एतत्संग्रहं श्रवणपाठाभ्यां स्नानजन्यपुण्यसमं फलम्, पाठश्रवणयोः अपि तीर्थकर्मसदृशं पुण्योपार्जनं भवतीति।
Adhyaya 111
दमयन्त्युपाख्याने—दमयन्त्या विप्रशापेन शिलात्वप्राप्तिः (Damayantī Episode—Petrification by a Brāhmaṇa’s Curse)
एतस्मिन्नध्याये मुनयः सूतं पृच्छन्ति—शिवक्षेत्रेषु स्थितानां ब्राह्मणानां गोत्रपरम्पराः संख्या च कथ्यतामिति। सूतः पूर्वोपदेशं स्मारयन् आनर्तदेशाधिपतेः कथां वदति—स कुष्ठरोगपीडितः शङ्खतीर्थे स्नात्वा तत्क्षणादेव रोगविमुक्तिं प्राप, तीर्थमहिम्ना शिवानुग्रहेण च। स राजा तपस्विभ्यः प्रत्युपकारार्थं दानं दातुमिच्छति; ते तु अपरिग्रहव्रतस्थाः भोग्यवस्तूनि न गृह्णन्ति। तदा धर्मवाक्यं प्रकाश्यते—कृतघ्नता महापातकसदृशी, तस्य प्रायश्चित्तं दुर्लभमिति। मुनिषु कार्त्तिके पुष्करयात्रां गतिषु राजा दमयन्तीं नियोजयति—मुनिपत्निभ्यः भूषणानि दत्त्वा सेवां कुर्यादिति, यथा तपस्विनां व्रतभङ्गो न स्यात्। केचनाः तपस्विन्यः स्पर्धया भूषणानि गृह्णन्ति, चतस्रस्तु न गृह्णन्ति। मुनयः प्रत्यागत्य आश्रमं भूषणविकारितमिव दृष्ट्वा क्रुद्धाः शापं ददुः; दमयन्ती तत्क्षणात् शिलात्वं प्राप। राजा शोकाकुलः क्षमायाचनां समन्वेष्टे। अत्र शिक्ष्यते—भक्त्या दानमपि यदा आसक्तिं स्पर्धां वा जनयति, व्रतधर्मसीमां लङ्घयति, तदा सुकृतमपि अधर्मरूपं भवतीति।
Adhyaya 112
Ūṣarotpatti-māhātmya (The Māhātmya of the Origin of the Barren Tract) — Damayanty-upākhyāna Continuation
अस्मिन्नध्याये सूतवचनप्रसङ्गेन धर्मतत्त्वविचारः सुसंहतः प्रदर्श्यते। अष्टषष्टिः श्रान्ता ब्राह्मणतपस्विनः पादयात्रया निवृत्ताः स्वगृहान् प्राप्य भार्याः दिव्यवस्त्राभरणभूषिताः पश्यन्ति। क्षुधार्ताः सन्तः ते ताः पृच्छन्ति—कथं तपोव्रतविरुद्धं भूषणधारणम्? तदा स्त्रियः कथयन्ति यत् राज्ञी दमयन्ती राजोपकारिणीव आगत्य तानि वस्त्राभरणानि दत्तवती। तपस्विनः ‘राजप्रतिग्रहः’ विशेषेण निन्द्य इति मन्यमानाः क्रुद्धाः जलं हस्तयोः गृहीत्वा राज्ञः राज्यस्य च शापाय उद्यताः। तदा भार्याः प्रत्यवस्थाय गृहस्थाश्रमस्य ‘उत्तमत्वं’ प्रतिपादयन्ति—स लोकपरलोकसाधनः; स्वगृहेषु दीर्घकालं दारिद्र्यं सोढं, अतः राज्ञः भूमिजीविकादानं याचन्ति, अन्यथा आत्महिंसां करिष्याम इति चेतयन्ति, यत्फलं मुनिभ्यः महापापं स्यात्। एतदाकर्ण्य मुनयः शापजलम् भूमौ विसृजन्ति; तदुदकं पृथिव्याः किञ्चिद्भागं दहति, तत्र स्थायी लवण-ऊषरप्रदेशः उत्पद्यते, यत्र न सस्यं जायते, जननमपि न भवतीति श्रूयते। अन्ते फलश्रुतिः—फाल्गुनमासे रविवासरयुक्तायां पौर्णमास्यां तत्र कृतं श्राद्धं स्वकर्मदोषात् घोरनरकेषु पतितानपि पितॄन् उद्धरतीति।
Adhyaya 113
अग्निकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् (Agni-kuṇḍa Māhātmya: Account of the Glory of the Fire-Pond) — त्रिजातकविशुद्धये (for the purification/verification regarding Trijāta)
अस्मिन्नध्याये सूतः बहु-दृश्यात्मकं धर्मोपदेशं कथयति। प्रथमं कश्चन राजा गृहस्थाश्रमं प्रविष्टान् ब्राह्मणान् सादरं समुपगम्य तेषां याचनया दुर्गयुक्तं नगरं, निवासान्, दान-भोगान् च निर्माय रक्षण-पोषणाभ्यां समाजस्य स्थैर्यं स्थापयति। अनन्तरं पूर्ववृत्तान्ते आनर्तदेशस्य प्रभञ्जनराजस्य पुत्रजन्मनि ग्रहदोषान् ज्योतिषिकाः निर्दिशन्ति, षोडशब्राह्मणैः पुनःपुनः शान्तिकर्म कर्तव्यमिति च वदन्ति। कर्मणि कृतेऽपि व्याधयः, पशुनाशः, शत्रुभयम् इत्यादि उपद्रवाः वर्धन्ते। तदा अग्निः पुरुषरूपेण प्रादुर्भूय शान्तिकर्म त्रिजातकस्य (विवादित-जन्मनः) ब्राह्मणस्य उपस्थित्या दूषितमिति प्रकाशयति। प्रत्यक्षदोषारोपणं परिहर्तुं अग्निः स्वेदजलसम्भूतं कुण्डं निर्माय तत्र षोडशानां स्नानं विधत्ते; अशुद्धस्य देहे विस्फोटकचिह्नानि जायन्ते। ततः संविदा स्थाप्यते—एतत् कुण्डं ब्राह्मणानां शुद्धिपरीक्षायै स्थिरं तीर्थं भविष्यति; अनर्हस्नातृणां चिह्नप्रादुर्भावः, स्नानेन दृश्यशुद्ध्या च सामाजिक-याज्ञिक-प्रामाण्यनिर्णयः। अन्ते राजा सम्यक्शुद्ध्या तत्क्षणात् आरोग्यं प्राप्नोति; कार्त्तिकस्नानादिना पापक्षयः, निर्दिष्टदोषविमोचनं च इति फलश्रुत्या तीर्थस्य नित्यप्रभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 114
नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनम् / Origin Narrative of the Name “Nagara” (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
सूतो वदति—मातृदोषजन्येन लोकनिन्दया पीडितो ब्राह्मणतपस्वी त्रिजातः स्वकीयं मानं पुनरुद्धर्तुं जलसमीपे घोरं तपः कृत्वा शिवपूजां चकार। प्रसन्नः शङ्करः प्रादुरभूय तस्मै वरं ददौ—भविष्यति स चामत्कारपुरस्य ब्राह्मणेषु श्रेष्ठतां प्राप्स्यति इति। अनन्तरं चामत्कारपुरे देवरातपुत्रः क्रथः गर्वितः शीघ्रकोपश्च श्रावणकृष्णपञ्चम्यां नागतीर्थसमीपे रुद्रमालाख्यं नागशिशुं ताडयित्वा हत्वा पातकं चकार। तस्य माता-पितरौ नागसमाजश्च समागत्य शेषनागनेतृत्वेन प्रतिशोधं चक्रुः; क्रथं ग्रसित्वा नगरं विध्वंसयामासुः, जनशून्यं नागावासं च कृत्वा मानवानां प्रवेशे निषेधं स्थापयामासुः। भीताः ब्राह्मणाः त्रिजातं शरणं जग्मुः। स शिवं प्रार्थयामास—नागानां नाशो भवतु इति; शिवः तु निरपराधनागशिशोः कारणं तथा श्रावणपञ्चम्यां नागपूजाविधानस्य महत्त्वं स्मारयन् सर्वनाशं नाङ्गीचकार। तदा स त्रिजाताय सिद्धमन्त्रं ददौ—“न गरं न गरं” इति त्र्यक्षरं; तस्योच्चारणेन विषं शम्यते, नागाश्च पलायन्ते, ये तु तिष्ठन्ति ते वध्याः भवन्ति। त्रिजातः शिष्टैः सह प्रत्यागत्य मन्त्रं घोषयामास; नागाः पलायिताः केचित् पराजिताश्च। ततः सा वस्ती “नगर” इति विख्याता अभवत्। फलश्रुतिः—एतताख्यानपाठकानां नागभयजन्यदुःखं न भवति।
Adhyaya 115
त्रिजातेश्वरस्थापनं गोत्रसंख्यानकं च (Establishment of Trijāteśvara and the Enumeration of Gotras)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं त्रिजातस्य नामोत्पत्तिगोत्रं च पृच्छन्ति, तथा ‘त्रिजात’ इति जन्मचिह्नयुक्तोऽपि कथं श्रेष्ठ इति जिज्ञासन्ते। सूतः कथयति—स साङ्कृत्यऋषिवंशे जातः, प्रभाव इति प्रसिद्धः, दत्त इत्यपि संज्ञां वहति, निमिवंशेन च संबध्यते। स त्रिजातः क्षेत्रं समुद्धृत्य शिवस्य मङ्गलायतनं ‘त्रिजातेश्वर’ इति नाम्ना स्थापयामास; निरन्तरपूजया स देहेनैव स्वर्गं प्राप्तवान्। ततः विधिः प्रदर्श्यते—ये भक्त्या देवदर्शनं कुर्वन्ति, विषुवकाले च देवस्य स्नापनं कुर्वन्ति, तेषां वंशे पुनः ‘त्रिजात’जन्मावृत्तिर्न भवति, रक्षणं च लभ्यते। अनन्तरं नष्टानां पुनः प्रतिष्ठितानां गोत्राणां नामानि ऋषयः पृच्छन्ति। सूतः कौशिक-काश्यप-भारद्वाज-कौण्डिन्य-गर्ग-हारित-गौतमादीनां बहूनां गोत्रसमूहान् संख्यया सह निर्दिशति; पूर्वं नागजभयेन विघ्नः, पश्चात् अस्मिन् स्थाने पुनः समागमः इति वर्णयति। फलश्रुतौ—एतद्गोत्रवृत्तान्तश्रवणपठनं ऋषिस्मरणं च वंशच्छेदं निवारयति, जीवनचक्रे जातपापशमनं करोति, प्रियवियोगं च वारयति।
Adhyaya 116
अम्बरेवती-माहात्म्य (Ambarevatī Māhātmya): स्थापना, शाप-वर, नवमी-पूजा-फल
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—प्रसिद्धाया अम्बरेवत्याः देवीस्याः उत्पत्तिं स्वरूपं च पूजाफलं च। सूतः नागानां नगरविनाशाय नियोगं, ततो रेवत्याः (शेषप्रियायाः) शोकं च कथयति। पुत्रवधक्रोधात् सा ब्राह्मणगृहं भक्षयति; तस्य ब्राह्मणस्य तपस्विनी भगिनी भाट्टिका शापं ददाति—रेवती निन्दितं मानुषजन्म, पतिं, वंशजदुःखं च प्राप्स्यति। रेवत्याः तपस्विन्यां हिंसाप्रयत्नो निष्फलः; विषदंष्ट्रा अपि न प्रविशन्ति, तपोबलं प्रकाशते। अन्ये नागा अपि विफलाः सन्तो भीताः निवर्तन्ते। मानुषगर्भधारणे नागरूपनाशे च दुःखिता रेवती तस्मिन् क्षेत्रे स्थित्वा अम्बिकां गन्धपुष्पनैवेद्यगीतवाद्यैः भक्त्या पूजयति। देवी वरान् ददाति—तस्याः मानुषजन्म दिव्यकार्याय, पुनः रामरूपशेषस्य भार्या भवित्री, दंष्ट्राः प्रत्यागमिष्यन्ति, तस्या नाम्ना पूजया कल्याणं भविष्यति। रेवती तत्र स्वनाम्ना नित्यस्थितिं याचते, नागसम्बद्धां पूजां कालान्तरैः विशेषतः आश्विनशुक्लमहानवम्यां कर्तुं प्रतिजानाति। अन्ते फलश्रुतिः—निर्मलश्रद्धया विधिवत् अम्बरेवतीपूजनेन संवत्सरपर्यन्तं कुलोत्थविपत्तिः न भवति, ग्रहभूतपिशाचादिदोषाः च प्रशाम्यन्ति।
Adhyaya 117
भट्टिकोपाख्यानम् (Bhaṭṭikā’s Legend) and the Origin of a Tīrtha at Kedāra
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—भट्टिकायाः शरीरेभ्यः विषधरदंष्ट्राः कुतः पतिताः, तपसा वा मन्त्रेण वा कारणं किमिति। सूतः कथयति—सा बालविधवा केदारक्षेत्रे नित्यं देवस्य पुरतः गीतगानं कृत्वा दृढभक्त्या तपश्चर्यां चकार। तस्या गीतस्य सौन्दर्यभक्तिप्रभावात् तक्षकः वासुकिश्च ब्राह्मणवेषेणागच्छताम्; पश्चात् तक्षकः भयानकनागरूपेण तां पातालं निनाय। भट्टिका नीतिधैर्येण बलात्कारे नानुमेने, सशर्तं शापं चोच्चारयत्, येन तक्षकः सान्त्वनं याचितुं प्रवृत्तः। ततः ईर्ष्यया प्रेरिताभिः नागपत्नीभिः कलहः समभवत्; रक्षाविद्या प्रयुज्यते, नागिन्याः दंशेन दंष्ट्रापातोऽभवत्—एष एव आदिप्रश्नस्य हेतुः। भट्टिका शापेन आक्रामिकां मानुषीं करोति, तथा तक्षकस्य सौराष्ट्रे राजजन्म, स्वस्य च भाविन्यां कषेमंकर्यां नाम्ना मानुषावतारः, तेन सह पुनर्मिलनं च निर्दिशति। केदारं प्रत्यागत्य सा शुद्ध्यशङ्कया लोकैः परीक्ष्यते। सा स्वयमेव अग्निपरीक्षां प्रविशति; अग्निः जलं भवति, पुष्पवृष्टिः पतति, दिव्यदूतः तां निर्मलां घोषयति। अन्ते तस्या नाम्ना तीर्थस्य प्रतिष्ठा भवति; विष्णोः शयन-बोधनव्रतेषु तत्र स्नानात् परमा गतिः प्रतिज्ञायते। सा तपोभक्तिं निरन्तरं वहन्ती त्रिविक्रमप्रतिमां स्थापयति, अनन्तरं महेश्वरलिङ्गं मन्दिरसहितं प्रतिष्ठापयति।
Adhyaya 118
Kṣemaṅkarī–Raivateśvara Utpatti and Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya (क्षेमंकरी-रैवतेश्वर-उत्पत्तितीर्थमाहात्म्यवर्णन)
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—सौराष्ट्र-आनर्तदेशसम्बद्धस्य राजवृत्तान्तस्य कः प्रारम्भः, हिमालये केदारसदृशं पुण्यत्वं कथं प्रादुरभूत् इति। ततः सूतः क्षेमङ्करीदेव्याः जन्मनामकरणं कथयति—कलह-निर्वासनकाले राज्ये ‘क्षेम’ (कल्याण) उदितं, तस्मात् सा क्षेमङ्करीति प्रसिद्धा। अनन्तरं रैवतस्य राज्ञः क्षेमङ्कर्याः च दाम्पत्यं समृद्धिमयं, किन्तु सन्तानाभावात् चिन्ताकुलं बभूव। तौ मन्त्रिभ्यः राज्यभारं समर्प्य तपः कृत्वा कात्यायनीं (महीषासुरमर्दिनीं) संस्थाप्य पूजयामासतुः; देवी वरं दत्त्वा क्षेमजितं पुत्रं प्रददौ—वंशवर्धनं शत्रुनिग्रहकर्तारं च। पुत्रे राज्ये प्रतिष्ठापिते रैवतः हाटकेश्वरक्षेत्रं गत्वा आसक्तिं त्यक्त्वा शिवलिङ्गं संस्थापयामास; तत् रैवतेश्वर इति ख्यातं, केवलदर्शनात् ‘सर्वपातकनाशन’मिति स्तूयते। क्षेमङ्करी च तत्र पूर्वप्रतिष्ठितायाः दुर्गायाः मन्दिरं निर्माय, देवी क्षेमङ्करीनाम्ना विख्याता। चैत्रशुक्लाष्टम्यां देव्याः दर्शनं कृतं चेत् इष्टसिद्धिप्रदं भवतीति व्रतविशेषः कथ्यते; एवं तीर्थमाहात्म्यं भक्तेः नीतिधर्मोपदेशश्च समाप्यते।
Adhyaya 119
Mahīṣa-śāpa, Hāṭakeśvara-kṣetra-tapas, and the Tīrtha-Phala Discourse (महिषशाप-हाटकेश्वरक्षेत्रतपः-तीर्थफलप्रसङ्गः)
अध्याय आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—देवी कात्यायनी महिषासुरं किमर्थं जघान, स च दैत्यः कथं महिषरूपं प्राप्तवानिति। सूतः कारणकथां निवेदयति—चित्रसम इति नाम्ना रूपवान् शूरश्च दैत्यः महिषयानासक्तिं कृत्वा अन्ययानानि त्यक्तवान्। स जह्नव्याः तटे महिषमारुह्य विचरन् ध्यानस्थं मुनिं पदाक्रान्तेन महिषेण पीडयामास; तेन मुनिसमाधिर्भग्नः। क्रुद्धो मुनिः तं शशाप—जीवनपर्यन्तं महिष एव भवेत् इति। शापोपशमनार्थं स शुक्राचार्यं शरणं जगाम। शुक्रः तमुवाच—हाटकेश्वरक्षेत्रे महेश्वरमेवैकभक्त्या सेवय; तत्क्षेत्रं कलिदोषेष्वपि सिद्धिदं प्रसिद्धम्। दीर्घतपसा तुष्टे शिवे प्रादुर्भूते, शापो न निवर्तते इति नियमं कृत्वा शिवः ‘सुखोपायं’ ददौ—नानाभोगाः प्राणिनश्च तस्य देहे समागमिष्यन्ति। अभेद्यत्वं याचिते शिवः सर्वथा न ददौ; अन्ते स दैत्यः स्त्रीहस्तेनैव वध्यत्वं वरयामास। ततः शिवः तीर्थस्नानदर्शनयोः फलानि वर्णयति—श्रद्धया स्नात्वा दर्शनं कृत्वा सर्वार्थसिद्धिः, विघ्ननाशः, तेजोवृद्धिः; ज्वरव्याधयश्च प्रशमं यान्ति। अनन्तरं स दैत्यः दानवान् समाहूय देवान् आक्रम्य दीर्घे दिव्ययुद्धे इन्द्रसेना पराजिता निवृत्ता; अमरावती किञ्चित्कालं शून्येवाभवत्। दैत्याः प्रविश्य उत्सवं चक्रुः, यज्ञभागांश्च हृतवन्तः। पश्चात् महालिङ्गप्रतिष्ठा कैलाससदृशस्य देवालयाकारस्य निर्माणं चोक्तं, येन क्षेत्रस्य पावनमहिमा तीर्थप्रधानतया दृढीकृतः।
Adhyaya 120
कात्यायनी-प्रादुर्भावः (Manifestation of Kātyāyanī and the Devas’ Armament Bestowal)
सूत उवाच—शक्रप्रमुखा देवाः संग्रामे पराजिताः, असुरो महिषः त्रैलोक्ये राज्यं कृत्वा यद् यत् श्रेष्ठं वाहनं धनं रत्नादि च तत् सर्वं बलात् जहार; तेन लोकधर्मव्यवस्था व्याकुला बभूव। देवाः तस्य वधोपायं चिन्तयन्तः सभां समाययुः; तत्र नारदः समागत्य तस्य दुष्टाचारं, प्रजानां पीडनं, परधनापहरणं च विस्तरेण न्यवेदयत्, येन तेषां रोषोऽधिकतरः समभवत्। तेषां क्रोधात् दह्यमानं तेजः समुत्पन्नं दिगन्तान् तमसा इवाच्छादयत्। तदा कार्त्तिकेयः (स्कन्दः) आगत्य कारणं पप्रच्छ; नारदेनासुराणामतिमानः स्वैराचारश्च कथितः। देवैः सह स्कन्दस्य क्रोधसमुद्भूततेजःसमुच्चयात् शुभलक्षणा दिव्यकन्या प्रादुरभूत्; कारणेन सा ‘कात्यायनी’ इति नाम्ना प्रसिद्धा। देवाः तां वज्रशक्तिधनुस्त्रिशूलपाशबाणकवचखड्गादिभिः सर्वायुधैः परिरक्षोपकरणैश्च समलङ्कृतवन्तः; सा द्वादशभुजा भूत्वा तानि धारयामास, देवांश्च आश्वासयामास। देवाः अवदन्—महिषो न केनचित् प्राणिना, विशेषतः पुरुषैः, जेतुं शक्यते; एकया स्त्रिया एव तस्य वधः सम्भवति, तस्मात् त्वं प्रतिकाररूपेण सृष्टा। ततः तां विन्ध्यपर्वतं घोरं तपः कर्तुं प्रेषयामासुः, तेजोवृद्ध्यर्थं; अनन्तरं तां अग्रे स्थापयित्वा शत्रुं निहनिष्यामः, इति देवाधिपत्यपुनःस्थापनं प्रत्याशंसन्।
Adhyaya 121
महिषासुरपराजय–कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Defeat of Mahīṣa and the Māhātmya of Kātyāyanī/Vindhyavāsinī)
अस्मिन्नध्याये सूतः विन्ध्यप्रदेशे घटितं देवीचरितं वर्णयति। देवी जितेन्द्रिया महेश्वरं ध्यायन्ती घोरं तपः करोति; तपोवृद्ध्या तस्या तेजो रूपं च वर्धते। तदद्भुतं तपस्विनीं दृष्ट्वा महिषासुरस्य चराः निवेदयन्ति; काममोहितो महिषः सेनया सहागत्य राज्यं दातुं विवाहं च याचते, देवी तु स्वदिव्यकार्यं—तस्य दुष्टत्वनिवारणम्—स्पष्टयति। ततः संग्रामः प्रवर्तते। देवी शरैः असुरसेनां विदारयति, महिषं व्रणयति, भैरवहासेन च सहाययोधगणान् प्रादुर्भावयति ये दैत्यबलं नाशयन्ति। महिषः स्वयम् आक्रमति; देवी तं युद्धे अधिरुह्य सिंहस्य साहाय्येन स्तम्भयति, देवाः त्वरितवधं प्रार्थयन्ति। सा खड्गेन तस्य स्थूलग्रीवां छित्त्वा देवतानां तुष्टिं जनयति। अनन्तरं महिषः स्तुतिं कृत्वा शापमोक्षं निवेद्य दयां याचते; देवाः लोकक्षयभयं सूचयन्ति। देवी पुनर्हन्तुं निश्चयं न करोति, किंतु नित्यनिग्रहार्थं तं अधीनं स्थापयति। देवाः तस्या विन्ध्यवासिनी-कात्यायनीरूपेण भावीकीर्तिं, विशेषतः आश्विनशुक्लपक्षे पूजाविधानं च वदन्ति, यया रक्षणं आरोग्यं सिद्धिश्च लभ्यते। अन्ते धर्मव्यवस्था पुनः प्रतिष्ठिता, राजभक्तिदर्शनमहोत्सवफलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 122
केदार-प्रादुर्भावः (Kedāra Manifestation and the Kuṇḍa Rite)
अध्यायः १२२ सूत-ऋषिसंवादरूपः, पूर्वोक्तदैत्यवधकथाभ्यः परं केदारकेन्द्रितं पापनाशिन्याख्यानं प्रवर्तते। ऋषयः पृच्छन्ति—हिमालये गङ्गाद्वारे समीपे श्रूयमाणं केदारं कथं प्रतिष्ठितम् इति। सूतः कथयति—शिवस्य ऋतुधर्मः; स दीर्घकालं हिमालयप्रदेशे वसति, किन्तु हिमपातकाले मार्गो दुर्गमः, तस्मात् अन्यत्रापि तस्य निवासव्यवस्था कृता। ततः पुरावृत्तान्तः—हिरण्याक्षदैत्येन इन्द्रः पदच्युतः सन् गङ्गाद्वारे तपः करोति। शिवो महिषरूपेण प्रादुर्भूय इन्द्रस्य प्रार्थनां शृणोति, तेषां दैत्यप्रधानान् निहन्ति; तेषां आयुधानि तं न बाधन्ते। इन्द्रस्य प्रेरणया स लोकानां रक्षणार्थं तस्मिन्नेव रूपे तिष्ठति, स्फटिकनिर्मलां कुण्डीं प्रतिष्ठापयति। शुद्धभक्तः कुण्डीं दृष्ट्वा त्रिवारं जलं पिबेत्, निर्दिष्टहस्त-दिक्-न्यासैः, मातृ-पितृवंश-स्वात्मसम्बद्धमुद्राभिश्च देहकर्म दिव्याज्ञया समन्वयति। इन्द्रः नित्यपूजां स्थापयति, ‘केदार’ इति नाम ददाति (छेदक-विदारकत्वात्), रम्यं देवालयं च निर्मापयति। हिमालये चतुर्मासेषु मार्गावरोधकाले, सूर्ये वृश्चिकात् कुम्भपर्यन्तं, आनर्तदेशे हाटकेश्वरक्षेत्रे शिवस्य निवासः कथ्यते; तत्र रूपप्रतिष्ठा, मन्दिरनिर्माणं, निरन्तरपूजा च विधीयते। चतुर्मासपूजया शिवसामीप्यं, ऋतुव्यतिक्रमेऽपि भक्त्या पापनाशः; विद्वांसः गीतनृत्यैः स्तुवन्ति। नारदवचनं च—केदारजलपानं गयायां पिण्डदानं च ब्रह्मज्ञानं पुनर्जन्मविमोचनं च साधयतः। श्रवण-पठन-कारणेनापि पापराशिनाशः कुलोद्धारश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 123
शुक्लतीर्थमाहात्म्य — The Glory of Śuklatīrtha (Purificatory Water-Site)
अस्मिन्नध्याये सूतः शुक्लदर्भचिह्नितं सर्वतीर्थोत्तमं शुक्लतीर्थं वर्णयति। चामत्कारपुरसमीपे राजकः प्रमुखब्राह्मणानां वस्त्रप्रक्षालकः सन् प्रमादात् बहुमूल्यानि ब्राह्मणवस्त्राणि नीलिकुण्ड्यां क्षिपति। दण्डभयात् स रात्रौ पलायनाय सज्जो भवति; तदा तस्य दुहिता दाशकन्यां सखीं गत्वा दोषं निवेदयति, सा च दुर्गमं जलाशयं दर्शयति। राजकः तत्र वस्त्राणि प्रक्षालयति; तत्क्षणात् तानि स्फटिकशुक्लानि भवन्ति, स्नानेन च तस्य कृष्णकेशाः श्वेताः जाताः। स शुद्धवस्त्राणि ब्राह्मणेभ्यः प्रत्यर्पयति; ते तीर्थप्रभावं परीक्ष्य पश्यन्ति यत् कृष्णद्रव्याण्यपि शुक्लानि भवन्ति, श्रद्धया स्नाताः वृद्धा युवानश्च बलं सौभाग्यं च लभन्ते। देवाः मनुष्यदुरुपयोगभीताः तीर्थं रजसा पिधातुमिच्छन्ति, किन्तु तत्र यद् यद् जायते तत् सर्वं जलप्रभावात् शुक्लमेव भवति। अत्र मृदा देहलेपनं स्नानं च सर्वतीर्थस्नानफलप्रदं, दर्भैर्वनतिलैश्च तर्पणं पितॄन् तुष्यति, महायज्ञश्राद्धफलसमं च कथ्यते। अन्ते विष्णुना श्वेतद्वीपः अत्र स्थापित इति, कलियुगेऽपि शुक्लत्वहानिर्न भवेदिति तत्त्वं निरूप्यते।
Adhyaya 124
मुखारतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Narrative of Mukharā Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः मुखरातीर्थस्योत्पत्तिं धर्मोपदेशसहितं वर्णयति। मुखरा नाम श्रेष्ठं तीर्थं, यत्र महर्षयः सप्त (मारीच्यादयः) यात्रां कुर्वन्तः, कञ्चन चौरं ददृशुः। स लोहमजङ्घः नाम, माण्डव्यगोत्रीयो ब्राह्मणः, पितृमातृभार्याभक्तः; दीर्घदुर्भिक्षेण क्षुधार्तः सन् जीवितरक्षणार्थं स्तेयकर्मणि प्रवृत्तः। ग्रन्थः क्षुधाभयजन्यं प्रवृत्तिं दोषरूपेण न समं मन्यते, तथापि स्तेयं निन्द्यं कर्मेति निर्दिशति। सप्तर्षीन् स दृष्ट्वा भयभीतः तान् धमकयति; ते तु करुणया तं बोधयन्ति—कर्मफलस्य अवश्यंभावं, तथा “किं तव कुटुम्बं पापभागं स्वीकर्तुं शक्नोति?” इति प्रश्नं कर्तुं प्रेरयन्ति। स पितरं मातरं भार्यां च पृच्छति; ते सर्वे वदन्ति—स्वकर्मफलम् एकैकः स्वयमेव भुङ्क्ते, अन्यः न गृह्णाति। ततोऽस्य हृदि पश्चात्तापः जातः, उपदेशं याचते। पुलहर्षिः ‘जाटघोटेति’ इति सरलमन्त्रं ददाति; स निरन्तरं जपन् समाधिं प्राप्नोति, देहः वल्मीकैः आवृतो भवति। पुनरागतेषु ऋषिषु तस्य सिद्धिं ज्ञात्वा, वल्मीकसम्बन्धात् ‘वाल्मीकि’ इति नाम प्राप्नोति, तदेव स्थानं मुखरातीर्थमिति प्रसिद्धं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—श्रावणे श्रद्धया तत्र स्नानं कृत्वा स्तेयजन्यपापानि शुद्ध्यन्ति; तत्रस्थसिद्धपुरुषभक्त्या काव्यशक्तिः वर्धते, विशेषतः अष्टम्यां।
Adhyaya 125
सत्यसन्धनृपतिवृत्तान्तवर्णनम् — The Account of King Satyasaṃdha (and the Karṇotpalā/Gartā Tīrtha Frame)
सूतोऽत्र कर्णोत्पलातीर्थं प्रसिद्धं पावनं च निरूपयति, यत्र स्नानात् मनुष्यजीवने वियोगभयस्य शमनं भवतीति श्रूयते। ततः इक्ष्वाकुवंशे सत्यसन्धनृपतेर्वृत्तान्तः, तस्य च अद्भुतगुणसम्पन्ना दुहिता कर्णोत्पला इति कथ्यते। मानुषेषु योग्यवराभावात् स नृपो ब्रह्माणं पृच्छितुं ब्रह्मलोकं जगाम, तत्र ब्रह्मणः सन्ध्याकालपर्यन्तं प्रतीक्ष्य शास्त्रार्थयुक्तं प्रत्युत्तरं लभते—दीर्घे काले व्यतीते दुहितुः विवाहो न कर्तव्यः, देवाः च मानुषीं भार्यां न गृह्णन्तीति। प्रत्यागते नृपे दुहितरि च कालविपर्यासः प्रादुरभवत्—वृद्धत्वं, लोकैरपरिचयः, लौकिकप्रतिष्ठायाः क्षणभङ्गुरता च प्रकाशिता। ते गर्तातीर्थ-प्राप्तिपुरपरिसरे आगत्य, देशाचारपरम्परया जनैः तथा परवर्ती नृपेण बृहद्बलेन वंशपरिचयेन प्रत्यभिज्ञातौ। ततः सत्यसन्धः ब्राह्मणेभ्यः उच्चदेशदानं कर्तुं चिन्तयति, धर्मकीर्तेः स्थैर्यार्थं; अनन्तरं हाटकेश्वरक्षेत्रे पूर्वप्रतिष्ठितं वृषभनाथसम्बद्धं लिङ्गं पूजयित्वा तपश्चर्यां करोति। कर्णोत्पला अपि तपसा गौर्यां भक्तिं स्थापयति। अध्यायान्ते दत्तग्रामजीविकाविषये जनचिन्ता, तथा नृपस्य संन्यासिन्यायेन मर्यादा च निरूप्यते—दान-पोषण-तपोधर्मयोः नीतिनिर्देशः।
Adhyaya 126
मर्यादास्थापनम्, गर्तातीर्थद्विज-नियुक्तिः, तथा कार्तिक-लिङ्गयात्रा (Establishment of Communal Boundaries, Appointment of Gartātīrtha Brahmins, and the Kārttika Liṅga Procession)
सूतो वर्णयति—चमत्कारपुरसम्बद्धा ब्राह्मणाः क्षत्रबलत्यागिनं, संशय-विवादैः पराजयमुखं राजानं समुपेत्य निवेदयन्ति यथा मानदर्पेण मिथ्यास्थानाभिमानेन च समाजव्यवस्था विघटिता, स्ववृत्त्यधिकाराः क्षीणाः, अतः मर्यादास्थापनं च परम्परागतवृत्तिरक्षणं च कर्तव्यमिति। राजा विचार्य गर्तातीर्थसम्भवान् वेदविदो वंशसम्बद्धान् ब्राह्मणान् नियुङ्क्ते—ते दण्डधारिणो न, किन्तु शमदमसम्पन्ना व्यवस्थापकाः, निर्णायकाश्च; ते मर्यादां पालयन्ति, संशयान् छिन्धन्ति, विवादान् शमयन्ति, राजकार्येषु निर्णयान् ददति, तथा समुदायवृद्ध्यर्थं ईर्ष्यारहितेन पोषणेन समर्थ्यन्ते। ततो नगरे धर्मवर्धिनी मर्यादा प्रतिष्ठिता, समृद्धिश्च वर्धते। अनन्तरं राजा तपसा स्वर्गारोहणं घोषयति, स्ववंशसम्बद्धं लिङ्गं प्रकाशयति, तस्य पूजां विशेषतः रथयात्रां च ब्राह्मणेभ्यः याचते। ते तदङ्गीकृत्य वदन्ति—एतत् सप्तविंशतिपूजितानां पश्चात् अष्टाविंशतितमं लिङ्गम्; कार्त्तिके प्रतिवर्षं व्रतं, नैवेद्य-बलि-वाद्य-सम्भारैः सह विधिवत् पूजनं कर्तव्यमिति। फलश्रुतिः—ये श्रद्धया कार्त्तिकमासे स्नानाभिषेकपूर्वकं नित्यं पूजयन्ति, अथवा संवत्सरपर्यन्तं सोमवारे विधिपूजां कुर्वन्ति, ते मोक्षमाप्नुवन्ति।
Adhyaya 127
कर्णोत्पलातीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Karnotpalā Tīrtha)
ऋषयः पूर्वोक्तायाः कर्णोत्पलायाः सम्यग्वृत्तान्तं पप्रच्छुः। सूतः कथयति—गौरीपादसम्बन्धिनि स्थाने तपः कुर्वत्याः तस्याः भक्त्या गिरिजा प्रसन्ना साक्षात् दर्शनेन वरं वृणु इत्याज्ञापयामास। कर्णोत्पला निवेदयति—पिता राज्यलक्ष्म्याः पतितः शोकयुक्तो वैराग्यपरः; अहं च वृद्धा सतीऽपि अविवाहिता। अतः अतिसुन्दरं पतिं पुनर्यौवनं च याचे, येन पितापि सुखं प्राप्नुयात्। देवी विधिं निर्दिशति—माघमासे तृतीय्यां शनिवारे वासुदेवसम्बद्धे नक्षत्रे पवित्रे जले स्नात्वा सौन्दर्ययौवनयोः ध्यानं कुर्यात्; तस्मिन् दिने यः कश्चित् स्त्री स्नानं करोति सा अपि तादृशं सौन्दर्यं लभते। नियतसमये कर्णोत्पला मध्यरात्रौ जलं प्रविश्य दिव्यदेहयौवनसम्पन्ना निर्गता, जनान् विस्मययामास। गौरीप्रेरितः कामो मनोभवः तां पत्नीं याचितुं आगत्य ‘प्रीतिः’ इति नाम्नः कारणं व्याचष्टे—प्रीत्या सह आगतः इति। सा तं पितरं विधिवत् याचयितुं प्रार्थयित्वा पूर्वं पितरं गत्वा गौरीवरतपःफलरूपं यौवनं निवेद्य विवाहं याचते। ततः कामः प्रार्थयति; पिता वह्निसाक्षिणा ब्राह्मणसन्निधौ कन्यां ददौ। सा ‘प्रीतिः’ इति प्रसिद्धा, तदतीर्थं च तन्नाम्ना विख्यातम्। फलश्रुतिः—माघे स्नानं प्रयागफलप्रदं; रूपवान् समर्थश्च भवति, बन्धुवियोगदुःखं न प्राप्नोति।
Adhyaya 128
Aṭeśvarotpatti-māhātmya (Origin and Glory of Aṭeśvara) | अटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्य
अध्याये द्वौ परस्परसम्बद्धौ प्रसङ्गौ निरूप्येते। प्रथमं सत्यसन्धः लिङ्गस्य दक्षिणभागे योगासनं कृत्वा प्राणान् संहरति। तदा ब्राह्मणाः समागत्य अन्त्येष्ट्युपक्रमं कुर्वन्ति, किन्तु देहः सहसा अन्तर्धीयते; तस्मात् सर्वे विस्मिताः सन्तः लिङ्गे विशेषपूजां नियमं च प्रवर्तयन्ति। क्षेत्रं नित्यं वरदं, भक्तानां पापमलहरं च इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं वंशक्षये राज्यशून्यतया “मत्स्यन्यायः” इति सामाजिकव्यत्ययभयम् अमात्यैर्ब्राह्मणैश्च निवेद्यते। सत्यसन्धः पुनः राज्यग्रहणं नाङ्गीकरोति, किन्तु पूर्वदृष्टान्तेन याजनिकं उपायं दर्शयति—परशुरामेण क्षत्रियक्षये कृते क्षत्रियपत्नीभिः ब्राह्मणान् प्रार्थयित्वा क्षेत्रजाः नृपाः जाताः। ततः वसिष्ठकुण्डं नाम पुत्रप्रदं तीर्थं निर्दिश्यते, यत्र नियतकालस्नानात् गर्भसम्भवः कथ्यते। अन्ते प्रसिद्धो नृपः अटः (अटोन) जायते; राजपथे गमनसमये दिव्यविमानवाणी “अट” इति नामव्युत्पत्तिं प्रकाशयति। स अटेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठापयति; माघचतुर्दश्यां पूजनं तथा पुत्रप्रदकुण्डे स्नानं सन्तानसौख्यकल्याणहेतवः इति महिमा वर्ण्यते।
Adhyaya 129
याज्ञवल्क्यसमुद्रव-आश्रममाहात्म्य (The Māhātmya of Yājñavalkya’s Sacred Water-Site and Āśrama)
सूतो याज्ञवल्क्यसम्बद्धं प्रसिद्धमाश्रमं तीर्थं च वर्णयति, यत्र अल्पविद्यस्यापि सिद्धिरुपजायते। ऋषयः पृच्छन्ति—पूर्वगुरुः कः, केन प्रकारेण वेदाः हृताः पुनश्च प्राप्ताः। सूतः शाकल्यं विद्वांसं ब्राह्मणाचार्यं राजपुरोहितं च निरूप्य सभायां वृत्तान्तं कथयति, यत्र राजशान्त्यर्थं याज्ञवल्क्यः प्रेषितः। राजा तं अनुपयुक्तावस्थायां दृष्ट्वा आशीर्वादं न गृह्णाति, पवित्रोदकं दारुस्तम्भे क्षेपयितुं आज्ञापयति। याज्ञवल्क्यः वैदिकमन्त्रेणोदकं क्षिपति, तत्क्षणात् स्तम्भः पल्लवपुष्पफलैः समृद्धो भवति—मन्त्रशक्तेः प्रकाशनं, राज्ञश्च विधिहीनतायाः प्रकटिकरणम्। राजा अभिषेकं याचते, किन्तु याज्ञवल्क्यः नाङ्गीकरोति—होमविधिसंयुक्ते कर्मणि एव मन्त्रफलसिद्धिरिति। शाकल्ये पुनरागमनं बलात् याचति सति, याज्ञवल्क्यः धर्मन्यायं वदति—अहङ्कारिणं कर्तव्यविमूढं गुरुमपि त्यक्तुं शक्यम्। शाकल्यः क्रुद्धः अथर्वणमन्त्रैः सलिलेन च शिक्षितविद्यायाः प्रतीकत्यागं कारयति; याज्ञवल्क्यः स्वाधीनतां घोषयन् अधीतं बहिः निष्कासयति। ततः सिद्धिक्षेत्राणि अन्विष्य हाटकेश्वरक्षेत्रं प्रति नीयते, यत्र फलानि अन्तःकरणभावानुसारं भवन्ति; तत्र स तपसा सूर्योपासनया च भास्करं तोषयति। भास्करः वरान् ददाति—कुण्डे सरस्वतीसदृशा मन्त्राः प्रतिष्ठाप्यन्ते; स्नानजपाभ्यां वेदविद्या सद्यः ध्रियते, तत्त्वार्थश्च प्रसादात् स्फुटो भवति। याज्ञवल्क्यः मानुषगुरुबन्धात् मुक्तिं याचते; सूर्यः लघिमासिद्धिं दत्त्वा वाजिकर्णरूपेण दिव्याश्वमाध्यमेन वेदाध्ययनं उपदिशति। अन्ते फलश्रुतिः—तस्मिन् तीर्थे स्नानं, सूर्यदर्शनं, निर्दिष्टनादबिन्दुजपश्च मोक्षाभिमुखं फलमावहति।
Adhyaya 130
Kātyāyanī–Śāṇḍilī Upadeśa and the Hāṭakeśvara-kṣetra Tṛtīyā Vrata (कात्यायनी-शाण्डिली-उपदेशः)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं याज्ञवल्क्यस्य कुलवृत्तान्तं पृच्छन्ति। स तस्य द्वे भार्ये—मैत्रेयीं कात्यायनीं च—नाम्ना निर्दिशति, तथा तयोः सम्बन्धिनौ द्वौ तीर्थकुण्डौ वर्णयति, यत्र स्नानं मङ्गलफलप्रदमिति कथ्यते। अनन्तरं मैत्रेय्यां याज्ञवल्क्यस्य स्नेहासक्तिं दृष्ट्वा कात्यायन्याः सपत्नीदुःखं प्रादुर्भवति; सा स्नानभोजनहास्यादिषु विरक्ता शोकाकुला भवति। उपायं मृगयमाणा सा पतिव्रतासौख्यस्य दृष्टान्तभूतां शाण्डिलीं समुपगम्य रहस्योपदेशं याचते—येन भर्तुः स्नेहगौरवयुक्ता वृत्तिः साध्येत। शाण्डिली कुरुक्षेत्रे स्ववृत्तान्तं निवेदयित्वा नारदोपदिष्टं व्रतमाह—हाटकॆश्वरक्षेत्रे गौरीसम्बद्धं पञ्चपिण्डपूजनं संवत्सरपर्यन्तं दृढश्रद्धया कर्तव्यम्, विशेषतः तृतीयायां। तत्र देवीदेवसंवादेन शिवशिरसि गङ्गाधारणस्य लोकधारणहेतुः प्रतिपाद्यते—वृष्ट्यन्नकृषियज्ञादीनां प्रवृत्त्या जगतः सम्यगवस्था, धर्मसन्तुलनं च सिध्यतीति।
Adhyaya 131
Īśānotpatti–Pañcapīṇḍikā-Gaurī Māhātmya and Vararuci-sthāpita Gaṇapati Māhātmya (ईशानोत्पत्तिपंचपिंडिकागौरीमाहात्म्य–वररुचिस्थापितगणपतिमाहात्म्य)
अध्यायेऽस्मिन् सन्ध्योपासनायाः तात्त्विकं कारणं लोकव्रतपरम्परया सह निरूप्यते। शिवः कथयति—सन्ध्याकाले क्रूरभूताः सूर्यं बाधन्ते; सावित्रीमन्त्रेण सह अर्घ्यरूपं जलं क्षिप्तं दिव्यास्त्रवत् तान् निवारयति, अतः सन्ध्याजलदानस्य धर्मयुक्तिः प्रतिष्ठाप्यते। ततः सन्ध्यादेवीरूपायां शिवस्य नमस्कारं दृष्ट्वा पार्वती दुःखिता भवति, व्रतं च करोति; शिवस्य सूक्ष्ममन्त्रज्ञानात् ईशानाभिमुखपूजनाच्च तयोः पुनः सौहार्दं जायते। अनन्तरं गौरीदेव्याः पञ्चपीण्डमयस्वरूपस्य विधिपूर्वकं पूजनमार्गः प्रदर्श्यते—विशेषतः तृतीयायां तिथौ वर्षपर्यन्तं कर्तव्यं; तेन दाम्पत्यसौख्यं, इष्टवरलाभः, सन्तानप्राप्तिः, निष्कामकर्मणा च परं आध्यात्मिकं पदं लभ्यते। नारद-शाण्डिल्य-सूतमुखेन परम्परया कथा प्रवहति; कात्यायनी वर्षव्रतेन याज्ञवल्क्यं पतिं प्राप्य गुणवन्तं पुत्रं जनयति। अन्ते वररुचिना स्थापितस्य गणपतेः माहात्म्यं कथ्यते—तस्य पूजनं विद्यावृद्धिं वेदपारगत्वं च ददाति।
Adhyaya 132
वास्तुपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Vāstupada-Utpatti Māhātmya: The Glory of the Origin of Vāstupada)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मकथा प्रवर्तते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—कात्यायनसम्बद्धं तीर्थं पूर्वं कुतो न निरूपितम्, तेन महात्मना किमपि पवित्रं प्रतिष्ठितं वा इति। सूतः कथयति यत् कात्यायनेन ‘वास्तुपद’नाम तीर्थं प्रतिष्ठापितं, यत् सर्वकामप्रदं, तथा च तत्र नियतदेवताचक्रस्य (त्रिचत्वारिंशत् अधिकं पञ्च) पूजनविधानं प्रवर्तितम्। ततः कारणकथा—भूमेः भयङ्करः प्राणी निष्क्रान्तः, शुक्रमन्त्रोपदेशसम्बद्धदैत्यबलात् अवध्यत्वं प्राप्तः। देवाः तं निहन्तुं न शेकुः, सर्वे च संकटं प्राप्ताः। तदा विष्णुः नियमबन्धनरूपेण तं निगृह्णाति—यत्र यत्र तस्य शरीरे देवता स्थिताः, तत्र पूजया स तुष्यति; तदुपेक्षया मनुष्याः पीडां प्राप्नुवन्ति। शान्ते सति ब्रह्मा तं ‘वास्तु’ इति नाम्ना अभिधत्ते, विष्णुश्च विश्वकर्माणं पूजाविधिं संहितीकर्तुं नियुङ्क्ते। याज्ञवल्क्यपुत्रः हाटकॆश्वरक्षेत्रे आश्रमस्थानं तेन विधिना स्थापयितुं विश्वकर्माणं याचते। विश्वकर्मा यथोक्तं वास्तुपूजां कृत्वा स्थानं प्रतिष्ठापयति; कात्यायनः लोकहिताय तदनुष्ठानानि बहुधा प्रसारयति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्क्षेत्रसम्पर्केण पापक्षयः, गृहे शिल्पे च दोषाः (गृहदोषः, शिल्पदोषः, कुपदं, कुवास्तु) प्रशाम्यन्ति; वैशाखशुक्लतृतीयायां रोहिण्यां च यथाविधिपूजया समृद्धिः राज्यलाभश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 133
अजागृहोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāgṛhā: Origin Narrative and Site-Glory
अध्यायः १३३ हाटकेश्वरक्षेत्रे अजागृहाया उत्पत्तिं माहात्म्यं च वर्णयति। सूतः श्रोतॄन् प्रति कथयति—अजागृहादेवी दुःखोपशमनप्रसिद्धा। कश्चन ब्राह्मणतीर्थयात्री श्रान्तः अजसमूहनिकटे शयितः; प्रबुद्धः सन् त्रिभिः व्याधिभिः पीडितोऽभवत्—राजयक्ष्मणा, कुष्ठेन, पामया च। तदा तेजोमयः पुरुषः स्वात्मानं राजा अज इति (अजपालः) प्रकाशयति, स च वदति—अजस्वरूपेण व्याधीन् निगृह्य जनान् रक्षामि। व्याधयः कथयन्ति—द्वौ ब्रह्मशापबद्धौ, अतः साधारणौषधैर्मन्त्रैश्च न शीघ्रं शम्येते; तृतीया तु मन्त्रौषधाभ्यां शम्यते। ते च चेतयन्ति—अस्मिन् स्थाने भूमिस्पर्शादपि समानपीडा जायेत। ततः राजा दीर्घं होमं भक्तिकर्म च करोति—अथर्ववेदोक्तजपैः, क्षेत्रपाल-वास्तुस्तोत्रैश्च; भूमेः क్షेत्रदेवता प्रादुर्भवति। सा स्थानं रोगदोषरहितं कृत्वा उपचारक्रमं निर्दिशति—देव्याः पूजनम्, चन्द्रकूपिकायां सौभाग्यकूपिकायां च स्नानम्, खण्डशिलादर्शन-समीपगमनम्, तथा रविवासरे अप्सरसां कुण्डे स्नानं कृत्वा पामाशमनम्। ब्राह्मणः विधिं अनुतिष्ठन् क्रमशः व्याधिमुक्तो भूत्वा स्वस्थः प्रस्थितः; अन्ते अजागृहाया नियमभक्त्या पूजयतां नित्यं फलप्रदत्वं पुनरपि प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 134
खण्डशिलासौभाग्यकूपिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् | Origin-Glory of Khaṇḍaśilā and the Saubhāgya-Kūpikā
अध्यायः १३४ श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रे/कामेश्वरपुरे सूत-ऋषिसंवादरूपेण प्रवर्तते। ऋषयः कामस्य कुष्ठदुःखस्य कारणं तथा शिलाखण्डा/खण्डशिला-देव्याः एवं सौभाग्य-कूपिकायाः उत्पत्तिं पृच्छन्ति। सूतः हरितनाम्नः ब्राह्मणतपस्विनः कथां वदति—तस्य परमधर्मपत्नी कामस्य बाणैः क्षणमात्रेण मनसा विचलिता, ततो हरितेन धर्मन्यायेन शापः कृतः; कामः कुष्ठेन लोकनिन्दया च पीडितः, सा च पतिव्रता शिलारूपा जाता। ततः पापस्य त्रिविधता (मानस-वाचिक-कायिक) निरूप्यते, मन एव मूलं, तस्मात् मनसि दोषे महान् प्रत्यवाय इति प्रतिपाद्यते। कामस्य दुर्बलत्वात् प्रजोत्पत्तिः क्षीयते, जगत्सन्ततिः बाध्यते; देवाः शमनं याचन्ति। ते खण्डशिलायाः पूजनं, स्नानं, तदुदकस्थाने स्पर्शादि विधिं च निर्दिशन्ति; स तीर्थः कुष्ठादि त्वग्दोषहरः, सौभाग्यप्रदश्च प्रसिद्धो भवति। अन्ते त्रयोदश्यां खण्डशिला-देव्याः कामेश्वरस्य च व्रतवत् पूजनविधानं कथ्यते—अपवादरक्षा, कान्ति-सौभाग्यप्रतिष्ठा, गृहकल्याणं च फलरूपेण।
Adhyaya 135
दीर्घिकातीर्थमाहात्म्य — The Glory of Dīrghikā Tīrtha and the Pativratā Narrative
Sūta describes a celebrated lake named Dīrghikā, renowned as a destroyer of sins. Bathing there at sunrise on the fourteenth lunar day (caturdaśī) of the bright fortnight of Jyeṣṭha is presented as especially efficacious for release from sins. The chapter then narrates an exemplum: a learned brāhmaṇa, Vīraśarman, has a daughter marked by unusual bodily proportions, leading to social rejection due to a stated social-ritual fear regarding marriage. She adopts severe austerities and regularly attends Indra’s assembly, where a purity-related sprinkling of her seat prompts her inquiry; Indra explains a perceived impurity due to remaining unmarried despite reaching maturity and advises marriage to restore ritual acceptability. She publicly seeks a husband; a brāhmaṇa afflicted with leprosy agrees to marry her on the condition of lifelong obedience. After marriage, he requests bathing in sixty-eight tīrthas; she constructs a portable hut and carries him on her head across pilgrimage sites, and his body gradually regains radiance. Exhausted at night near the Hāṭakeśvara region, she accidentally disturbs the impaled sage Māṇḍavya, who curses that her husband will die at sunrise; she counters with a truth-act (satya) that the sun will not rise if her husband must die. The sun’s rise is halted, producing social and cosmic disruption: criminals and libertines rejoice, while ritualists and devas suffer due to suspended yajña and dharmic routines. Devas petition Sūrya, who cites fear of the pativratā’s power; they negotiate with the woman, offering compensations. She permits sunrise; her husband dies upon sun-contact but is revived by the devas and restored to youthful form, and she too is transformed into an idealized youthful figure. Māṇḍavya is released from suffering, and the episode concludes as a demonstration of tīrtha merit, satya potency, and the theological valuation of pativratā-dharma within a sacred-geographic frame.
Adhyaya 136
दीर्घिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Dīrghikā)
अस्मिन्नध्याये कर्मफलन्यायस्य प्रमाणं निरूप्यते। माण्डव्यः दीर्घकालं मरणरहितं दुःखं भुञ्जानः स्वदुःखस्य कारणं धर्मराजं पृच्छति। धर्मराजः कथयति—पूर्वजन्मनि बाल्ये माण्डव्येन तीक्ष्णशूलेन बकः पक्षी विद्धः; तस्य लघुकर्मणः फलमेव इदानीं तीव्रवेदना। माण्डव्यः दण्डस्य असमानतां मन्यते, धर्मराजं शापयति—स शूद्रयोनौ जायेत, लोकदुःखं अनुभवेत्तु; शापस्य मर्यादा च—तस्मिन्जन्मनि सन्तानाभावः, ततः पुनः स्वपदं प्राप्स्यति। उपायोऽपि निर्दिश्यते—धर्मराजः अस्मिन्नेव क्षेत्रे त्रिलोचनं शिवं पूजयित्वा शीघ्रं मोक्षरूपं मरणं लभेत। देवाः वरान् याचन्ते; शूलिका पावनस्पर्शवस्तुर्भवति—प्रातः स्पर्शमात्रेण पापविमोचनम्। पतिव्रता च याचते यत् खनितं कूपतडागरूपं स्थलम् ‘दीर्घिका’ इति त्रैलोक्ये प्रसिद्धं भवेत्; देवाः अनुमोदन्ति, प्रातःस्नानेन तत्क्षणात् पापनाशं वदन्ति। अन्ते कालविशेषः—कन्याराशौ सूर्ये स्थिते पञ्चम्यां दीर्घिकास्नानं कृत्वा वन्ध्यत्वनिवृत्तिः सन्तानलाभश्च भवतीति। पश्चात् सा पतिव्रता स्वतीर्थे भक्तिं करोति; दीर्घिकामाहात्म्यश्रवणमात्रेणापि पापविमुक्तिः इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 137
माण्डव्य-मुनिशूलारोपण-प्रसङ्गः (Mandavya Muni and the Episode of Impalement)
अथ ऋषयः पप्रच्छुः—कथं तपस्वी महातपाः माण्डव्यः शूलारोपणं प्राप्तवान् इति। सूतः कथयामास—स तीर्थयात्रापरः श्रद्धया सह अस्मिन् पुण्यदेशे समागत्य विश्वामित्रपरम्परासम्बद्धं महापावनं तीर्थं समुपागमत्। तत्र पितृतर्पणं कृत्वा सूर्यव्रतं समास्थाय ‘विभ्राट्’ इति प्रत्याहारयुक्तं भास्करप्रियं स्तोत्रं जजाप। तस्मिन्नन्तरे कश्चित् चौरः लोप्त्रं चोरयित्वा जनैः अनुधाव्यमानः मौनव्रतधारिणं मुनिं दृष्ट्वा तस्य समीपे तत् पातयामास, स्वयं च गुहायां निलीनः। अन्वेषकाः आगत्य मुनिसमीपे लोप्त्रं दृष्ट्वा चोरस्य मार्गं पप्रच्छुः; माण्डव्यः चौरस्य स्थितिं जानन्नपि मौननिष्ठया न किञ्चिद् अवदत्। ते अविचार्य तं छन्नचौरं मन्यमानाः वनप्रदेशे शीघ्रं शूले आरोपयामासुः। एषा कथा पूर्वकर्मविपाकजन्यं दारुणफलम् इति निरूप्यते—वर्तमाननिर्दोषत्वेऽपि कर्मणां गूढगतिः, व्रतनियमस्य दृढता, तथा न्यायनिर्णये विवेकस्य आवश्यकता च इति धर्मचिन्तनं प्रवर्तयति।
Adhyaya 138
धर्मराजेश्वरोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Dharmarāja’s Manifestation as Vidura)
ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—माण्डव्य-मुनेः शापं शमयितुं धर्मराजेन कियद् तपः कृतं, काः च ध्यान-चर्याः इति। सूतः कथयति—शापेन दुःखितः धर्मराजः पुण्यक्षेत्रे तपः कृत्वा कपर्दिने (शिवाय) मन्दिर-प्रासादवत् स्थानं स्थापयामास; पुष्पैर्धूपैर्गन्धानुलेपनैश्च भक्त्या पूजयामास। तेन तुष्टः महादेवः वरं ददौ। धर्मराजः निवेदयति—स्वधर्मपालनेऽपि शूद्रयोनौ जन्म शापितोऽस्मि; तत्र दुःखं जञाति-नाशश्च मे भयम् इति। शिवः प्रत्युवाच—ऋषिवाक्यं न व्यावर्त्यते; त्वं शूद्रयोनौ जनिष्यसे, किन्तु सन्तानं न जनयिष्यसि। जञाति-क्षयं पश्यन्नपि शोकैर्नाभिभविष्यसि, यतः ते तव निषेधान् न श्रोष्यन्ति, तस्मात् शोकभारो न भवेत्। ततः शास्त्रार्थः प्रदर्श्यते—शतवर्षाणि त्वं धर्मपरायणः सन् बान्धवानां हिताय बहूनुपदेशान् करिष्यसि, तेऽपि श्रद्धाहीनाः कदाचारिणोऽपि स्युः। शतवर्षपर्यन्ते ब्रह्मद्वारेण देहं त्यक्त्वा मोक्षं प्राप्स्यसि। अन्ते सूतः दर्शयति—एष एव धर्मराजस्य विदुररूपेण अवतारः; पाराशर्य-व्यासस्य व्यवस्थया दासीगर्भे जातः, माण्डव्यवाक्यं सत्यं कृतवान्। एषा कथा श्रवणात् पापनाशिनी इति।
Adhyaya 139
धर्मराजेश्वर-माहात्म्य (Dharmarājeśvara Māhātmya) — The Glory of Dharmarājeśvara and the Hāṭakeśvara-kṣetra Liṅga
सूतो धर्मराजस्य (यमस्य) प्रसिद्धं पावनं माहात्म्यं कथयति। काश्यपगोत्रीयो विद्वान् ब्राह्मणोपाध्यायः स्वस्य बालपुत्रस्य अकाले निधनात् शोकक्रोधाभ्यां धर्मराजलोकं गत्वा घोरं शापं ददाति—यमोऽपुत्रो भविष्यति, लोकपूजां च न लप्स्यते, तथा मङ्गलक्रियासु यमनामोच्चारणेन विघ्ना जायेरन्। स्वधर्मपालनेऽपि यमः ब्रह्मशापभयात् व्याकुलो ब्रह्माणं शरणं याचते, माण्डव्यादिवृत्तान्तं स्मरन्; इन्द्रश्च नियतकालमृत्युन्यायं समर्थयन् उपायं प्रार्थयति। ब्रह्मा शापं न निराकर्तुं शक्नुवन् व्यवस्थां स्थापयति—व्याधयः प्रादुर्भवन्ति, ते एव नियतसमये मर्त्यानां प्राणहरणं कुर्वन्तु, यमस्य लोकनिन्दा न स्यात्। ततः यमः हाटकेश्वर-क्षेत्रे ‘उत्तमं लिङ्गं’ प्रतिष्ठापयति, यत् सर्वपातकनाशनं; ये प्रातः भक्त्या तद् द्रक्ष्यन्ति, तान् मृत्युदूताः परिहरन्तु इति। अनन्तरं यमः ब्राह्मणस्य पुत्रं ब्राह्मणवेषेण प्रत्यानेय, सन्धिं जनयति। ब्राह्मणः शापं मृदुं करोति—यमस्य दिव्यजः पुत्रो भविष्यति, अपरश्च मानुषजः पुत्रः महायज्ञैः (राजसूयादिभिः) तं तारयिष्यति; पूजापि प्रवर्तिष्यते, किन्तु पूर्ववैदिकवाक्यस्य स्थाने मानुषोत्पन्नमन्त्रैः। फलश्रुतिः—यमप्रतिमापूजा निर्दिष्टमन्त्रेण विशेषतः पञ्चम्यां कृताऽपुत्रशोकं वर्षपर्यन्तं निवारयति; पञ्चम्यां जपः अपमृत्युं च पुत्रशोकं च नाशयति।
Adhyaya 140
धर्मराजपुत्राख्यानवर्णनम् | Account of Dharmarāja’s Son (Yudhiṣṭhira) and Pilgrimage-Linked Merit
अध्याये प्रश्नोत्तररूपेण मुनयः धर्मराजस्य (यमस्य) मानुषावतारपुत्रं पृच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—स पाण्डोः क्षेत्रे जातः युधिष्ठिर इति, क्षत्रियेषु श्रेष्ठः, धर्मनिष्ठः कीर्तिमान् च। तस्य राजधर्मपरायणता दर्श्यते—सम्यग्दक्षिणासहितं राजसूयं कृतवान्, पञ्चाश्वमेधान् अपि पूर्णतया समापितवान्; एवं स यज्ञसम्पूर्णतायाः धर्मराज्यस्य च आदर्शः। अनन्तरं नीतिवचनं प्रतिपाद्यते—बहवः पुत्राः काम्याः स्युः, किन्तु पितुः कृतकृत्यतायै एक एव पुत्रः पर्याप्तः, यः गयां गत्वा श्राद्धादिकं करोति, अथवा अश्वमेधं निर्वर्तयति, अथवा नीलवृषभं मोचयति। सूतः एतदाख्यानं धर्मवृद्धिकरं विदुषां शिक्षारूपं च इति समापयति, राजधर्मोदाहरणं तीर्थधर्मेण सह संयोजयन्।
Adhyaya 141
मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्य (Glory of Miṣṭānneśvara, the ‘Giver of Sweet Food’)
सूतो वर्णयति—हाटकेश्वरक्षेत्रे ‘मिष्टान्नदेश्वर’ इति देवता वर्तते, यस्य केवलदर्शनात् मिष्टान्नं लभ्यते। आनर्तदेशस्य राजा वसुसेनः रत्नयानवस्त्रादिदानेषु महादानी, विशेषतः सङ्क्रान्तिव्यतीपातग्रहणादिषु; किन्तु अन्नजलदानं तु ‘सामान्यम्’ इति मन्यमानः उपेक्षते। मृत्योरनन्तरं दानफलात् स्वर्गं प्राप्तोऽपि तत्र तीव्रक्षुत्पिपासाभ्यां पीड्यते, स्वर्गं नरकसदृशं मन्यते, इन्द्रं शरणं याचते। इन्द्रः धर्मन्यायं प्रकाशयति—इह परत्र च तृप्तिः अन्नजलदानस्य नित्यत्वेन, यथाविधि पात्रकालेन च भवति; अन्यदानानां बहुलता अपि आवश्यकदानस्य स्थानं न पूरयति। तस्य शान्तिः पुत्रेण सत्यसेनेन पितृनाम्ना अन्नजलदानं क्रियमाणं भवेत्; आरम्भे तु स न करोति। नारदः आगत्य वृत्तान्तं ज्ञात्वा पृथिवीं गत्वा सत्यसेनं उपदिशति; स ब्राह्मणान् मिष्टान्नेन भोजयति, ग्रीष्मे विशेषतः जलवितरणं स्थापयति। ततः द्वादशवर्षीयो महादुर्भिक्षकारकः अनावृष्टिः जायते, दानं बाध्यते; स्वप्ने पिता अन्नजलार्पणं याचते। सत्यसेनः शिवपूजां कृत्वा लिङ्गं प्रतिष्ठापयति, व्रतनियमैः तपश्चरति; शिवः प्रसन्नः स्यात्, बहुवृष्टिं बह्वन्नोत्पत्तिं च वरं ददाति। प्रभाते तस्य लिङ्गदर्शनात् अमृततुल्यं मिष्टान्नं लभ्यते; निष्कामभक्तः शूलिनः पदं प्राप्नोति—कलियुगेऽपि एष महिमा इति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 142
Heramba–Gaṇeśa Prādurbhāva and the Triple Gaṇapati: Svargada, Mokṣada, and Martyadā
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—स्थानीयः “त्रिविधो गणपतिः” किमर्थं पूज्यते, यस्य फलानि क्रमशः स्वर्गप्रदत्वं, मोक्षसाधनानुग्रहः, तथा मर्त्यजीवनरक्षणं च इति। आरम्भे गणेशः विघ्नहर्ता, विद्यायशोऽर्थादि-पुरुषार्थप्रदश्च निरूप्यते। ततः मनुष्येच्छानां त्रिविधा प्रवृत्तिः—उत्तमा (मोक्षे), मध्यमा (स्वर्गे सूक्ष्मभोगेषु), अधमा (विषयासक्तिः)—इति कथ्यते, “मर्त्यदा” गणपतिः किमर्थं वाञ्छ्यते इति प्रश्नश्च। इन्द्रादिदेवाः तपसा सिद्धमानवानां स्वर्गप्रवेशेन पीड्यमानाः शिवं शरणं यान्ति। पार्वती गजवदनं चतुर्भुजं विशिष्टाङ्गलक्षणयुक्तं गणेशरूपं निर्माय, स्वर्गमोक्षार्थकर्मानुष्ठानेषु प्रवृत्तानां नियमनाय विघ्नोत्पादनकार्ये नियुङ्क्ते; अत्र “विघ्न” जगन्नियामकधर्मरूपेण व्याख्यायते। बहवो गणाः तस्याधीनाः स्थाप्यन्ते, देवाश्च शस्त्रं, अक्षयपात्रं, वाहनं, तथा ज्ञानबुद्धिश्रीतेजोरश्म्यादि वरान् ददति। अन्ते क्षेत्रे त्रयः प्रतिष्ठाः कथ्यन्ते—ईशानसम्बद्धो मोक्षदः गणपतिः (ब्रह्मविद्यापरायणानां मोक्षसाधकः), स्वर्गद्वारप्रदः हेरम्बः (स्वर्गकामिनां), तथा मर्त्यदः गणपतिः, यः स्वर्गात् पतितान् न नीचयोनिषु पतनं प्रापयति। शुक्लमाघचतुर्थ्यां पूजनेन संवत्सरपर्यन्तं विघ्ननिवारणं, कथाश्रवणेन च विघ्नविनाश इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 143
जाबालिक्षोभण-नाम अध्यायः (Chapter on the Disturbance of Jābāli) / Jābāli’s Temptation and the Local Merit of Cītreśvara
सूतो वदति—चित्रपीठस्य मध्ये स्थितः श्रीचित्रेश्वरः देवः ‘चित्रसौख्य’प्रदः। तस्य दर्शन-पूजन-स्नानैः कामसम्बद्धमहापातकादिदोषाः प्रशाम्यन्ति; विशेषतः चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां तत्र पूजाफलम् अतिशयम् इति। तत्रैव पूर्वशापवशात् राजा चित्राङ्गदः, ऋषिः जाबालिः, तथा तदनुबद्धा कन्या च लोकदृष्टिगोचररूपेण नित्यं तिष्ठन्तीति कथ्यते। ऋषयः कारणं पृच्छन्ति। सूतोऽनुवर्णयति—ब्रह्मचारी तपस्वी जाबालिः हाटकेश्वरक्षेत्रे घोरं तपः अकरोत्, येन देवाः सन्त्रस्ताः। इन्द्रः तस्य ब्रह्मचर्यभङ्गाय रम्भां वसन्तां च प्रेषयामास; तयोः आगमने ऋतुपरिवर्तनं जातम्। रम्भा स्नानार्थं जलं प्रविवेश; तां दृष्ट्वा जाबालिः अन्तःक्षोभं प्राप्तः, मन्त्रध्यानं त्यक्तवान्। रम्भा मधुरवाक्यैः स्वात्मानं सुलभां दर्शयित्वा तं प्रलोभयत्, स च एकदिनं कामधर्मे पतितः। अनन्तरं स स्वस्थः सञ्जातः, शुद्धिं कृत्वा पुनस्तपः समारब्धवान्; रम्भा देवेषु प्रत्यागच्छत्। एवं तपः-प्रलोभन-प्रायश्चित्तानां संगतिं दर्शयन् अध्यायः तीर्थस्य प्रमाण्यं तथा धर्मसावधानतां च दृढयति।
Adhyaya 144
Phalavatī–Citrāṅgada Narrative and the Establishment of Citreśvara-pīṭha (फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानम् / चित्रेश्वरपीठनिर्णयः)
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन कथिते (नागरखण्डे) फलवती–चित्राङ्गदोपाख्यानं चित्रेश्वरपीठनिर्णयश्च निरूप्यते। जाबालिमुनेः प्रसङ्गानन्तरं रम्भा कन्यां जनयति; सा मुनये समर्पिता ‘फलवती’ इति नाम्ना आश्रमे वर्धते। तत्र गन्धर्वः चित्राङ्गदः तां दृष्ट्वा गुप्तसमागमं करोति; तेन जाबालिः क्रुद्धो हिंसां करोति, चित्राङ्गदं च शापयति—स रोगग्रस्तः, गतिहीनः, पतनशक्तिविहीनश्च भवति। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां चित्रेश्वरपीठे शिवः गणैः सह, उग्राभिः योगिनीभिश्च सह आगच्छति; योगिन्यः बलिम् उपहारांश्च याचन्ति। चित्राङ्गदः फलवती च आत्मसमर्पणपराकाष्ठया स्वमांसदानं कर्तुम् उद्यतौ; तयोः वृत्तान्तं ज्ञात्वा शिवः उपायं ददाति—तत्र लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य संवत्सरं यावत् पूजनं कर्तव्यम्; तेन रोगः शनैः प्रशाम्यति, दिव्यत्वं च पुनरावर्तते। फलवती योगिनीरूपेण पीठसम्बद्धा नग्नस्वरूपा प्रतिष्ठिता, पूज्या च भवति, इष्टफलप्रदा च। अनन्तरं जाबालिफलवत्योः स्त्रीधर्ममूल्यविषये वादः धर्मशास्त्रार्थयुक्त्या प्रवर्तते; अन्ते समन्वयः सञ्जायते। फलवती–जाबालि–चित्राङ्गदेश्वरत्रयस्य पूजनं नित्यसिद्धिप्रदं इति उपदिश्यते। फलश्रुतौ च एषा कथा सर्वकामप्रदा, इह परत्र च श्रोतॄणां पाठकानां च कल्याणहेतुरिति निगद्यते।
Adhyaya 145
अमराख्यलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation of the Amara Liṅga and the Māgha Caturdaśī Vigil)
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—पूर्ववृत्ते काचित् युवती आहतापि कथं न म्रियते इति। सूतः प्रत्युवाच—अमरेश्वरनाम्नि तीर्थे, विशेषतः माघमासस्य कृष्णचतुर्दश्यां, मृत्युः क्षेत्रसीम्नि निवर्तते; तत्र देहिनां मरणं स्थगितमिव भवति। देवाः दैत्यैः पराजिताः सन्तोऽदितिं शरणं जग्मुः। प्रजापतेः दुहितरौ अदितिः दितिश्च कश्यपपत्नी इति कथ्यते। अदितिः दीर्घं तपः कृत्वा भूमेः शिवलिङ्गं प्रादुर्भूतं ददर्श। ततः अशरीरिणी दिव्यवाणी वरान् ददौ—युद्धे लिङ्गस्पर्शिनः संवत्सरं यावत् अजेयाः स्युः; मनुष्याश्च माघकृष्णचतुर्दश्यां जागरणं कुर्वन्तो वर्षपर्यन्तं रोगरहिताः, अकालमृत्युभयात् रक्षिताश्च भवन्ति, मृत्युः स्वयमेव तस्मात् क्षेत्रात् अपसर्पतीति। अदितिः तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं देवेभ्यः प्रकाशयामास; ते बलं प्राप्य दैत्यान् जघ्नुः। दैत्याः अपि व्रतम् अनुकरणं करिष्यन्तीति शङ्कया देवैः तस्यां तिथौ लिङ्गरक्षणव्यवस्था कृता। केवलदर्शनादेव देहिनां मृत्युनाशकत्वात् तल्लिङ्गं ‘अमर’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। अन्ते तत्र लिङ्गसमीपे पाठस्य फलश्रुतिः, अदितिकृतं समीपकुण्डं स्नानार्थं, तथा स्नानं लिङ्गदर्शनं च जागरणं च—एष एव मुख्यो विधिरिति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 146
अमरेश्वरकुण्डमाहात्म्यवर्णन — Description of the Glory of Amareśvara Kuṇḍa
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः सूतं पृच्छन्ति—आदित्यानां वसूनां रुद्राणामश्विनोश्च नामानि संख्यया कथय, तथा अस्मिन् क्षेत्रे पूजाकालक्रमं निर्दिशेति। सूतः प्रत्युवाच—वृषध्वजः शर्वः त्र्यम्बकादयः रुद्रगणाः, ध्रुवः सोमोऽनिलोऽनलः प्रभासादयश्च अष्ट वसवः, वरुणः सूर्य इन्द्र आर्यमान् धाता भगो मित्रादयश्च द्वादश आदित्याः, तथा नासत्यो दसरश्च दिव्यौ वैद्यौ अश्विनौ इति। एते त्रयस्त्रिंशद्देवाधिपाः सदा क्षेत्रे धर्मरक्षणार्थं सन्निहिता इति प्रतिपाद्यते। रुद्राणां पूजनं अष्टम्यां चतुर्दश्यां, वसूनां दशम्यां (विशेषतः अष्टम्यां), आदित्यानां षष्ठ्यां सप्तम्यां, अश्विनोः द्वादश्यां रोगशमनार्थं विधीयते। एतादृशेन नियमयुक्तभक्त्या अपमृत्युनिवारणं, स्वर्गाद्युत्तमगतिप्राप्तिः, आरोग्यलाभश्च फलरूपेण श्रूयते।
Adhyaya 147
Vatikēśvara-Māhātmya and the Discourse on Śuka’s Renunciation (वटिकेश्वरमाहात्म्य–शुकवैराग्यसंवादः)
अध्यायः १४७ आरभ्यते—सूतः क्षेत्रे वटिकेश्वरनाम्नं शिवस्वरूपं निर्दिशति, यः पुत्रप्रदः पापनाशकश्च। ऋषयः ‘वटिका’ इति कथं प्रसिद्धा, तथा व्यासवंशे कपिञ्जलः/शुकः पुत्रः केन प्रकारेण जात इति पृच्छन्ति। सूतः कथयति—शान्तोऽपि सर्वज्ञो व्यासः धर्मार्थं विवाहाभिमुखोऽभवत्; जाबाल्याः दुहिता वटिका नाम्ना तस्य भार्या बभूव। तस्यां गर्भः द्वादशवर्षाणि स्थित्वा वेदाङ्गसहितान् वेदान्, स्मृतीः, पुराणानि, मोक्षशास्त्राणि च अन्तःस्थ एव अधीतवान्, मातुश्च क्लेशं जनयामास। ततः व्यासस्य गर्भस्थेन संवादः—स पूर्वजन्मस्मृतिं, मायावैराग्यं, साक्षान्मोक्षमार्गे प्रवृत्तिं च प्रकाशयति, वासुदेवमेव प्रतिभूं याचते। व्यासः कृष्णं प्रार्थयति; स वासुदेवः प्रतिभूत्वं स्वीकृत्य प्रसवमादेशयत्। ततः सुतः प्रायः कुमारयौवनरूपेण निष्क्रम्य तत्क्षणमेव वनवैराग्याय प्रवव्राज। अनन्तरं व्यास-शुकयोः दीर्घो धर्मदर्शनसंवादः—संस्काराणां, आश्रमक्रमस्य च प्रयोजनं वा, अथवा त्वरितसंन्यासस्य श्रेष्ठता; आसक्तेः दोषः, लोकधर्मः, संसारसुखस्य अनिश्चितता च विविच्यते। अन्ते शुकः वनं जगाम; व्यासो माता च शोकाकुलौ बभूवतुः—वंशधर्मस्य मोक्षवैराग्यस्य च मध्ये स्थितं द्वन्द्वं प्रकाश्यते।
Adhyaya 148
Vāpī-Snāna and Liṅga-Pūjā Phala: Pingalā’s Tapas and Mahādeva’s Boons
अध्यायेऽस्मिन् सूतेन तीर्थकथानकं सुव्यवस्थितं निरूप्यते। पुत्राभावेन दुःखिता पिङ्गला मुनिमनुज्ञां (व्यासनिर्देशसहितां) प्राप्य महेश्वरतोषणार्थं तपः कर्तुं नियतक्षेत्रं गच्छति। तत्र शङ्करं प्रतिष्ठाप्य शुद्धजलसम्पन्नां विशालां वापीं निर्माय तां पापनाशिनीं स्नानभूमिं चकार। ततः त्रिपुरान्तकः महादेवः प्रादुर्भूय तस्याः तपसा सन्तुष्टः कुलवर्धनं सद्गुणसम्पन्नं पुत्रं वरं ददौ। अनन्तरं क्षेत्रस्य माहात्म्यं सार्वत्रिकीक्रियते—शुक्लपक्षे विशेषतिथिषु स्त्रियः स्नात्वा प्रतिष्ठितलिङ्गं पूजयन्त्यः श्रेष्ठान् पुत्रान् लभन्ते; दुर्भाग्यपीडिताः स्नानपूजाभ्यां संवत्सरान्ते सौभाग्यं प्राप्नुवन्ति। पुरुषाः स्नानपूजाभ्यां कामान् सिद्ध्यन्ति, निष्कामाः मोक्षं लभन्ते। अन्ते महादेवोऽन्तर्धत्ते, कपिञ्जलनामकः पुत्रो जातः, तथा केलीवरीदेवी-प्रतिष्ठायाः सर्वतोसिद्धिप्रदत्वं संक्षेपेण स्मार्यते।
Adhyaya 149
Keliśvarī Devī-prādurbhāva and Andhaka-upākhyāna (केलीश्वरी देवीप्रादुर्भावः तथा अन्धकोपाख्यानम्)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः पृच्छन्ति, सूतः प्रत्युवाच—देवी एका एव आद्याशक्तिः, सा लोकहितार्थं दुष्टशक्तिनिग्रहाय च नानारूपेण प्रादुर्भवति। पूर्वावताराः कथ्यन्ते—महिषासुरवधार्थं कात्यायनी, शुम्भनिशुम्भयोर्नाशाय चामुण्डा, अपरस्मिन् भयचक्रे श्रीमाता; ततः केलिश्वरी-रूपस्योपन्यासः क्रियते। अन्धकभयसमये शिवोऽथर्वणमन्त्रैः परां शक्तिं आह्वयति; सर्वा नारीरूपाः तस्याः एव विभूतय इति सार्वभौमैः स्तुतिपदैः देवी स्तूयते। शिवः देवीं याचते—देवान् अपहृत्य स्थितं अन्धकं शमयितुं सहायं कुरु। ‘केलिमय’ बहुरूपभावं धृत्वा अग्निसंनिधौ आहूता इति हेतोः सा त्रैलोक्ये केलिश्वरीति प्रसिद्धा भवतीति नामव्युत्पत्तिः प्रदर्श्यते। अष्टम्यां चतुर्दश्यां च केलिश्वर्याः पूजनं इष्टफलप्रदम् इति विधिः; युद्धकाले राजदूतः स्तवं पठन् अल्पसेनयापि जयम् आप्नोतीति फलश्रुतिः। अनन्तरं अन्धकस्य वंशकथा—हिरण्यकशिपोः कुलसम्बन्धः, ब्रह्मणः तपसा वरयाचनं, जरामरणनिषेधः, ततः प्रतिशोधभावेन देवैः सह संग्रामः। युद्धे दिव्यास्त्रविनिमयः, शिवागमनं, मातृयोगिनीशक्तीनां प्रादुर्भावः, स्त्रीवधवर्जनं ‘पुंव्रतम्’ इति अन्धकस्य निश्चयः, अन्ते तमोऽस्त्रप्रयोगश्च—इति रणधर्मनैतिकभावयोः संयुक्तं वर्णनम्।
Adhyaya 150
Kelīśvarī Devī: Amṛtavatī Vidyā, Devotional Authority, and Phalaśruti
अध्यायेऽस्मिन् सूतः क्रमबद्धं तत्त्वकथां निवेदयति। दैत्यपुरोहितः शुक्रः हाटकेश्वरसम्बद्धं सिद्धिप्रदं क्षेत्रं गत्वा अथर्वणीय-रौद्र-मन्त्रैः होमं चकार, त्रिकोणकुण्डं निर्माय च देवीम् आराधयामास। तुष्टा केलीश्वर्याः देवी प्रादुरभवत्, आत्मविनाशकरं बलिदानं निषिध्य कल्याणकरं वरं दातुं प्रवृत्ता। शुक्रः संग्रामे निहतानां दैत्यानां पुनर्जीवनं याचते; देवी नवभक्षितान्, योगिनीमुखप्रविष्टान् इति कथितान् अपि सहितान् पुनरुत्थापयितुं प्रतिजज्ञे। सा ‘अमृतवती विद्या’ नाम ज्ञानशक्तिं ददौ, यया मृताः पुनर्जीवन्ति। शुक्रः एतत् अन्धकाय निवेद्य अष्टमी-चतुर्दश्योः विशेषतः नित्यभक्तिं कर्तुं उपदिदेश; बलात् न, भक्त्या एव जगद्व्यापिनी पराशक्तिः प्राप्यते इति सिद्धान्तोऽपि प्रतिपादितः। अन्धकः पूर्वक्रोधस्य प्रायश्चित्तं कृत्वा, ये तस्याः रूपं ध्यायन्ति प्रतिमां च स्थापयन्ति तेषां हृदयेष्टसिद्धिं याचते। देवी स्थापकाय मोक्षं, अष्टमी-चतुर्दश्योः पूजकानां स्वर्गं, दर्शन-ध्यानमात्रेण राजभोगान् च वरयति। तिरोभावानन्तरं शुक्रः निहतान् दैत्यान् जीवयामास, अन्धकश्च राज्यं पुनरवाप्तवान्; परम्परया व्यासवंशजः कश्चित् तत्र तां स्थापयामास इति श्रूयते। फलश्रुतौ—पठनश्रवणाभ्यां महादुःखविनाशः; अष्टम्यां श्रुत्वा पतितोऽपि राजा निरवरोधं राज्यं लभते; युद्धकाले श्रवणं जयप्रदमिति।
Adhyaya 151
Andhaka–Śaṅkara Saṃvāda: Śūlāgra-stuti, Gaṇatā-prāpti, and Hāṭakeśvara-Bhairava Upāsanā
अध्यायेऽस्मिन् द्विधा धर्मोपदेशः कथ्यते। प्रथमं, बलवृद्धोऽन्धकः कैलासं दूतं प्रेषयित्वा शिवं प्रति दर्पपूर्णं निग्रहवचनं निवेदयति। शिवो वीरभद्र-महाकाल-नन्दिप्रमुखान् गणान् प्रेषयति; ते प्रारम्भे पराजिताः सन्ति, ततः स्वयं शङ्करः रणं प्रविशति। शस्त्रयुद्धे निष्फले सति बाहुयुद्धं प्रवर्तते; अन्धकः क्षणं शिवं जयति, किन्तु शम्भुः दिव्यास्त्रबलात् तम् अवरुध्य शूलेन विद्ध्वा शूलाग्रे स्थापयति। शूलाग्रे स्थितोऽन्धकः दीर्घां स्तुतिं कृत्वा शत्रुत्वं त्यक्त्वा भक्तभावं प्राप्नोति। शिवः तस्य मरणं न ददाति; दैत्यभावं शुद्धीकृत्य गणत्वं प्रददाति। अन्धकः वरं याचते—यः कश्चित् मर्त्यः भैरवरूपं शिवं शूलाग्रे विद्धान्धक-प्रतिमासहितं स्थापयित्वा पूजयेत्, स मोक्षं लभेत; शिवः तदनुगृह्णाति। द्वितीयभागे सुरथराजस्य दृष्टान्तः। राज्यभ्रष्टः स वसिष्ठं शरणं गत्वा हाटकॆश्वरक्षेत्रं गच्छति, यत् सिद्धिदं वर्ण्यते। तत्र स भैरवरूपं महादेवं शूलाग्रविद्धान्धकचिह्नेन प्रतिष्ठाप्य, नारसिंहमन्त्रेण रक्तोपहारैः शौच-नियमयुक्तः पूजनं करोति। मन्त्रजपसंख्यापूर्तौ भैरवः राज्यप्राप्तिं ददाति, तथा एवमेव विधिं पालयतां सर्वेषां साधकानां सिद्धिं प्रतिजानाति; एवं पुराणे स्थान-प्रतिष्ठा-मन्त्रोपासना-शुद्धाचाराः एकत्र संयोज्यन्ते।
Adhyaya 152
चक्रपाणिमाहात्म्यवर्णनम् | Cakrapāṇi Māhātmya (Glorification of Cakrapāṇi)
अस्मिन्नध्याये मुनयः सूतं पृच्छन्ति—केषां तीर्थानां केवलदर्शनस्पर्शनाभ्यां पूर्णं इष्टफलप्रदं भवति। सूतः तीर्थलिङ्गानामनन्तत्वं प्रतिपाद्य, तत्र देशे विशेषान् विधीन् वदति—शङ्खतीर्थे स्नानं विशेषतः एकादश्यां सर्वपुण्यप्रदं; एकादशरुद्रदर्शनं सर्वमहेश्वरदर्शनसमानम्; नियततिथौ वटादित्यदर्शनं सूर्यरूपदर्शनतुल्यम्; तथा गौरीदुर्गादेव्याः गणेशस्य च दर्शनं तेषां देवगणसम्पूर्णदर्शनफलदं कथ्यते। अनन्तरं मुनयः चक्रपाणेर्माहात्म्यं कदा कथं च दर्शनं स्यात् इति पृच्छन्ति। सूतः कथयति—अर्जुनेन अस्मिन् क्षेत्रे चक्रपाणिः प्रतिष्ठापितः; स्नात्वा भक्त्या दर्शनात् ब्रह्महत्यादिमहापापान्यपि नश्यन्ति। कृष्णार्जुनयोर्नरनारायणत्वं धर्मसंस्थापनार्थं च तस्य प्रतिष्ठायाः कारणं निरूप्यते। अत्रैव नीतिवचनं—यः शुभं वाञ्छति स स्वपत्नीसमेतं जनं, विशेषतः स्वजनं, एकान्ते न पश्येत् इति संयमनियमः। ततः अर्जुनस्य ब्राह्मणस्य हृतगवां पुनरुद्धाररक्षणं, तीर्थयात्रा, वैष्णवमन्दिरनिर्माणं प्रतिष्ठा च वर्ण्यते; चैत्रे विष्णुवासरे हरिशयनबोधनमहोत्सवाः प्रवर्तिताः। फलश्रुतौ एकादशीव्रतपूजापरायणानां विष्णुलोकप्राप्तिः प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 153
Apsaraḥ-kuṇḍa / Rūpatīrtha Utpatti-Māhātmya (Origin and Glory of the Apsaras Pond and Rūpatīrtha)
सूतो रूपतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—यत्र विधिवत् स्नानं कृत्वा अरूपता अपि रूपत्वं प्राप्नोति। तस्योत्पत्तिकथा चोच्यते—ब्रह्मा तिलोत्तमां नाम परमसुन्दरीम् अप्सरसं निर्माय, सा कैलासं शिवपूजनार्थं गच्छति। तस्या प्रदक्षिणानुसारं शिवस्य मुखान्यधिकानि प्रादुर्भवन्ति; पार्वत्याः मनसि क्षोभः जायते, नारदः तद्वृत्तान्तं कटु-लोकव्यवहारयुक्तया व्याख्याय पार्वतीक्रोधं वर्धयति। पार्वती शिवस्य नेत्रे निरुणद्धि; ततो लोकानां विनाशभयकरो दोषः प्रवर्तते। सृष्टिरक्षणार्थं शिवः तृतीयं नेत्रं प्रादुर्भावयति, तेन “त्र्यम्बक” इति नाम प्रसिद्धं भवति। ततः पार्वती तिलोत्तमां विकृतरूपतां शपथयति; तिलोत्तमा शरणं याचते, पार्वती च स्वयम् प्रतिष्ठापिते तीर्थे स्नानं निर्दिशति—माघशुक्लतृतीयायां, तथा च चैत्रशुक्लतृतीयायां मध्याह्ने स्नानात् रूपं पुनर्लभ्यते। तिलोत्तमा शुद्धसलिलं विस्तीर्णं अप्सरःकुण्डं निर्माय, स्त्रीणां सौभाग्य-प्रार्थनीयत्व-श्रेष्ठसन्तानलाभं, पुरुषाणां च बहुजन्मसु रूप-श्रीसमृद्धिं फलश्रुत्या प्रतिपादयति।
Adhyaya 154
Citreśvarīpīṭha–Hāṭakeśvarakṣetra Māhātmya (चित्रेश्वरीपीठक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम्)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः हाटकेश्वरक्षेत्रे विधिवत् पवित्रभूगोलस्य माहात्म्यं वर्णयति। गौरीकुण्डसमीपे स्थितेषु विशिष्टेषु कुण्डेषु स्नानं, पार्वत्याः दर्शनं च—एते शुद्ध्युपायाः संसारदुःखक्षयकराः इति प्रतिपाद्यते। स्त्रीणां प्रति विशेषफलश्रुतयः कथ्यन्ते—नियतदिनेषु स्नानात् सौभाग्यं, पतिसुखं, सन्तानलाभः, वन्ध्यात्वादिदोषनिवृत्तिश्च इति। ऋषयः तीर्थसिद्धेः तत्त्वं पृच्छन्ति; ततः सूतः गूढतरं साधनमार्गं वर्णयति—लिङ्गसमूहमध्ये पूजनं, विशेषतः चतुर्दश्यां व्रतपालनं, तथा साधकस्य धैर्यपरीक्षार्थं गणेशस्य भीषणरूपेण प्रादुर्भावः इति। एतत् ब्राह्मणोचितेन सात्त्विकमार्गेण तुल्यीकृत्य दर्श्यते—स्नानं, शास्त्रानुसाराचारः, प्रातःकाले तिलदानादि, उपवास-त्यागनियमाः च मोक्षाभिमुखाः। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् आख्यानं श्रुत्वा पठित्वा वा, व्यासगुरुपूजनं कृत्वा, सावधानश्रवणेन महापावनत्वं उन्नतिश्च लभ्यते।
Adhyaya 155
हाटकेश्वरक्षेत्रे वसवादिदेवपूजाविधानम् तथा पुष्पादित्य-माहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्त-प्रस्तावः (Hāṭakeśvara Kṣetra: Rites for Vasus–Ādityas–Rudras–Aśvins and the Puṣpāditya Māhātmya with the Maṇibhadra Narrative Prelude)
अस्मिन्नध्याये हाटकेश्वरक्षेत्रस्य कर्म-स्थापत्यात्मकं तत्त्वं निरूप्य तत्र वसवोऽष्टौ, रुद्रा एकादश, आदित्या द्वादश, अश्विनौ च निवसन्तीति देवगणाः परिगण्यन्ते। ततः कालविशेषानुसारं पूजाविधानं प्रदर्श्यते—शौचस्नानं, शुद्धवस्त्रधारणं, कर्मक्रमः (प्रथमं द्विजतर्पणं, अनन्तरं देवपूजा), तथा मन्त्रयुक्तोपहाराः—नैवेद्यं, धूपः, आरार्तिकादयः। विशेषव्रतानि पृथक् निर्दिश्यन्ते—मधुमासे शुक्लाष्टम्यां वसुपूजा; सप्तम्यां विशेषतः रविवासरे पुष्प-गन्ध-लेपनैः आदित्यपूजा; चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां शतरुद्रीयजपेन रुद्रपूजा; आश्विनपूर्णिमायामश्विनीसूक्तेन अश्विनोः पूजनम्। अनन्तरं पुष्पादित्यस्य माहात्म्यं प्रवर्तते—याज्ञवल्क्येन प्रतिष्ठापित इति, दर्शन-पूजनाभ्यां इष्टसिद्धिदः, पापनाशकः, परं मोक्षप्रदत्वमपि सम्भाव्यते। ततः समृद्धनगरे मणिभद्रस्य वृत्तान्तप्रस्तावः—अत्यर्थधनसम्पत्तिः, कदर्यता, शरीरक्षयः, विवाहेच्छा च; अन्ते धनस्य सामाजिकसम्बन्धान् कर्मप्रवृत्तिं च नियच्छतीति नीतिवचनं प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 156
मणिभद्रकृतपुष्पब्राह्मणविडंबनवर्णनम् (Humiliation of the Brāhmaṇa Puṣpa by Maṇibhadra)
सूत उवाच - मणिभद्रः काममोहितः सन् क्षत्रियकन्यां विवाहितवान्, यद्यपि कालः अशुभः आसीत् (मधुसूदनस्य शयनकाले)। सः स्वपत्नीं पीडयति स्म, गृहं च रक्षकैः आवृतवान्। सः ब्राह्मणान् भोजयति स्म किन्तु नियमं कृतवान् यत् केनापि तस्य पत्नी न द्रष्टव्या। पुष्पः नाम कश्चित् वेदपाठी ब्राह्मणः तत्र आगतः। भोजनकाले कुतूहलेन सः तां दृष्टवान्। क्रुद्धः मणिभद्रः तं ताडयित्वा मार्गे क्षिप्तवान्। नागरिकाः तं रक्षितवन्तः, पुष्पः च राज्ञः अन्यायस्य विषये विलापं कृतवान्।
Adhyaya 157
सूर्यसकाशात्पुष्पब्राह्मणस्य वरलब्धिवर्णनम् (The Account of Puṣpa Brāhmaṇa Receiving Boons from Sūrya)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः कथयति—दुःखितः क्रुद्धश्च पुष्पो नाम ब्राह्मणः स्वकृतदोषपरिहारं विना भोक्तुं निश्चिनोति, शीघ्रफलप्रदं देवतामन्त्रं च अन्विष्यति। जनाः तं चामत्कारपुरे याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितं सूर्यायतनं दर्शयन्ति—रविवारे सप्तम्यां फलं हस्ते धृत्वा १०८ प्रदक्षिणाः कृत्वा इष्टसिद्धिः स्यादिति; काश्मीरे शारदादेवी उपवासेन सिद्धिदात्रीति च श्रावयन्ति। पुष्पः तत्र गत्वा स्नात्वा १०८ प्रदक्षिणाः कृत्वा स्तोत्रैः पूजयति, ततः कुशाण्डिकादि-विधिना होमं प्रवर्तयति—मन्त्रन्यासैः, आहुतिभिः, क्रियाविशेषैश्च। अन्ते तामसभावेन बलात्कारेण सिद्ध्यर्थं स्वमांसमपि होमाय दातुं प्रवृत्तः; तदा सूर्यः प्रादुर्भूय तं निवारयति, श्वेतकृष्णे द्वे गुटिके ददाति—याभ्यां रूपान्तरं कृत्वा पुनः स्वस्वरूपं प्राप्नुयात्—वैदीशायां मणिभद्रनाम्नः धनिकस्य विषयज्ञानं च ददाति। पुष्पः पृच्छति—१०८ प्रदक्षिणानां शीघ्रफलवचनं कुतो न जातम्? सूर्यः प्रत्याह—तामसभावेन कृतं कर्म निष्फलं भवति; बाह्यविधिशुद्धिः दूषितं भावं न पूरयति। सूर्यः तस्य व्रणान् शमयित्वा अन्तर्धत्ते; भाव एव कर्मफलनियामक इति सिद्धान्तः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 158
मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनम् (Maṇibhadra-Upākhyāna: Account of Maṇibhadra’s Death)
सूत उवाच—नागरखण्डे मणिभद्रोपाख्याने पु्ष्पो नाम जनः गुṭिकां प्राप्य मणिभद्रसदृशं रूपं धारयति, तेन पररूपधारणेन नगरमध्ये व्यामोहः कलहश्च जायते। आगच्छन्तं छद्ममणिभद्रं निरोद्धुं द्वारपालः षण्डः नियुज्यते; तस्मिन् द्वारे सत्यो मणिभद्रः प्रहृतः, ततः जनाक्रोशः प्रवर्तते। अनन्तरं पु्ष्पः पुनर्मणिभद्ररूपेण प्रादुर्भूय नामरूपयोर्भेदे महान् संदेहः प्रस्फुटति। ततः विवादः राजसभां नीयते। राजा प्रश्नैः प्रमाणं परीक्षते, अन्ते च मानुषसाक्ष्याय मणिभद्रपत्नीं समाह्वयति। सा स्वीयलक्षणैः धर्मपतिं विविच्य छद्मचारिणं प्रकाशयति। तदा नृपतिः वञ्चकस्य दण्डं विधत्ते; दण्डप्रसङ्गे स दण्ड्यः दीर्घं नीतिवचनं वदति—कामस्य दोषान्, छलस्य सामाजिकविपाकं, कृपणतायाश्च तीव्रं निन्दां च। स धनस्य त्रयो गतयः प्रतिपादयति—दानम्, भोगः, नाशः; सञ्चयमात्रेण तृतीया निष्फला गतिरिति। अन्ते हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये एषा कथा पवित्रभूगोलान्तर्गता नीतिदृष्टान्तत्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 159
पुष्पविभवप्राप्तिवर्णनम् (Account of Puṣpa’s Attainment and Distribution of Prosperity)
सूत उवाच—क्षेत्रे देवालयपरिसरे मणिभद्रगृहे पुष्पः स्वजनैः सह हृष्टः समायाति; शङ्खभेरीवाद्यैर्मङ्गलघोषः प्रवर्तते। भास्करानुग्रहात् समृद्धिः प्राप्तेति कथ्यते; स पुष्पः बान्धवान् समाहूय लक्ष्म्याः चलत्वं स्मारयन् पूर्वं दीर्घदुःखमिव स्वावस्थां मनसि निधाय चिन्तयति। धनस्य क्षणभङ्गुरत्वं ज्ञात्वा सत्यव्रतपरिग्रहेण स सर्वेषां हिताय दाननिश्चयं करोति। ततः स्वजनानां यथायोग्यं वस्त्राभरणानि विभजति, वेदविद्भ्यः श्रद्धया ब्राह्मणेभ्यो धनवस्त्रादि ददाति, नटगायकादिभ्यः तथा अन्नवस्त्रं प्रयच्छति, विशेषतः दरिद्रान्धादीन् परितर्पयति। अन्ते भार्यया सह भुञ्जानः समागतजनान् विसर्जयति; प्राप्तसमृद्ध्या पश्चात् नियमेन यथोचितं जीवनं नयति। अयं अध्यायः क्षेत्रसम्बद्धे पवित्रे स्थाने दानधर्मेण समृद्धेः शुद्धिं, लोकसंग्रहं च दर्शयति।
Adhyaya 160
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पस्य पापक्षालनार्थं हाटकेश्वरक्षेत्रगमन-पुरश्चरणार्थ-ब्राह्मणामन्त्रणवर्णनम् (Puṣpa’s Journey to Hāṭakeśvara for Sin-Removal and the Invitation of Brāhmaṇas for Puraścaraṇa)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः तीर्थमाहात्म्यसम्बद्धां नीत्युपदेशरूपां कथां निवेदयति। चमत्कारपुरे सूर्योपासनादिरित्या ब्राह्मणः पुष्पो मनोहरं रूपं प्राप्य तिष्ठति। तदा माहीनाम्नी स्त्री तस्य रूपपरिवर्तनस्य कारणं पृच्छति—किं माया, मन्त्रसिद्धिः, उत देवप्रसादः? पुष्पः सत्यं निवेदयति; मणिभद्रस्य विषये पूर्वं कृतां कपटचर्यां, तस्य भार्याहरणं च, तदाधारितं गृहस्थजीवनं सन्तानपरम्परां च स्वीकृत्य कथयति। कालान्तरे भोगानन्तरं वृद्धावस्थायां तस्य हृदि पश्चात्तापो जायते। स्वकृतं महापापं ज्ञात्वा स शुद्ध्यर्थं हाटकेश्वरक्षेत्रं गन्तुं निश्चिनोति, प्रायश्चित्तरूपं पुरश्चरणं कर्तुं च संकल्पयति। पुत्रेभ्यः धनं विभज्य, यत्र पूर्वं सिद्धिं प्राप तत्र सूर्यसम्बद्धं रम्यं प्रासादं निर्माय, चातुश्चरणरूपेण पाठयागादिव्यवस्थार्थं ब्राह्मणान् विधिवद् आमन्त्रयति। एवं कथायां स्वीकृतिः, नीतिः, तीर्थसंस्कारश्च एकत्र संगच्छन्ति।
Adhyaya 161
Puṣpāditya-māhātmya (Glorification of Pushpāditya and allied rites)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ब्राह्मणसभायां जातां विचारसभां निवेदयति। पुष्पः पत्न्या सह विनयेन द्विजानुपसृत्य भास्करस्य मन्दिरनिर्माणं निवेदयति, तस्य कीर्त्यर्थं त्रिलोकेषु “पुष्पादित्य” इति नाम प्रख्यापयितुमिच्छति। ब्राह्मणाः पूर्वकीर्तिपरम्परारक्षणं स्मारयन्तः प्रायश्चित्तविधानं निर्दिशन्ति, शुद्ध्यर्थं “लक्ष”परिमितं महाहोमं च विधत्ते। पुष्पः तैः सततं देवस्य तेनैव नाम्ना स्तुतिं कर्तुं याचते, तथा पत्न्याः सम्मानार्थं स्थले देवीनाम्ना नामकरणं प्रार्थयते। अन्ते निर्णयः—देवः “पुष्पादित्य” इति स्वीकृतः, देवी च “माहिका/माही” इति नाम्ना प्रतिष्ठिता। फलश्रुतौ कलियुगे विशेषफलानि कथ्यन्ते—पुष्पादित्यभक्त्या रविवासरदोषक्षयः; रविवारे सप्तम्यां १०८ फलपर्यन्तं समर्प्य प्रदक्षिणां कृत्वा इष्टसिद्धिः; माहिकादुर्गादर्शननित्यत्वेन क्लेशानां निवारणम्; चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां पूजया संवत्सरपर्यन्तं विपत्तिनिवारणरक्षा च।
Adhyaya 162
पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनम् (Puraścaraṇa-Saptamī Vrata: Procedure and Rationale)
अध्यायः १६२ नीत्यनुष्ठानरूपेण कथावृत्तान्तेन आरभ्य विस्तरेण व्रतविधिं प्रतिपादयति। सूतः पुष्पस्य वृत्तान्तं कथयति—मणिभद्रवधसम्बद्धेषु विवादितकर्मसु लोकनिन्दां प्राप्य स ब्राह्मणैः तिरस्कृतः, महापातकिनः इति च (ब्रह्मघ्नत्वाभियोगेनापि) निर्दिष्टः। तस्य विषादं दृष्ट्वा नागरब्राह्मणाः शास्त्र-स्मृति-पुराण-वेदान्तान् परामृश्य, प्रामाण्येन शुद्धिमार्गं निर्णेतुम् उद्यताः; चण्डशर्मा नाम ब्राह्मणः स्कान्दपुराणोक्तं पुरश्चरण-सप्तमीव्रतं प्रायश्चित्तत्वेन निर्दिशति। पुष्पः तदनुष्ठाय संवत्सरान्ते शुद्धः अभवत् इति वर्ण्यते। ततः पुरातनसंवादः निवेश्यते—राजा रोहिताश्वः मर्कण्डेयमुनिं पृच्छति, मनसा वाचा कायेन कृतानां पापानां नाशोपायः कः इति। मुनिः मनोदोषेषु पश्चात्तापं, वाग्दोषेषु असम्प्रयोगं/संयमं, कायिकदोषेषु ब्राह्मणानां पुरतः प्रकाश्य वा राजदण्डेन वा विधीयमानं प्रायश्चित्तं विवेचयति। अन्ते स माघशुक्लपक्षे, सूर्ये मकरस्थे, रविवासरे, सूर्यदेवताकं पुरश्चरण-सप्तमीव्रतं विधत्ते—उपवासः, शौचाचारः, प्रतिमापूजनम्, रक्तपुष्पोपहाराः, रक्तचन्दनयुक्तार्घ्यं, ब्राह्मणभोजनं दक्षिणा च, तथा पञ्चगव्यादिशुद्धिपानं। मासानुसारं द्रव्योपहारक्रमः संवत्सरपर्यन्तं निर्दिश्यते; अन्ते षष्ठांशसहितं दानं ब्राह्मणाय दत्त्वा व्रती सर्वपापैः पूर्णतया विमुच्यते इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 163
ब्राह्मनागरोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Account of the Brahma-Nāgara origin narrative and communal expiation discourse)
अध्यायः १६३ ब्रह्मस्थाने जातं समुदाय-न्यायधर्मं तथा कर्मनैतिक्यं वर्णयति। नागरब्राह्मणानां कश्चन समूहः निधिपात्रं लब्ध्वा सभां समाहूय लोभप्रेरितस्य अनुचितग्रहणस्य तथा प्रायश्चित्तविधौ प्रक्रियादोषस्य निर्णयं करोति। एकेनैव पुरुषेण, सामूहिकविचारं विना, प्रायश्चित्तं दत्तमिति हेतोः चण्डशर्मा ‘बाह्य’ इव समाजात् पतितः कृतः। पुष्पः धनसमर्पणेन प्रत्यर्पणं कर्तुं प्रयतते; किन्तु सभा न धनलोभेन निर्णयः कृत इति प्रतिपादयति, अपि तु स्मृतिपुराणप्रमाणं तथा संस्थागतविधिं बलवत्तरं मन्यते। प्रायश्चित्तं बहुभिः ऋत्विज्भिः सह, सम्यक् परामर्शेण, विधिवत् दातव्यमिति ते निगदन्ति। शोकाकुलः पुष्पः तीव्रं स्वदेहपीडनं यज्ञोपहारवत् आरभते; तदा भास्वान् सूर्यः प्रादुर्भूय तं साहसं निषेधति, वरांश्च ददाति—चण्डशर्मा शुद्धिं प्राप्य ‘ब्राह्मनागर’ इति विख्यातो भविष्यति, तस्य वंशजाः सहचराश्च मानं लप्स्यन्ते, पुष्पस्य देहश्च पुनः सम्यक् भविष्यति। एवं लोभनिग्रहः, समुदायाधिकारः, प्रायश्चित्तस्य प्रक्रियासिद्धिः, इत्येतत् दिव्यसमर्थनेन प्रतिष्ठां प्राप्नोति।
Adhyaya 164
Nāgareśvara–Nāgarāditya–Śākambharī Utpatti-varṇanam (Origin and Establishment Narratives)
सूतो वदति—पुष्पो नाम भक्तः स्वात्मत्यागसंकल्पेन सूर्यं समाराध्य दुःखितं ब्राह्मणं चण्डशर्माणं सान्त्वयति, उपदिशति च। स भविष्यति—तव देहपातो न भविष्यति, नागराणां मध्ये तव वंशः प्रसिद्धो भविष्यतीति। तौ सरस्वत्याः पुण्यतीरे गत्वा दक्षिणतटे आश्रमसदृशं निवासं कृत्वा वसतः। चण्डशर्मा पूर्वव्रतं स्मृत्वा सप्तविंशतिलिङ्गसम्बद्धं नियमं गृह्णाति—सरस्वत्यां स्नानं, शौचानुष्ठानं, षडक्षरमन्त्रजपं, लिङ्गनामोच्चारणं, साष्टाङ्गप्रणामं च। स कर्दमेन लिङ्गानि निर्माय पूजयति, दुष्टस्थलस्थितान्यपि लिङ्गानि न विक्षोभयेत् इति धर्मं पालयन् प्रतिदिनं सप्तविंशतिसंख्यां पूरयति। तस्यातिभक्त्या प्रसन्नः शिवः भूमेर्लिङ्गं प्रादुर्भाव्य दर्शयति, तदेव पूजयित्वा सप्तविंशतिलिङ्गफलसम्पूर्णं लभ्यते इति वदति; यः कश्चिद् भक्त्या तदर्चयति सापि तद्फलभागी भवति। चण्डशर्मा प्रासादं निर्माय तल्लिङ्गं ‘नागरेश्वर’ इति नाम्ना प्रतिष्ठापयति, नगरलिङ्गस्मरणेन तस्य नामसम्बन्धं करोति; अन्ते स शिवलोकं प्राप्नोति। पुष्पोऽपि सरस्वत्यां ‘नागरादित्य’ नाम सूर्यप्रतिमां स्थापयति, चामत्कारपुरे द्वादशसूर्यरूपफलसम्पूर्णं तत्र पूजया लभ्यते इति वरं प्राप्नोति। चण्डशर्मपत्न्या शाकम्भर्या शुभे तटे दुर्गा प्रतिष्ठापिता; देवी वदति—भक्त्या पूजयतां शीघ्रं फलम्, विशेषतः आश्विनशुक्लमहानवम्यां; सा देवी ‘शाकम्भरी’ इति प्रसिद्धा भवति। समापनं—समृद्ध्यनन्तरं यः पूजां करोति तस्योत्तरवृद्धौ विघ्ना न भवन्ति।
Adhyaya 165
अश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनम् (Origin Account of Aśvatīrtha)
अत्र सूतः सरस्वत्याः पुण्यतीरस्य पूर्वं जनपदान्तरजनैः नगरवासिभिश्च समादरं वर्णयति। ततः विश्वामित्रशापेन सा रक्तवाहिनी जाता; तस्याः तीरे राक्षसाः भूतप्रेतपिशाचाश्च सञ्चरन्ति, तेन मनुष्याः प्रदेशं त्यक्त्वा सुरक्षितं पुण्यदेशं प्रति, विशेषतः मार्कण्डेयाश्रमसमीपे नर्मदातटं, जग्मुः। ऋषयः शापकारणं पृच्छन्ति; सूतः तद्वैरस्य विश्वामित्रवसिष्ठयोः प्रसङ्गे, क्षत्रियस्य ब्राह्मणत्वाभिलाषरूपेण च, उपनिबध्नाति। अनन्तरं कारणकथायां भृगुवंशजः ऋषिः ऋचीकः कौशिकीतीरे भोजकटं गत्वा गाधेः दुहितरं गौरीपूजापरां दृष्ट्वा ब्राह्मविवाहेन याचते। गाधिः सप्तशतानि शीघ्राश्वान्, एकैकस्य कृष्णकर्णयुक्तान्, शुल्करूपेण न्ययोजयत्। ऋचीकः कान्यकुब्जं गत्वा गङ्गातटे ‘अश्वो वोढा’ इति मन्त्रं छन्दोऋषिदेवताविनियोगपूर्वकं जजाप; ततः सरितः अपेक्षिताः अश्वाः प्रादुर्भूताः। एवम् अश्वतीर्थस्य कीर्तिः प्रववृधे; तत्र स्नानं अश्वमेधयज्ञफलप्रदं इति, यज्ञप्रतिष्ठां तीर्थसेवया सुलभां करोति।
Adhyaya 166
परशुरामोत्पत्तिवर्णनम् / Account of the Origins of Paraśurāma’s Line
अस्मिन्नध्याये ऋचीकस्य ‘त्रैलोक्यसुन्दरी’ इति विख्यातया कन्यया सह विवाहो वंशप्रवर्तकः प्रसङ्गः कथ्यते। विवाहानन्तरं स वरं दत्त्वा कारुद्वयं विधाय ब्राह्म्यतेजः क्षात्रतेजश्च पृथक् कर्तुमिच्छति। प्रत्येकं कारुं देहधारणोपमया निर्दिशति—एकस्याश्वत्थालिङ्गनं, अन्यस्य न्यग्रोधालिङ्गनं—यथा विध्यनुसारं सन्ततौ गुणभेदः स्यात्। मातुर्वचनात् तु कारुभागयोः तथा वृक्षालिङ्गनयोश्च विनिमयः कृतः, स्वेच्छितफलप्राधान्येन विधिभङ्गः संजातः। ततः गर्भलक्षणैः (दोहदैः) भार्यायाः रुचिः राजकीयेषु युद्धकर्मसु च प्रवृत्ता दृश्यते; ऋचीकः तेन ज्ञात्वा कर्मविपर्यासं निदर्शयति। अनन्तरं सन्धिः क्रियते—तत्क्षणजन्मनि ब्राह्मणत्वरक्षणं, परन्तु तीव्रं क्षात्रतेजः पौत्रे निवेशयितुम्। अन्ते जमदग्नेर्जन्म वर्ण्यते, तस्य वंशे रामः परशुरामोऽपि प्रादुर्भवति; तस्य शौर्यं पूर्वकृतकर्मतेजः-परिणामरूपेण दर्श्यते, यत्र विधिशुद्धिः, नैतिककारणभावः, वंशभाग्यं च क्षेत्रकथायां समन्वितं भवति।
Adhyaya 167
विश्वामित्रराज्यपरित्यागवर्णनम् (Viśvāmitra’s Renunciation of Kingship)
सूतो विश्वामित्रस्य राजवंशे जन्मवृत्तान्तं कथयति। तस्य माता तपस्विनी तीर्थयात्रापरायणा च; स बाल्यादेव कीर्तिमान् अभवत्। गाधिना पित्रा राज्ये प्रतिष्ठापितः सन् स वेदाध्ययनं ब्राह्मणपूजनं च रक्षन् प्रजाः पालयामास। कालान्तरे वनमृगयासक्तः स मध्याह्ने क्षुधातृष्णाक्लान्तः महात्मनः वसिष्ठस्य पुण्याश्रमं प्राप्तवान्। वसिष्ठोऽर्घ्य-मधुपर्कादिभिः सत्कार्य विश्रामं भोजनं च याचते। राजा स्वसेनाया अपि क्षुधां चिन्तयन्; तदा वसिष्ठो नन्दिनीं कामधेनुम् आश्रित्य सर्वेषां सैनिकानां पशूनां च क्षणेन बहुविधं अन्नपानं प्रादुर्भावयति। विस्मितो विश्वामित्रो नन्दिनीं याचते, ततः बलात् ग्रहीतुं प्रयतते, राजधर्माधिकारं प्रतिपादयन्। वसिष्ठः धर्म-स्मृतिवचनैः कामधेनोः विक्रय-हरणयोः निषेधं दर्शयति। यदा राजपुरुषा नन्दिनीं गृह्णन्ति ताडयन्ति च, सा शबर-पुलिन्द-म्लेच्छादीन् शस्त्रधारिणः प्रादुर्भाव्य राजसेनां नाशयति। वसिष्ठः पुनरपि दयया अधिकहिंसां निवार्य राजानं रक्षति, मायाबन्धात् विमोचयति। लज्जितो विश्वामित्रः ब्रह्मबलस्य क्षत्रियबलात् श्रेष्ठतां विलपन् राज्यं परित्यज्य पुत्रं विश्वसहं राज्ये स्थापयित्वा ब्राह्मणत्वसिद्धये महत्तपः कर्तुं निश्चिनोति।
Adhyaya 168
धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Dhārā in Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् हाटकेश्वरक्षेत्रे धारानाम्न्या देवताया उत्पत्तिमाहात्म्यं वर्ण्यते। सूतः कथयति—विश्वामित्रो हिमालये घोरं तपः चकार; शय्यां नभसि कृत्वा, जले वासं, पञ्चाग्निसाधनं, क्रमशः उपवासं च कृत्वा अन्ते वायुभक्षः अभवत्। तस्य तपसा त्रस्तः इन्द्रः वरं दातुम् आगत्य सर्वान् भोगान् राज्यं च प्रदत्तुम् इच्छति; किन्तु विश्वामित्रः सर्वं निराकृत्य केवलं ब्राह्मण्यं याचते—आध्यात्मिकसिद्धेः राज्यादपि श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयन्। अनन्तरं ब्रह्मा अपि वरप्रदानाय आगतः; विश्वामित्रः पुनरपि तदेव ब्राह्मण्यं प्रार्थयते। ऋचीकः तत्र हेतुम् आख्याति—विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वाय मन्त्राः कारवश्च संस्कृतः पूर्वमेव विन्यस्ताः; तेन ब्रह्मा तं ब्रह्मर्षिं घोषयितुं अधिकारं लभते। वसिष्ठः तु क्षत्रियजन्मनः ब्राह्मण्यप्राप्तिं न युक्ताम् इति विवादं कृत्वा अनर्तदेशं शङ्खतीर्थ-ब्रह्मशिला-सारस्वतसमीपं जगाम। ततः क्रुद्धः विश्वामित्रः सामविधिना अभिचारं कृत्वा भीषणां कृत्यां ससर्ज। वसिष्ठः दिव्यदृष्ट्या तां ज्ञात्वा अथर्वमन्त्रैः स्तम्भयामास; सा केवलं तस्य देहं स्पृष्ट्वा पतिता। वसिष्ठः तां शक्तिं शान्तिं नीत्वा चैत्रशुक्लाष्टम्यां पूजां विधाय, भक्तानां वर्षपर्यन्तं रोगाभावं वरं ददौ। सा देवता ‘धारा’ इति प्रसिद्धा, नागरपूजाविशेषेण च हाटकेश्वरक्षेत्रे तीर्थमाहात्म्ये प्रतिष्ठिता।
Adhyaya 169
धारानामोत्पत्तिवृत्तान्तः तथा धारादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Dhārā-nāma and the Māhātmya of Dhārā-devī)
ऋषयः पृच्छन्ति—नागरसमुदाये तुष्टिदा शक्तिः कुतः विशेषेण सम्बद्धा, सा च भूमौ ‘धारा’ इति कथं प्रसिद्धा। सूतः कथयति—चामत्कारपुरे नागरी ब्राह्मणी धारा नाम, तपस्विनी अरुन्धतीं सखीं कृत्वा, शङ्खतीर्थे शङ्खेश्वरस्य माहात्म्यं श्रुत्वा तत्रैव तीर्थे कठोरं तपः चकार। अरुन्धती वसिष्ठेन सह स्नानार्थं आगता, धारां तपसि स्थितां दृष्ट्वा तस्याः परिचयं प्रयोजनं च पप्रच्छ; धारा स्वनागरवंशं, बालवैधव्यं, तथा शङ्खेश्वरभक्त्या तीर्थवासव्रतं निवेदयति। अरुन्धती तां सरस्वतीतीरस्थिते स्वाश्रमे नित्यशास्त्रसंवादयुक्ते वासाय आमन्त्रयति। ततः विश्वामित्र-वसिष्ठयोः संघर्षसमये प्रादुर्भूता एका दिव्या शक्तिः वसिष्ठेन स्थिरीकृता, रक्षिका देवता पूज्यत्वं च प्राप। धारा रत्नभूषितं प्रासादकल्पं देवालयं निर्माय स्तोत्रं जजाप—देवीं जगदाधारां, लक्ष्मी-शची-गौरी-स्वाहा-स्वधा-तुष्टि-पुष्ट्यादिरूपां च स्तौति। दीर्घकालं नित्यपूजां कृत्वा चैत्रशुक्लाष्टम्यां स्नापयित्वा नैवेद्यादिभिः सम्मानयति; देवी साक्षात् प्रादुर्भूय वरान् दत्त्वा तस्मिन् देवालये ‘धारा’ नामाङ्गीकरोति। आचारविधिः प्रोक्तः—नागराः ये त्रिः प्रदक्षिणां कुर्वन्ति, त्रीणि फलानि समर्पयन्ति, स्तोत्रं पठन्ति, ते वर्षपर्यन्तं रोगभयात् रक्षां लभन्ते; स्त्रीणां च वन्ध्यायाः सन्तानप्राप्तिः, दारिद्र्य-दुःखशमनं, आरोग्य-कल्याणलाभश्च कथितः। अन्ते फलश्रुतिः—एतदुत्पत्तिवृत्तान्तं पठन् शृण्वन् वा पापैः प्रमुच्यते; विशेषेण नागरैः भक्त्या अध्ययनं कर्तव्यमिति।
Adhyaya 170
धारातीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Dhārā-tīrtha Origin and Its Sacred Merit)
सूतो विश्वामित्रवसिष्ठयोः प्रसङ्गे अन्यदद्भुतं कथयति। विश्वामित्रेण वसिष्ठाय प्रहितां शत्रुशक्तिं वसिष्ठोऽथर्वणमन्त्रबलात् निरुद्ध्य शमयति। ततो वसिष्ठस्य स्वेदः समुत्पद्यते; तस्मात् शीतलं स्वच्छं पावनं जलं प्रादुर्भूतं पादयोः प्रवहन् भूमिं भित्त्वा निर्मलधारारूपेण निर्गच्छति, गङ्गाजलसदृशं निर्दोषं तीर्थं जातम्। तस्मिन् तीर्थे स्नानमात्रेण वन्ध्याभिरपि स्त्रीभिः शीघ्रं सन्तानलाभः कथ्यते, सर्वेषां च स्नातॄणां सर्वतीर्थफलप्राप्तिः। स्नानानन्तरं देव्या यथाविधि दर्शनं कृत्वा धनधान्यसन्तानसमृद्धिः राजसुखसम्बद्धं सौभाग्यं च लभ्यते। चैत्रशुक्लाष्टम्यां मध्यरात्रौ नैवेद्यबलीपिण्डिकादानविधिः निर्दिश्यते; तां पिण्डिकां भुक्त्वा वा प्राप्य वा वृद्धावस्थायामपि विशेषफलप्रदत्वं श्रूयते। अन्ते देवी बहूनां नागरकुलानां कुलदेवीति प्रतिष्ठाप्यते, तथा नागराणां सहभागः यात्रायाः परिपूर्णतायै अनिवार्य इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 171
वसिष्ठविश्वामित्रयुद्धे दिव्यास्त्रनिवर्तनवर्णनम् (Restraint of Divine Weapons in the Vasiṣṭha–Viśvāmitra Conflict)
सूतो वसिष्ठविश्वामित्रयोः संघर्षस्य तीव्रतां वर्णयति। स्वबलं निष्फलं जातमिति क्रुद्धो विश्वामित्रो दीक्षितानि दिव्यास्त्राणि, ब्रह्मास्त्रमपि, मुमोच; तेन उल्कासदृशा शरवृष्टिः, आयुधप्रसवः, समुद्रकम्पः, शैलशिखरभङ्गः, रक्तवृष्टिरिव च जाताः—प्रलयलक्षणानीव। देवा भयाकुला ब्रह्माणं शरणं ययुः; स च एतत् दिव्यास्त्रयुद्धजन्यं लोकक्षोभं ज्ञात्वा देवान् सह रणभूमिं निनाय। ब्रह्मा जगद्विनाशभयात् निवृत्तिं प्रार्थयामास। वसिष्ठोऽब्रवीत्—नाहं प्रतिशोधाय प्रवर्ते, केवलं मन्त्रबलात् आगतान्यस्त्राणि प्रतिषेधयामि। ब्रह्मा विश्वामित्रं शस्त्रविसर्जनात् निवर्तयितुं वाक्संयमेन समाधानं चिकीर्षन् वसिष्ठं ‘ब्राह्मण’ इति सम्बोधयामास। विश्वामित्रः मानसम्माननिमित्तं क्रोधं निवेदयति; वसिष्ठः क्षत्रियजन्मानं तं मन्यमानः ‘ब्राह्मण’ पदं न ददाति, ब्रह्मतेजसः क्षात्रबलात् श्रेष्ठतां प्रतिपादयति। अन्ते ब्रह्मा शापभयेन दिव्यास्त्रत्यागं नियच्छति; ततः स निर्गत्य, मुनयः सरस्वतीतीरे स्थिताः। अध्यायस्योपदेशः—संयमः, सम्यग्वाक्, तथा पवित्रदेशे विनाशशक्तेः निग्रहः।
Adhyaya 172
सारस्वतजलस्य रुधिरत्व-प्रसङ्गः (The Episode of the Sarasvata Water Turning to Blood)
सूतो वदति—विश्वामित्रो वसिष्ठस्य वधाय छिद्रान्वेषणपरः सरस्वतीं महतीं नदीं स्त्रीरूपेणाह्वयत्। सा उपदेशनिमित्तं समुपस्थिता; तदा तेनोक्तं—यदा वसिष्ठः स्नास्यति तदा त्वं वेगेन प्रवह, तं समीपं नय, हनिष्यामि इति। सा प्रत्युवाच—महात्मनः वसिष्ठस्य प्रति द्रोहं न करिष्यामि; ब्राह्मणवधः अधर्मः, मनसा अपि ब्राह्मणहिंसासङ्कल्पे महत् प्रायश्चित्तं, वाचा तदनुशासनं च शुद्धिकर्मापेक्षते इति। क्रुद्धो विश्वामित्रः शशाप—ममाज्ञाभङ्गात् तव जलं रुधिरप्रवाहं भविष्यति। स सप्तकृत्वो जलं मन्त्रैः संस्कृत्य नदीमध्ये क्षिप्तवान्; तत्क्षणात् शङ्खशुभ्रं परमपुण्यं सरस्वतजलम् अपि रुधिरत्वं जगाम। भूत-प्रेत-निशाचराः समागत्य पिबन्ति, क्रीडन्ति; तपस्विनो जनाश्च दूरदेशं जग्मुः। वसिष्ठोऽर्बुदपर्वतं प्रययौ; विश्वामित्रश्च चामत्कारपुरं गत्वा हाटकॆश्वरसम्बद्धे क्षेत्रे घोरं तपः चकार, सृष्टिशक्त्या ब्रह्मसमो भवितुमर्हन्। अन्ते पुनरुक्तं—विश्वामित्रशापात् सरस्वती रुधिररूपा अभवत्, चण्डशर्मादयो ब्राह्मणाः स्थानान्तरं जग्मुः।
Adhyaya 173
सरस्वती-शापमोचनं तथा साभ्रमत्युत्पत्तिवृत्तान्तः (Release of Sarasvatī from the Curse and the Origin Account of Sābhramatī)
अध्यायः १७३ ऋषिप्रश्नोत्तररूपेण सूतेन कथ्यते। विश्वामित्रस्य मन्त्रसिद्धिजन्य-शापप्रभावात् सरस्वत्याः सलिलं रक्तसदृशं जातम्, तेन सा नदी रक्तौघवतीव दृश्यते इति कारणं निरूप्यते। ततः पीडिता सरस्वती वसिष्ठमुपगम्य स्वदुःखं निवेदयति—तस्या प्रवाहः रक्तरूपो जातः, तपस्विभिः परित्यज्यते, विघ्नकरैश्च भूतगणैः सेव्यते; अतः सा शुद्धसलिलरूपेण पुनः प्रतिष्ठापयितुं प्रार्थयति। वसिष्ठः स्वसामर्थ्यं प्रतिज्ञाय प्लक्षवृक्षचिह्निते स्थाने समाधिं प्रविश्य वरुणसम्बद्धं मन्त्रं जपन् भूमिं भित्त्वा बहुजलप्रवाहं निष्पादयति। द्वौ निर्गमौ वर्ण्येते—एकः पुनर्नवीकृता सरस्वती भवति, यस्य तीव्रवेगेन रक्तदोषः क्षालितः; अपरः पृथग्नदीरूपेण साभ्रमती नाम्ना प्रवहति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् सारस्वताख्यानं पठतः शृण्वतो वा सरस्वत्याः प्रसादात् मतिविवर्धनं भवतीति।
Adhyaya 174
Pippalāda-utpatti-varṇana and Kaṃsāreśvara-liṅga Māhātmya (पिप्पलादोत्पत्तिवर्णनं; कंसारेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्)
अध्याये हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये तीर्थकथारूपेण सूतः पिप्पलादेन प्रतिष्ठापितं कंसारेश्वरनाम लिङ्गं वर्णयति। तस्य दर्शनात् पापक्षयः, नमस्कारात् मलिनताहानिः, पूजया च महापुण्यप्राप्तिरिति क्रमशः फलविशेषाः कथ्यन्ते। ऋषयः पिप्पलादस्य परिचयं प्रतिष्ठाकारणं च पृच्छन्ति। ततः सूतः जन्मकथां निवेदयति—याज्ञवल्क्यस्य भगिनी कंसारी वस्त्रसम्बद्धशुक्रमिश्रितोदकसंस्पर्शात् अनिच्छया गर्भिणी जाता; लज्जया गूढं प्रसूय अश्वत्थतले शिशुं निक्षिप्य रक्षणार्थं प्रार्थयामास। दिव्यवाणी तस्य बालस्य बृहस्पतेरुतथ्यशापेन भूमौ अवतारत्वं सूचयति, पिप्पलरसपानात् ‘पिप्पलाद’ इति नाम भविष्यतीति च। कंसारी लज्जया प्राणान् त्यक्तवती; बालः पिप्पलसमीपे ववृधे। नारदः तं दृष्ट्वा जन्मवृत्तान्तं प्रकाशयन् अथर्ववेदसम्बद्धं वृत्तिपथं चोपदिदेश। अनन्तरं पिप्पलादक्रोधेन शनैश्चरः पतितः; नारदस्य मध्यस्थतया स्तोत्रं कृतं, धर्म्याः शर्ताः निश्चिताः—विशेषतः अष्टवर्षपर्यन्तं बालानां रक्षणं, तैलाभ्यङ्गः, दानविशेषाः, पूजाविधानं च। पश्चात् नारदः पिप्पलादं चमत्कारपुरं नीत्वा याज्ञवल्क्याय समर्पयति; एवं वंशः, देशः, लिङ्गमाहात्म्यं च सम्यक् संयोज्यते।
Adhyaya 175
याज्ञवल्क्येश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Yājñavalkyeśvara Liṅga)
अस्मिन्नध्याये सूतः कथां प्रवर्तयन् याज्ञवल्क्यस्य ब्रह्मणा सह संवादं वर्णयति। याज्ञवल्क्यः अन्तर्दुःखेन पीडितः चित्तशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं याचते, यत् ज्ञानप्रकाशाय साधु स्यात्। तदा ब्रह्मा तमुपदिशति—महापुण्ये हाटकेश्वरक्षेत्रे शूलिनः शिवस्य लिङ्गं प्रतिष्ठापय, तत् क्षेत्रं सञ्चितपापविनाशकं शुद्धिकरं च। अत्र प्रायश्चित्ततत्त्वं प्रतिपाद्यते—अज्ञानतः ज्ञानतः वा यत् पापं जातं, तस्य प्रतिघाताय शिवमन्दिरनिर्माणं लिङ्गपूजा च तमोहरं भवति, यथा सूर्योदयः रात्रिं नाशयति। कलियुगे बहूनि तीर्थानि निष्फलानीव भवन्तीति चिन्ता कथ्यते, किन्तु हाटकेश्वरक्षेत्रं तस्मादपवादरूपेण महाफलप्रदं निरूप्यते। ब्रह्मा प्रस्थिते याज्ञवल्क्यः लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य अष्टम्यां चतुर्दश्यां च भक्त्या लिङ्गस्याभिषेकं (स्नापनं) विधत्ते; एषोऽनुष्ठानः दोषान् क्षालयति शुद्धिं च पुनः स्थापयतीति प्रसिद्धम्। तदेव लिङ्गं हाटकेश्वरक्षेत्रे “याज्ञवल्क्येश्वर” इति विख्यातिं गच्छति।
Adhyaya 176
कंसारीश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्य-वर्णनम् (Origin and Glory of Kaṃsārīśvara)
सूतोऽत्र तीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तं कथयति—याज्ञवल्क्यसम्बन्धेन मातृशुद्ध्यर्थं लिङ्गप्रतिष्ठा जाता। पिप्पलादः प्रमुखकर्त्ता भूत्वा श्रुत्यध्ययनयज्ञकर्मनिष्ठान् विद्वद्ब्राह्मणान् समाहूय निवेदयति—मम माता कंसारी देहं त्यक्तवती; तस्याः स्मृत्यर्थं मया लिङ्गं प्रतिष्ठापितं, भवद्भिः सम्मत्या लोकप्रसिद्धिं याचे। गोवर्धनं च नागरसमुदायस्य नित्यपूजाप्रवर्तनाय नियोजयति—नित्यपूजया कुलवृद्धिः, उपेक्षया क्षय इति सामाजिक-धार्मिकं वचनं प्रतिपादयन्। ब्राह्मणाः समवेताः देवस्य नाम “कंसारीश्वरः” इति निश्चिन्वन्ति। ततः पाठश्रवणयोः, देवसन्निधौ भक्त्याचारस्य च फलानि वर्ण्यन्ते—अष्टमीचतुर्दश्योः स्नानम्, नीलरुद्रजपः तथा रुद्रमन्त्रजपः, देवाग्रेऽथर्ववेदपाठश्च। एतेन महापातकशमनं, राजदुर्भिक्षादिसंकटेषु रक्षणं, शत्रुनिग्रहः, समयवृष्टिः, रोगशोकाद्युपशमः, धर्मराज्यप्रादुर्भावश्च सिध्यतीति पिप्पलादप्रतिज्ञया क्षेत्रमहिम्ना च फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 177
पञ्चपिण्डिकोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the Origin of Pañcapinḍikā)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीन् प्रति तीर्थकर्मविधिं संवादरूपेण वर्णयति। प्रथमं गौरी “पञ्चपिण्डिका” इति ख्याता, ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे वृषस्थे सूर्ये स्त्रीभिः देव्याः उपरि जलयन्त्रस्थापनं कृत्वा पूज्यते; एषा क्रिया बहूनां कठिनव्रतानां संक्षिप्तप्रतिनिधिरूपा इति, गृहस्थसौभाग्यादिशुभफलप्रदा च निगद्यते। ततः ऋषयः “पञ्चपिण्ड”स्य तात्त्विकं कारणं पृच्छन्ति। सूतो देवीम् सर्वव्यापिनीं पराशक्तिं निरूपयति या सृष्टिरक्षणार्थं पञ्चधा रूपं गृह्णाति—पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशरूपेण; अस्यां रूपे पूजने पुण्यवृद्धिः कथ्यते। अनन्तरं दृष्टान्तकथा—लक्ष्मीः काशीराजस्य प्रियपत्न्याः पद्मावत्याः वृत्तान्तं कथयति; सा जलस्थले मृत्तिकया पञ्चपिण्डिकां नित्यं पूजयित्वा सौभाग्यं वर्धयति, ततः सपत्न्यः रहस्यं पृच्छन्ति। पद्मावती पञ्चमहाभूतसम्बद्धं “पञ्चमन्त्रं” प्रकटयति, मरुभूमिसंकटे वालुकापूजां कृत्वा देवीप्रसादं लभते, पश्चात् समृद्धिं च। अन्ते पञ्चमन्त्राः (भूतनमस्काराः) स्पष्टं प्रदर्श्यन्ते, हाटकेश्वरक्षेत्रे लक्ष्म्याः प्रतिष्ठा चोच्यते; तत्र पूजनात् स्त्रियः पतिप्रियाः पापमुक्ताश्च भवन्तीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 178
Pañcapinḍikā-Gauryutpatti Māhātmya (The Glory of the Emergence of Pañcapinḍikā Gaurī) | पञ्चपिण्डिकागौर्युत्पत्तिमाहात्म्यम्
अस्मिन्नध्याये बहुवक्तृकः तत्त्वविचारः प्रवर्तते। लक्ष्मी स्वदुःखं निवेदयति—गौरीपूजनात् राजलक्ष्मी लब्धा, तथापि सन्तानाभावेन क्लिश्यते; चातुर्मास्ये आनर्तराजभवने दुर्वासाः मुनिरागत्य सत्कार-शुश्रूषाभिः प्रसन्नो भवति। स उपदिशति—काष्ठशिलामृत्तिकादिषु देवता स्वयमेव न निवसति, मन्त्रयुक्तेन भावेनैव साक्षात्कारः। ततः रात्रेः प्रहरानुसारं चतुर्विधगौरीविन्यास-निर्माणं, धूपदीपनैवेद्यार्घ्यादिभिः पूजनं, विशेषावाहनं च युक्तं नियमव्रतं निर्दिशति; प्रातः ब्राह्मणदम्पत्यै दानं, अन्ते वाहन-निक्षेपादिरूपं समापनकर्म च। पश्चात् देव्या शोधनादेशः—चतुर्मूर्तीनां जलनिमज्जनं मा कार्षीः; हाटकेश्वरक्षेत्रे प्रतिष्ठापय, यतः स्त्रीकल्याणाय अक्षयफलप्राप्तिः। लक्ष्मी वरं याचते—मानुषगर्भधारणस्य पुनरावृत्तिविरामः, विष्णुना सह नित्यसंयोगश्च। फलश्रुतौ श्रद्धालुपाठकानां नित्यलक्ष्मीप्राप्तिः, दारिद्र्य-दुर्भाग्यपरिहारश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 179
Puṣkara-trayotpatti and Yajña-samārambha in Hāṭakeśvara-kṣetra (पुष्करत्रयोत्पत्ति–यज्ञसमारम्भः)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः हाटकेश्वरक्षेत्रे स्थितं पुण्यतमं ‘पुष्करत्रयम्’ वर्णयति। तस्य दर्शन-स्पर्शन-कीर्तनमात्रेणापि पापं सूर्येण तम इव नश्यतीति प्रतिपाद्यते। ऋषयः पृच्छन्ति—ब्रह्मतीर्थरूपं प्रसिद्धं पुष्करं कथं अत्र समागतं इति। सूतो नारद-ब्रह्मसंवादं कथयति। नारदः कलियुगे धर्मराज्यस्य यज्ञाचारस्य च क्षयम्, लोकव्यवस्थायाः विघटनं च निवेदयति। कलिदोषेण पुष्करस्यापि बाधा भविष्यतीति चिन्तयन् ब्रह्मा कलिरहिते देशे तीर्थं स्थापयितुं निश्चिनोति। स पद्मं पृथिव्यां पातयति; तत् हाटकेश्वरप्रदेशे वेदविद्भिः संयतैर्ब्राह्मणैस्तपस्विभिश्च पूर्णे पतति। पद्मं त्रिवारं चलति; तेन गर्तत्रयं जातं, तानि निर्मलजलैः पूर्यन्ते—ज्येष्ठ-मध्य-कनीयकाख्यं पुष्करत्रयम्। ब्रह्मा आगत्य क्षेत्रं स्तौति, स्नानफलानि तथा कार्त्तिकश्राद्धस्य महिमानं (गयाशीर्षसमं) घोषितवान्, यज्ञसमारम्भं च अकरोत्। वायुम् आज्ञाप्य इन्द्रादीन् देवगणान् आह्वयति; इन्द्रः सामग्रीं योग्यब्राह्मणांश्च आनयति, ब्रह्मा विधिवत् पूर्णदक्षिणया यज्ञं समापयति।
Adhyaya 180
Brahmayajñopākhyāna: Ṛtvig-vyavasthā, Yajñamaṇḍapa-nirmāṇa, and Deva-sahāya (Chapter 180)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा पवित्रे क्षेत्रे कृतस्य महायज्ञस्य विषये मुनयः सूतं पृच्छन्ति—कस्य देवस्य पूजनं, के के ऋत्विजः, कियती दक्षिणा, अध्वर्य्वादीनां नियुक्तिः कथं च। सूतः तेषां प्रश्नानां समाधानं कृत्वा यज्ञस्य विधिविन्यासं कथयति। इन्द्रः शम्भुश्च स्वस्वदिव्यपरिवारैः सह सहायार्थं समायातौ; ब्रह्मा तौ विधिवत् सत्कार्य कार्यविभागं ददाति। विश्वकर्मणे यज्ञमण्डपनिर्माणं—पत्नीशाला, वेदी, अग्निकुण्डानि, पात्रकपादीनि, यूपाः, पाकखाताः, विस्तीर्णा इष्टकाविन्यासाः—तथा हिरण्मयपुरुषस्य निर्माणं च आज्ञापयति। बृहस्पतये षोडशसंख्यया योग्यऋत्विजां समाहारः नियुज्यते; ब्रह्मा स्वयमेव तान् परीक्ष्य नियुक्तवान्। अन्ते षोडशऋत्विजां नामानि पदानि च—होता, अध्वर्युः, उद्गाता, अग्नीध्रः, ब्रह्मा इत्यादीनि—उल्लिख्य, ब्रह्मा दीक्षायां यज्ञारम्भे च तेषां सहाय्यं विनयेन याचते।
Adhyaya 181
गायत्रीतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Gayatrī-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Gayatrī Tīrtha)
अध्यायः १८१ हाटकेश्वरक्षेत्रे कर्माधिकारविषये न्याय्य-दैविकविवादं वर्णयति। नागरब्राह्मणाः स्वपरम्परागतं याज्ञिकाधिकारं स्मारयन्तः, स्वान् विहाय पद्मजेन ब्रह्मणा अन्यदेशीयैः ऋत्विग्भिः सह यज्ञे प्रवृत्ते, मध्यमगं दूतं प्रेषयन्ति। ते वदन्ति—अस्मान् वर्जयित्वा कृतं यज्ञश्राद्धादि निष्फलं भवति; एतत् पूर्वं क्षेत्रदानरूपेण सीम्ना सह निश्चितम्। ब्रह्मा सौम्यवचनेन प्रक्रियादोषं स्वीकृत्य नियमं स्थापयति—अत्र नागरान् वर्जयित्वा कृतं कर्म निष्फलम्; तथा नागरैः क्षेत्रबहिः कृतं कर्मापि निष्फलं, इति परस्पराधिकारनियमः। अनन्तरं यज्ञसमाप्तेः शीघ्रता दर्श्यते। सावित्री विलम्बते; तां आनयितुं नारदः, ततः पुलस्त्यः प्रयत्नं कुर्वन्ति। काले क्षीणे इन्द्रः गोपकन्यां आनयति; सा विधिना संस्कृता ब्रह्मणः विवाहयोग्या कृत्वा समर्प्यते। रुद्रादयः देवाः ब्राह्मणाश्च तां गायत्रीति प्रतिष्ठाप्य विवाहं अनुमोदन्ति, यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं च विवाहः क्रियते। अन्ते तीर्थफलश्रुतिः—एतत् स्थानं मङ्गलप्रदं श्रीवर्धनं च; अत्र पाणिग्रहणं पिण्डदानं कन्यादानं च कृतं महत्फलप्रदं भवति।
Adhyaya 182
रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Rūpatīrtha and the Account of the First Day of the Sacrifice)
अध्यायेऽस्मिन् यज्ञवृत्तान्तः कथ्यते। ब्रह्मा गायत्र्या सह यज्ञशालां प्रविश्य मानुषवेषधारी दण्डाजिनमेखलाधारणेन मौनव्रतेन च विधिवत् यागं सज्जीकरोति। प्रवर्ग्यकाले जाल्मनाम नग्नः कपालधारी तपस्वी अन्नं याचते; निराकृते तस्य कपालं क्षिप्यते, तत् तु आश्चर्येण बहुधा भूत्वा यज्ञाङ्गणं पूरयति, यज्ञविघ्नं जनयति। ब्रह्मा ध्यानतः शैवभावं ज्ञात्वा महेश्वरं शरणं याचते। शिवः कपालं स्वप्रियपात्रं वदन् स्वनाम्ना हविर्निवेदनाभावं निन्दति, रुद्राय समर्प्य कपालेनैव आहुतयो दातव्याः इति विधिं निर्दिशति; तेन यज्ञः सम्यक् सिद्ध्यति। ब्रह्मा च भविष्ययज्ञेषु शतरुद्रीयजपं मृत्तिकाकपालैश्च रुद्रार्पणं स्वीकृत्य, शिवं तत्र कपालेश्वररूपेण क्षेत्रपालं प्रतिष्ठापयति। ततः फलश्रुतिः—ब्रह्मणः त्रिषु कुण्डेषु स्नानं लिङ्गपूजनं च परमान् फलान् ददाति; कार्त्तिकशुक्लचतुर्दश्यां जागरणं जन्मदोषविमोचनं भवति। दक्षिणमार्गागताः ऋत्विजो मुनयः मध्याह्नतापात् समीपतीर्थे स्नात्वा विकृतरूपात् सुरूपतां प्राप्नुवन्ति; तस्मात् तत् स्थानं ‘रूपतीर्थम्’ इति नाम्ना ख्यातं, यत्र जन्मजन्मसु सौन्दर्यं पितृतर्पणवृद्धिः दानात् राजसमृद्धिश्च भवति। रात्रौ ते पुनरागत्य यज्ञविधिविचारान् कुर्वन्ति, देवतासम्मानयुक्ता सम्यगर्पणा एव यज्ञस्य रक्षणमिति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 183
Nāgatīrthotpatti-māhātmya (Origin and Significance of Nāgatīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् बहुदिवसीययज्ञे विघ्नः कथ्यते। कश्चिद् बालतपस्वी ब्रह्मचारी (बटुः) क्रीडया निरविषं जलसर्पं यज्ञसभायां क्षिपति; तेन ऋत्विजां भयसम्भ्रमौ जातौ। स सर्पो होतारं वा मुख्यं कर्मकर्तारं परितो वेष्टयति, भयम् अधिकं भवति; ततः क्रोधात् शापो निःसृतः, बटुः सर्पत्वेन पीड्यते—यज्ञमर्यादाभङ्गस्य अनपेक्षितकर्मफलस्य च पुराणन्यायः प्रदर्श्यते। पीडितः स भृगुमुपसर्पति; भृगुः (च्यवनस्य प्रसङ्गं स्पष्टयन्) दयया वदति—सर्पोऽयं निरविषः, दण्डोऽपि अतिशयित इति। तदा ब्रह्मा समागत्य घटनां दैवविधानरूपेण पुनर्व्याख्याय, बटोरिदं सर्परूपं भूमौ नवमनागवंशस्य बीजं भविष्यति इति नियच्छति; मन्त्रौषधविद्योपजीविनां प्रति ते नागा अनपकारिणो भविष्यन्ति इति च। हाटकेश्वरक्षेत्रे रम्यं जलस्रोतः निर्दिश्य ‘नागतार्थ’ इति नाम्ना प्रतिष्ठाप्यते। श्रावणकृष्णपक्षे पञ्चम्यां (भाद्रपदेऽपि उल्लेखः) तत्र स्नानपूजयोः विधानं, सर्पभयापहारः, विषपीडितानां शान्तिः, दरिद्रदुःखक्षयः, सन्तानलाभश्च फलत्वेन श्रूयते। वासुकि-तक्षक-पुण्डरीक-शेष-कालियादीनां महोरगाणां समागमः वर्ण्यते; ब्रह्मा यज्ञरक्षणकार्यं तेषां नियोज्य, नागतीर्थे कालान्तरपूजनं स्थापयति। श्रवण-पठन-लेखन-धारणादिभिः माहात्म्यस्य रक्षणशक्तिः, यत्र ग्रन्थो निहितः तत्रापि अभयप्रदत्वं च फलश्रुत्या प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 184
पिंगलोपाख्यानवर्णनम् | Piṅgalā-Upākhyāna (Narrative of Piṅgalā) on the Third Day of the Brahmayajña
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मयज्ञस्य तृतीयदिने यज्ञमण्डपे ऋत्विजः स्वस्वकर्मसु प्रवृत्ताः सन्ति। पक्तान्नघृतक्षीरसमृद्धिः, दानार्थं धनसम्पत्तिश्च बहुला दृश्यते; एवं समृद्धे कर्मणि परं ज्ञानजिज्ञासा अपि जागर्ति। तत्र त्रिकालदर्शी इव विद्वान् अतिथिः समायातः सत्कारं लभते; ऋत्विजां विस्मयप्रश्नानां प्रत्युत्तररूपेण स स्वचरितं कथयति। स षड्गुरून् निर्दिशति—पिङ्गलां वेश्यां, कुररपक्षिणं, सर्पं, सारङ्गं मृगं, इषुकारं, कन्यां च—यत् एकस्मात् मानुषगुरोः एव न, अपि तु प्राणिनां स्वभावान् निरीक्ष्य मननशीलस्य ज्ञानोत्पत्तिः सम्भवतीति। पिङ्गलोपदेशे आशाबद्धतृष्णया दुःखं जायते, आशात्यागेन शान्तिः; सा स्पर्धां परित्यज्य निराशा सन्तुष्टा सुखं शयते। कथकः अपि तद्वत् वैराग्यं गृह्णाति, अन्तःशान्तेः देहस्वास्थ्ये—विश्रान्तौ, पाचनबलवृद्धौ—सम्बन्धं दर्शयन्; अन्ते च नियमः—लाभेन कामो वर्धते, अतः दिवा कर्माणि तथा कुर्यात् यथा रात्रौ निर्विघ्नं निःशङ्कं शयनं भवेत्।
Adhyaya 185
अतिथ्य-पूजा, वैराग्योपदेशः, यज्ञपुरुष-स्मरणविधिः (Hospitality Worship, Instruction in Renunciation, and the Protocol of Remembering Yajñapuruṣa)
अस्मिन्नध्याये ब्राह्मणसमूहेषु अतिथिरूपो यतिः स्वानुभवकथां शिक्षारूपेण निवेदयति। स धनासक्तेः फलम्—लोकक्लेशं मानसीं श्रान्तिं च—वर्णयन् कुररपक्षिणः दृष्टान्तेन बोधयति यत् यत् वस्तु लोभ्यते तस्य त्यागेनैव कलहो निवर्तते; तस्मात् स स्वधनं स्वजनान् प्रति वितर्य शान्तिं प्राप्नोति। पुनरहिसर्पदृष्टान्तेन गृहनिर्माण-स्वत्वाभिमानयोः बन्धनं दुःखहेतुत्वं च दर्शयति; सत्ययतेः लक्षणानि—नियतवासः, मधुकर्याः भिक्षा, समत्वं—उक्त्वा संन्यासभ्रंशकारणानि च गणयति। भ्रमरात् स बहुशास्त्रेभ्यः सारग्रहणस्य आदर्शं गृह्णाति, इषुकारात् एकचित्ततां ब्रह्मज्ञानद्वारत्वेन अवगच्छति, अन्तःस्थं सौरं विश्वरूपं च तत्त्वं ध्यायन् अन्तर्मुखीं साधनां स्वीकरोति। कन्यायाः कङ्कणनाददृष्टान्तेन बहूनां सङ्गे कोलाहलः, द्वयोः अपि संघर्षः, एकस्य तु निःशब्दता इति ज्ञात्वा एकाकी विचरन् गम्भीरज्ञानं वर्धयति। अनन्तरं सूतवाक्येन देवर्षिसमागमः, वरप्रदानं, यज्ञभागविना देवताप्राप्तिविषये विवादश्च वर्ण्यते। महादेवः नियमं स्थापयति—आगामिषु श्राद्धेषु (दैवपितृकर्मसु) अन्ते यज्ञपुरुषं हरिरूपं आवाह्य पूजयेत्; अन्यथा कर्म निष्फलं भवति। अतिथिः हाटकॆश्वरक्षेत्रे स्वतीर्थं निर्दिशति; अङ्गारकयुक्तायां चतुर्थ्यां तत्र स्नानं सर्वतीर्थफलप्रदं इति वदति। अन्ते यज्ञारम्भाय विधिपूर्वकं सामग्रीसंस्कारः क्रियते।
Adhyaya 186
अतिथिमाहात्म्यवर्णनम् (Atithi-māhātmya: Theological Discourse on the Glory of Hospitality)
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः गृहस्थस्य अतिथिकृत्यसम्बद्धं परमं माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छन्ति। सूतः प्रत्युवाच—अतिथिसत्कारः परमं गृहस्थधर्मः; अतिथिमवमानयन् धर्महानिं पापवृद्धिं च प्राप्नोति, सत्कुर्वन् तु पुण्यरक्षणं चित्तस्थैर्यं च लभते। अतिथयस्त्रिविधा इति निरूप्यन्ते—श्राद्धीयः, वैश्वदेवीयः, सूर्योधः (भोजनानन्तरं रात्रौ वा आगतः)। तेषां यथायोग्यं स्वागतासनार्घ्यपाद्यादि दातव्यम्; कुलगोत्रादिविचारो न कर्तव्यः, यज्ञोपवीतधारणं दृष्ट्वा भक्त्या अन्नदानं विधेयम्। अतिथिसन्तोषः देवतासन्तोष इति प्रतिपाद्यते—स्वागतम्, आसनप्रदानम्, अर्घ्यपाद्यसमर्पणम्, भोजनदानं च विश्वतत्त्वानां देवतानां च प्रीतिकराणि कर्माणि। अन्ते पुनरुक्तं यत् अतिथिः गृहस्य नीत्यर्थव्यवस्थायां समग्रदैवीयप्रतिनिधिरिव वर्तते।
Adhyaya 187
राक्षसप्राप्यश्राद्धवर्णनम् (Account of Śrāddha Offerings Accruing to a Rākṣasa)
सूतेन चतुर्थदिने यज्ञे जातं वृत्तान्तं कथ्यते। प्रास्तातृणा होमार्थं पशोर्गुडभागः पृथक् कृतः; क्षुधया प्रेरितो युवा ब्राह्मणः तम् अदत्त्वा भुङ्क्ते, तेन हविः दूष्यते यज्ञविघ्नश्च जायते। प्रास्तातृः शापं ददाति—स युवकः विकृतरूपो राक्षसो भवति। ऋत्विजः रक्षार्थं जपैर्देवतानां प्रार्थनाभिश्च प्रवर्तन्ते। स राक्षसः पुलस्त्यपुत्रो विश्वावसुरिति वंशतः श्रुतिमान् सन् ब्रह्माणं लोकपितामहं शरणं गच्छति, अज्ञानतः कामप्रेरितं कर्म निवेदयति। ब्रह्मा यज्ञसिद्ध्यर्थं शापनिवृत्तिं याचते, किन्तु प्रास्तातृवाक्यम् अव्यभिचार्यमिति स न निवर्तयति। ततो मध्यमा व्यवस्था क्रियते—चामत्कारपुरस्य पश्चिमदिशि तस्य स्थानं नियोज्यते, अन्यपिशाचादीनां अधिपत्यं दत्त्वा नागरस्य हिताय नियामकरक्षकत्वेन स्थाप्यते। अनन्तरं श्राद्धधर्मे सावधानता प्रदर्श्यते—दक्षिणाहीनं, तिलदर्भवर्जितं, अपात्रे दत्तं, अशौचयुक्तं, अपवित्रपात्रे, अकाले, विधिहीनं वा यत् श्राद्धं तत् राक्षसस्य भाग इति निर्दिश्यते। एषा सूची श्राद्धस्य शुद्धाचारं विधिसंयमं च बोधयति।
Adhyaya 188
औदुम्बरी-माहात्म्यं तथा मातृगण-गमनं सावित्रीदत्त-शापवर्णनम् (Audumbarī’s Mahatmya; the arrival of the Mothers; Savitrī’s curse)
अस्मिन्नध्याये वैदिकयज्ञस्य सदा॑सि ऋत्विग्वरणं, होमक्रमः, अध्वर्युणः निर्देशाः, उद्गातुः सामगानसम्बद्धा क्रिया च यथाविधि निरूप्यते। तत्र गन्धर्वपर्वतस्य दुहिता जातिस्मरा औदुम्बरी सामगीतेन आकृष्टा शङ्कुचिह्नितयागविधिं दृष्ट्वा सभां प्रविशति। सा उद्गातारं दोषेण बोधयित्वा दक्षिणाग्नौ तत्क्षणं होमं कर्तुमादेशयति, यज्ञे सूक्ष्मनियमपालनं मोक्षहेतुरिति दृढयति। संवादे नारदशापः प्रकाश्यते—तानमूर्च्छनादिविशेषेषु परिहासात् सा मनुष्यजन्म प्रापिता; विमोचनशर्तः च—पितामहयज्ञे निर्णायककाले वचनं वक्तव्यम्, सर्वदेवसभायां च ‘अस्माकं मध्ये’ इति स्वीकृतिः। औदुम्बरी याचते—आगामियज्ञेषु सदा॑सि मध्ये तस्या मूर्तिः स्थाप्यतां, शङ्कुग्रहणप्रवृत्तेः पूर्वं पूज्यतामिति। देवाः उद्गाता च एतत् नियमं सनातनविधानत्वेन अनुमोदयन्ति, फलश्रुतिं च वदन्ति—फलवस्त्राभरणगन्धानुलेपनादिभिः तस्यै दत्तं दानं महत्फलप्रदम्। ततः नगरस्त्रियः श्रद्धया कुतूहलेन च आगत्य पूजां कुर्वन्ति; मानुषपितरौ अपि आगच्छतः, किन्तु सा स्वर्गीयभाग्यरक्षणार्थं तयोः साष्टाङ्गप्रणामं निवारयति। अनन्तरं देवसमूहः तथा षडशीतिमातृगणः आगत्य स्थानमानं याचते। पद्मजः ब्रह्मा ‘नागरजन्मा’ विद्वांसं प्रतिनिधिं नियोज्य प्रत्येकसमूहस्य देशसीमानुसारं आसनविभागं कारयति, दिव्यागमनं सुव्यवस्थितां पवित्रभूगोलव्यवस्थां च करोति। तदा सावित्री मानभङ्गशङ्कया दुःखिता शापं ददाति—मातृगणस्य गमनं निरुद्धं भविष्यति, ऋतुवैषम्यतापशीतादिदुःखं च, नगरैः पूजाभावः प्रासादाभावश्च। एवं अध्यायः यज्ञविधिशुद्धिं, औदुम्बरीप्रतिष्ठानियमं, देवसमूहस्थाननियोजनं, तथा मानसम्मानविपर्यासात् शापजन्यनिग्रहस्य नीतिं च उपदिशति।
Adhyaya 189
औदुम्बर्युत्पत्तिपूर्वकतत्प्राग्जन्मवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of Audumbarī and Account of Prior Birth; Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् शापपीडिताः गन्धर्व्यः रात्रौ नृत्यगीतजीवननिर्वाहं कुर्वत्यः समाजे तिरस्कृताः सन्त्यः देवीम् औदुम्बरीं शरणं यान्ति, विलप्य कल्याणमार्गं पृच्छन्ति। देवी सावित्र्याः शापस्य दृढतां स्वीकृत्य तमेव रक्षणरूपं वरं कृत्वा व्याचष्टे—अष्टषष्टिगोत्रेषु तासां नियोजितं स्थानं भविष्यति, तथा च क्षेत्रनिष्ठया पूजया लोके मान्यतां प्राप्स्यन्ति। ततः नगरदेवालयपरम्परा निरूप्यते—यस्य गृहे मण्डपसम्बद्धा विशेषसमृद्धिवृद्धिः जायते, तेन नियतं व्रतदानादिकं कर्तव्यम्; नगरद्वारे स्त्रीकर्म विशेषं, हास्यहस्तचेष्टासहितं बलिसदृशोपहारैश्च, विधीयते। अनुष्ठाने यज्ञभागसमतुल्या तृप्तिः फलति; उपेक्षायां पुत्रनाशरोगादिदुःखं भवतीति कथ्यते। अनन्तरं देवशर्मा-भार्ययोः प्रसङ्गेन नारदशापपूर्वकं औदुम्बर्याः मानुषावतरणं, तस्याः क्षेत्राधिकारस्य च कारणकथा प्रदर्श्यते। उत्सवावभृथस्नानप्रसङ्गैः सर्वतीर्थमयत्वं क्षेत्रस्य प्रतिपाद्यते, विशेषतः पौर्णमास्यां स्त्रीभिरनुष्ठितानां व्रतानां परमफलप्राप्तिश्च प्रशस्यते।
Adhyaya 190
ब्रह्मयज्ञावभृथ-यक्ष्मतीर्थोत्पत्ति-माहात्म्य (Brahmā’s Yajña-Avabhṛtha and the Origin-Glory of the Yakṣmā Tīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् सूतेनोपदिष्टं बहुपटलं धर्मतत्त्वं वर्ण्यते। हाटकेश्वरक्षेत्रे कश्चन ब्राह्मणः पञ्चरात्रव्रतं समाप्य, कलियुगे कर्मदूषणभयात् भूमेः प्रायश्चित्तोपायं ज्ञातुम् नागरब्राह्मणान् पृच्छति। तदा ब्रह्मा तीर्थानां लोकस्थितिं निरूपयति—नैमिषं भूतले, पुष्करं अन्तरिक्षे, कुरुक्षेत्रं त्रिलोकेषु व्यापकमिति; तथा कार्त्तिकशुक्लैकादश्याः पञ्चदश्यन्तं पुष्करस्य भूतले सुलभसन्निधिं प्रतिजानाति। श्रद्धया कृतं स्नानं श्राद्धं च अक्षयफलप्रदं भवतीति स उपदिशति। अनन्तरं यज्ञसमाप्तौ पुलस्त्यः आगत्य विधेः शुद्धिं प्रमाणयति, वरुणसम्बद्धान् समापनकर्माणि च निर्दिशति—अवभृथस्नानं च, यस्मिन् क्षणे सर्वतीर्थसमागमो भवति, याजकाः शुद्धिं यान्तीति। जनसमूहात् ब्रह्मा इन्द्रं स्नानकालसूचनाय मृगचर्मबद्धवंशदण्डं जले क्षेपयितुं आज्ञापयति; इन्द्रश्च वार्षिकराजानुष्ठानं याचते, येन स्नातॄणां रक्षणं जयश्च संवत्सरपापक्षयश्च स्यात्। अन्ते यक्ष्मा नाम व्याधिदेवता ब्रह्माणं प्रार्थयते—यज्ञफलसिद्ध्यर्थं ब्राह्मणतोषः आवश्यक इति प्रतिपादयन्। तदा ब्रह्मा गृहस्थाग्निमतां वैश्वदेवान्ते बलिविधानं स्थापयति, तथा नागरप्रसङ्गे यक्ष्मोत्पत्तिर्न भविष्यतीति कारणकथनं दत्त्वा, तीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यं विधिनियमं च समापयति।
Adhyaya 191
सावित्र्या यज्ञागमनकालिकोत्पाताद्यपशकुनोद्भववर्णनम् | Savitrī’s Journey to the Sacrifice and the Arising of Omens
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—पूर्वं सावित्र्याः गायत्र्याश्च कथनं किमर्थं, यज्ञे पत्नीरूपेण गायत्री कथं संबद्धा, सावित्री च यज्ञमण्डपं प्रति कथं प्रस्थित्य पत्नीशालां प्रविष्टेति। सूतः कथयति—सावित्री पतिस्थितिं विज्ञाय धैर्यं निश्चयं च स्थिरीकृत्य गौरी-लक्ष्मी-शची-मेधा-अरुन्धती-स्वधा-स्वाहा-कीर्ति-बुद्धि-पुष्टि-क्षमा-धृत्यादीनां दिव्यपत्नीनां गणं, घृताची-मेनाका-रम्भा-उर्वशी-तिलोत्तमाद्याः अप्सरसश्च समाहूय सह प्रस्थितवती। गन्धर्वकिन्नरगीतवाद्यनिनादैः सह हर्षेण गच्छन्त्याः सावित्र्याः पुनःपुनरुत्पाताः प्रादुरभवन्—दक्षिणनेत्रस्फुरणं, पशूनामशुभगमनं, पक्षिणां विपरीतनादः, देहस्य निरन्तरं स्फुरणं च; तैः सा अन्तःकरणे व्याकुलतां प्राप। सहगामिन्यः देव्योऽपि परस्परगीतनृत्यप्रतियोगितासक्ताः सन्त्यः तस्याः मनोविघ्नं नाजानन्। एवं यज्ञप्रवेशयात्रायां शकुनोत्पातलक्षणानि पुराणरीत्या प्रदर्श्यन्ते, उत्सवमध्य एव धर्मविवेकः भावतनावश्च प्रकाश्यते।
Adhyaya 192
सावित्रीमाहात्म्यवर्णनम् (Sāvitrī Māhātmya: The Glory of Sāvitrī at Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्यायः १९२ हाटकेश्वर-क्षेत्रे सावित्र्याः माहात्म्यं तीर्थकथारूपेण वर्णयति। नारदः मङ्गलवाद्यघोषमध्य आगत्य जननीं प्रणम्य भावविह्वलः भवति। ततः यज्ञे गोपकन्याया गायत्री-नाम्न्याः प्रवेशनं, लोकवाक्यैः ‘ब्राह्मणी’ इति प्रसिद्धिः च कथ्यते। यज्ञमण्डपे सावित्री समागत्य देवान् ऋत्विजश्च भयलज्जया निःशब्दान् करोति। सा धर्मोपदेशपूर्वकं यज्ञदूषणं, सामाजिक-धार्मिकव्यतिक्रमं च तीक्ष्णतया निन्दति, अनन्तरं विधात्रे, गायत्र्यै, देवेभ्यः ऋत्विग्भ्यश्च शापान् ददाति—येन पूजाहानिः, दुर्भाग्यं, बन्धनं, यज्ञफलक्षयश्च भविष्यति इति कारणरूपेण निरूप्यते। अनन्तरं सा प्रस्थित्वा गिरितटे पादचिह्नं स्थापयति, यत् पापहरं तीर्थलक्षणं भवति। पौर्णमास्यां पूजनं, स्त्रीभिः दीपदानं (नियतफलप्रदम्), नृत्यगीतभक्त्या शुद्धिः, फलान्नदानं, अल्पोपहारैः श्राद्धं गायाश्राद्धसमं पुण्यं, सावित्रीपुरतः जपेन सञ्चितपापनाशश्च विधीयते। अन्ते चमत्कारपुरं गत्वा देवीं पूजयेत् इति प्रेरणा, पाठश्रवणयोः शुद्धि-कल्याणफलश्रुतिश्च प्रदर्श्यते।
Adhyaya 193
गायत्रीवरप्रदानम् (Gayatrī’s Bestowal of Boons and the Reframing of Curses)
अध्यायः १९३ प्रश्नोत्तररूपेण प्रवर्तते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—सावित्री क्रुद्धा निर्गत्य शापान् दत्त्वा किमभवत्, तथा शापबद्धा अपि देवाः कथं यज्ञशालायां स्थिताः? सूतः कथयति—गायत्री समुत्थाय प्रत्युवाच; सा सावित्र्याः वचनस्य अव्यभिचारिणीं प्रभुतां प्रतिपादयति—तत् न देवैः न दैत्यैः परिवर्तयितुं शक्यते। सावित्रीं परमां पतिव्रतां ज्येष्ठां देवीं च स्तुत्वा, तस्याः वाक्यबन्धनस्य कारणं दर्शयति। गायत्री तु शापान् धर्मतः स्थापयित्वा, प्रतिकाररूपेण वरव्यवस्थां निरूपयति। ब्रह्मणः पूज्यत्वं यज्ञकर्मणि केन्द्रीयता च प्रतिज्ञायते—ब्रह्मस्थानेषु ब्रह्मणा विना कर्म न समाप्यते; ब्रह्मदर्शनं च विशेषतः पर्वसु बहुगुणपुण्यप्रदं भवतीति। अनन्तरं भविष्यपुराणवृत्तान्तान् सूचयति—विष्णोः भाविजन्मानि द्विरूपत्वं सारथित्वसेवा च, इन्द्रस्य कारागारबन्धनं ततः ब्रह्मणा मोक्षणं, अग्नेः शुद्धिः पुनः पूजायोग्यता, शिवस्य विवाहव्यवस्थायाः परिवर्तनं च, अन्ते हिमाचलदुहितुः गौरीनाम्न्या श्रेष्ठपत्नीप्राप्तिः। एवं शापाः सत्याः सन्ति, किन्तु वरैः नियोगैः पुण्यविधानैश्च तीर्थपूजासम्बद्धैः सम्यक् एकीकृताः इति पुराणन्यायः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 194
हाटकेश्वरक्षेत्रे कुमारिकातीर्थद्वय–गर्तस्थ–सिद्धिपादुकामाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara-kṣetra: The Glory of the Two Kumārīkā Tīrthas and the Hidden Siddhi-Pādukā for Attaining Brahma-jñāna)
अस्मिन्नध्याये सूतः संवादरूपेण तत्त्वोपदेशं कथयति। प्रथमं देवर्षिसम्मतं वचनं—ये मर्त्याः प्रथमं ब्रह्माणं पूजयित्वा ततः देवीं समर्चयन्ति ते परां गतिं प्राप्नुवन्ति; स्त्रीणां च गायत्रीनमस्कारादिभिः श्रद्धापूर्वककर्मभिः सौभाग्य-गृहस्थसुखादि फलमपि भवतीति। ततः ऋषयः ब्रह्मा-विष्णु-शङ्कराणां आयुःप्रमाणे संशयं कृत्वा कालक्रमं पृच्छन्ति। सूतो त्रुटि-लव-निमेषादि कालमानानां सोपानक्रमं, दिन-मास-ऋतु-संवत्सरविभागं, तथा मनुष्यवर्षपरिमाणेन युगानां कालं निरूपयति। देवानां दिन-वर्षप्रमाणं, ब्रह्मणो विष्णोः शिवस्य च आयुः, निःश्वासोच्छ्वासगणनया सदाशिवस्य अक्षयत्वं च प्रतिपादयति। ऋषयः पृच्छन्ति—यदा महादेवताः अपि कालपर्यन्ते निवर्तन्ते, तर्हि अल्पायुषां मनुष्याणां मोक्षकथं? सूतः अनाद्यनन्तकालतत्त्वं प्रतिपाद्य, श्रद्धा-अभ्यासमूलकब्रह्मज्ञानात् असंख्याः प्राणिनो देवाश्च मुक्तिं प्राप्तवन्त इति वदति; स्वर्गदायकयज्ञानां पुनरावृत्तिफलत्वं, ब्रह्मज्ञानस्य पुनर्जन्मच्छेदकत्वं, जन्मजन्मान्तरसञ्चितज्ञानवृद्धिं च विवृणोति। अन्ते पितृप्राप्तं उपदेशं निवेदयति—हाटकेश्वरक्षेत्रे द्वे कुमारिकाभ्यां (एका ब्राह्मणी, एका शूद्री) प्रतिष्ठिते शुभे तीर्थे स्तः। अष्टमी-चतुर्दश्योः स्नानं कृत्वा गर्तस्थां प्रख्यातां गुप्तां सिद्धिपादुकां पूजयेत्; संवत्सरव्रतपर्यन्ते ब्रह्मज्ञानोदयो भवतीति। ऋषयः तदुपदेशं गृहीत्वा व्रताचरणाय निश्चयं कुर्वन्ति।
Adhyaya 195
छान्दोग्यब्राह्मणकन्यावृत्तान्तवर्णनम् (Narrative of the Chāndogya Brāhmaṇa’s Daughter)
अध्यायः १९५ आरभ्यते यत्र मुनयः पूर्वोक्तयोः शूद्र्याः ब्राह्मण्याश्च वृत्तान्तं तथा हाटकेश्वर-क्षेत्रे ‘अनुत्तरं तीर्थयुगलं’ कस्य हेतोः कथं च निर्मितम्, पादुका-प्रतीकसम्बद्धा उद्भव-परम्परा च किमिति पृच्छन्ति। सूतः तेषां प्रश्नान् उपोद्घात्य नागर-समुद्भवं सामवेदविदं गृहस्थधर्मनिष्ठं चान्दोग्यनाम ब्राह्मणं परिचिनोति। वृद्धावस्थायां तस्य शुभलक्षणसम्पन्ना कन्या जाता, ब्राह्मणीति नाम्ना ख्याता; तस्या जन्मना गृहे तेजो हर्षश्च प्रववृते। तदनन्तरं रत्नवती नामापरा कन्या प्रकाश-रूपकैरिव वर्ण्यते। उभेऽपि सख्यौ अविभाज्ये भवतः—एकत्र भुञ्जाते, एकत्र शय्यां कुर्वाते, सख्यं च कथायाः केन्द्रं भवति। विवाह-प्रसङ्गे समुपस्थिते वियोगभीत्या ब्राह्मणी विवाहं नाङ्गीकरोति; सखीविना न गमिष्यामीति प्रतिजानीते, बलात् नीयमाना आत्महानिमपि धमयति, स्वातन्त्र्य-धर्मबन्धयोः प्रश्नं प्रकटयन्ती। माता उपायं सूचयति—रत्नवत्याः अपि तस्मिन्नेव कुलसम्बन्धे विवाहं विन्यस्य सख्यं रक्ष्यतामिति; किन्तु चान्दोग्यः नागराचारं दृष्ट्वा तं प्रस्तावं निवारयति, तादृशं स्थानान्तरणं लोकनिन्द्यं दोषकरं चेति। एवं समाजनियमः, पितृमातृ-आज्ञा, कन्यायाः व्रतं, सख्यरक्षणं च परस्परं संघर्षन्ति; एष एव तीर्थकथायाः कारणभूमिं निर्माति।
Adhyaya 196
Bṛhadbala’s Journey to Anarteśa’s City (Dāśārṇādhipati–Anarteśa Alliance Narrative)
सूत उवाच—अनर्तदेशाधिपतिः स्वदुहितरं रत्नवतीं यौवनप्राप्तां परमसौन्दर्यसम्पन्नां दृष्ट्वा कन्यादानधर्मं चिन्तयामास। कार्यकारणलोभेन अयोग्यवराय कन्याप्रदानं महादोषकरं, अनिष्टफलप्रदं चेति नीतिवचनं प्रतिपाद्यते। योग्यं वरं न लभमानः स नृपः प्रसिद्धान् चित्रकारान् पृथिव्यां प्रेषयामास—युवानः कुलीनाः गुणवन्तश्च नृपाः ये, तेषां रूपचित्राणि समाहृत्य रत्नवत्यै दर्शयन्तु, यथा सा धर्म्यं वरं वृणुयात्, पितुः दोषश्च न्यूनो भवेत्। चित्रेषु दाशार्णाधिपतिः बृहद्बलः सर्वगुणसम्पन्नः योग्य इति निश्चितः। ततः अनर्तनृपः तं प्रति दूतं प्रेषयित्वा विवाहाय आमन्त्रणं कृतवान्—प्रसिद्धां परमसुन्दरीं रत्नवतीं दातुमिति। प्रस्तावं श्रुत्वा बृहद्बलः प्रहृष्टः सन् चतुरङ्गबलसमेतः शीघ्रं अनर्तेशस्य नगरं प्रति प्रस्थितः; एवं दाशार्णाधिपति–अनर्तेशयोः मैत्रीयात्रा आरभ्यते।
Adhyaya 197
परावसुप्रायश्चित्तविधानवृत्तान्तवर्णनम् (Parāvasu’s Expiation: Narrative of Prāyaścitta Procedure)
सूत उवाच—विद्वद्ब्राह्मणस्य विश्वावसोः पुत्रः परावसुः माघमासे श्रान्तः प्रमादात् वेश्यागृहे स्थित्वा जलमिति मत्वा सुरां पपौ। ततः स्वकृतं ज्ञात्वा स महान् पश्चात्तापं जगाम, शुद्ध्यर्थं शङ्खतीर्थे स्नात्वा गुरोः समीपं दैन्यवेषेण गत्वा प्रायश्चित्तं ययाचे। केचित् सखायः तं परिहासेन अयुक्तं उपायं ब्रुवन्ति; स तु गम्भीरं शमनं वव्रे, स्मृतिविद्भिः ब्राह्मणैः सह विचारः कृतः। ते साङ्कल्पिक-असाङ्कल्पिकयोः भेदं निरूप्य, यथापीतपरिमाणं अग्नितप्तं घृतं पातुं शास्त्रप्रसिद्धं प्रायश्चित्तं विधाय। माता-पितरौ तस्य प्राणहानिं लोकापवादं च भीत्वा निवारयितुं प्रयतन्ते। अथ जनाः मान्यं भर्तृयज्ञं (सभायां हरिभद्रसम्बद्धं) उपगम्य निर्णयं याचन्ते। स धर्मदेशकालानुसारं व्याख्याय, परिहासोक्तमपि विद्वदनुमोदनेन ग्रामधर्मे प्रवर्तते इति दर्शयति। राजसहाय्येन न्यायसभायां रत्नावती राजकन्या मातृभावं धृत्वा प्रतीक-शुद्धिपरीक्षां करोति—स्पर्शे ओष्ठसंस्पर्शे च रक्तं न, क्षीरमेव प्रादुर्भवति; तेन सर्वेषां पुरतः शुद्धिः सिद्धा। अन्ते नगरनियमः स्थाप्यते—तादृशगृहेषु मद्य-मांसयोः निषेधः, उल्लङ्घने दण्डश्च; एवं व्यक्तिप्रायश्चित्तं सार्वजनिकनीतिशासनं च एकत्र समन्वितम्।
Adhyaya 198
Ratnāvatī–Brāhmaṇī Tapas and the Revelation of the Twin Tīrthas (Śūdrīnāma & Brāhmaṇīnāma) with a Māheśvara Liṅga
अध्याये राजविवाह-सम्बन्धे शुद्ध्यधिकार-विवादेन विघ्नः जायते। दाशार्णाधिपतिः रत्नावत्याः वृत्तान्तं श्रुत्वा तां ‘पुनर्भू’ इति मन्यते, कुलपतन-दोषं चोक्त्वा निवर्तते। रत्नावती तु अन्यान् वरान् नाङ्गीकरोति; एकदान-धर्मं प्रतिपादयति, मनसा वाचा च समर्पणेनापि विवाह-निश्चयः सिद्ध इति ब्रूते, पाणिग्रहणाभावेऽपि। सा पुनर्विवाहं परित्यज्य घोरं तपः कर्तुं निश्चिनोति; माता निवारयितुं प्रयत्नं करोति, विवाहोपायान् च दर्शयति, किन्तु रत्नावती प्रतिजानीते—समाधानं विना स्वदेहत्यागमपि करिष्ये इति। तदा सहचरी ब्राह्मणी स्वस्यापि रजस्वला-समये सामाजिक-याज्ञिक-नियमबन्धनं निवेदयति, रत्नावत्या सह तपसि गन्तुं व्रणीते। भर्तृयज्ञ-नामाचार्यः चान्द्रायण-कृच्छ्र-सान्तपन-षष्ठकाल-भोजन-त्रिरात्र-एकभक्तादीनि क्रमशः तपांसि निर्दिशति, अन्तःसमत्वं प्रशंसति, क्रोधेन तपःफल-नाशं चावदति। रत्नावती ऋतून् अतिक्रम्य दीर्घकालं तपः करोति, आहारनियमं क्रमशः कठोरयति, अद्भुतं तपोबलं च प्राप्नोति। अन्ते शशिशेखरः शिवः गौऱ्या सह प्रादुर्भवति, वरं ददाति। ब्राह्मण्याः प्रार्थनया रत्नावत्याश्च याच्ञया पद्मपूर्णं जलाशयं ‘शूद्रीनाम’ इति तीर्थं भवति, तस्य समीपे ‘ब्राह्मणीनाम’ इति द्वितीयं तीर्थं च; भूमेः स्वयम्भूः माहेश्वर-लिङ्गः प्रादुरभवत्। शिवः तयोः तीर्थयोः लिङ्गस्य च माहात्म्यं व्याहरति—श्रद्धया स्नानं, निर्मलजल-पद्मग्रहणं, पूजनं च पापक्षय-दीर्घायुष्य-प्रदं; विशेषतः चैत्र-शुक्ल-चतुर्दश्यां सोमवासरे। यमः नरक-शून्यतां विलपति; इन्द्रः धूल्या तीर्थ-गोपनाय नियुज्यते, तथापि कलियुगेऽपि मृत्तिकया पवित्र-तिलकं, तस्मिन्नेव काले श्राद्धं च कृत्वा गयाश्राद्ध-समानं फलमिति प्रतिपाद्यते। श्रवण-पठनयोः पापमोक्षः, लिङ्गार्चने च परमसिद्धिरिति फलश्रुतिः।
Adhyaya 199
Adhyāya 199: Trika-Tīrtha Saṅgraha and Kali-yuga Upāya (त्रिकतीर्थसंग्रहः कलियुगोपायश्च)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—कलियुगे अल्पायुषां जनानां कथं पृथिव्यां बहूनां तीर्थानां स्नानफलम् एकत्र लभ्येत। सूतः संक्षेपधर्मेण चतुर्विंशतिपुण्यवस्तूनि अष्टत्रिकरूपेण निरूपयति—क्षेत्र-त्रयम् (कुरुक्षेत्रं हाटकॆश्वरक्षेत्रं प्रभासश्च), अरण्य-त्रयम् (पुष्करं नैमिषं धर्मारण्यं), पुरी-त्रयम् (वाराणसी द्वारका अवन्ती), वन-त्रयम् (वृन्दावनं खाण्डवं द्वैतवनं), ग्राम-त्रयम् (कल्पग्रामः शालिग्रामः नन्दिग्रामः), तीर्थ-त्रयम् (अग्नितीर्थं शुक्लतीर्थं पितृतīर्थं), पर्वत-त्रयम् (श्रीपर्वतः अर्बुदः रैवतश्च), नदी-त्रयम् (गङ्गा नर्मदा सरस्वती)। एकस्मिन् त्रिके स्नानेन तस्य त्रिकस्य फलम्, सर्वत्रिकेषु स्नानेन असंख्यतीर्थफलसम्पूर्णता इति प्रतिपाद्यते। पुनः हाटकॆश्वरप्रदेशे तीर्थदेवालयानां बहुलत्वात् शतवर्षैरपि परिक्रमासम्भव इति ज्ञात्वा ऋषय उपायदर्शनं याचन्ति, विशेषतः अल्पधनानां सार्वत्रिकपुण्यदेवदर्शनार्थम्। सूतः पुरातनसंवादं कथयति—राजा विश्वामित्रं पृच्छति, एकस्मिन्नपि तीर्थे स्नानेन सर्वतीर्थफलप्राप्त्युपायः कः। विश्वामित्रः चत्वारि प्रधानतीर्थानि व्रतानि च निर्दिशति—गयासम्बद्धे कूपे विशिष्टतिथिसूर्यग्रहणादिकाले श्राद्धेन पितॄणां त्राणम्; शङ्खतीर्थे माघसमये शङ्खेश्वरदर्शनम्; विश्वामित्रप्रतिष्ठितहरलिङ्गे (विश्वामित्रेश्वरे) शुक्लाष्टम्यां स्नानपूजा; तथा शक्रतीर्थे (बालमण्डन) बहुदिनस्नानं शक्रेश्वरदर्शनं च, आश्विनशुक्लाष्टम्यां विशेषतः। अनन्तरं श्राद्धविधिः सूक्ष्मतया विस्तर्यते—स्थानोद्भवब्राह्मणानां प्राधान्यं, अयोग्यपुरुषोपयोगे अशौचे वा कर्मनाशः इति चेतावनी, तथा केषाञ्चित् स्थानीयवंशानां (अष्टकुलादीनां) श्रेष्ठताक्रमः। अन्ते शापापराधादिकथाभिः युक्तं दृष्टान्ताख्यानं प्रदर्श्यते—ब्राह्मणवेषधारी चाण्डालादिवृत्तान्तेन सामाजिक-याज्ञिकबहिष्कारस्य कारणं दर्शयन् ग्रन्थस्य कर्मफलसिद्धान्तं दृढीकरोति।
Adhyaya 200
Adhyāya 200 — Nāgara-Maryādā, Saṃsarga-Doṣa, and Prāyaścitta-Vidhi (Purity Restoration Protocols)
अस्मिन्नध्याये निगूढवर्णपरिचयात् तथा नियतसमाजे सहभोजनादिसंसर्गात् जातस्याशौचस्य धर्मन्यायात्मकः विचारः प्रदर्श्यते। प्रातःकाले दीक्षितस्याहिताग्नेः शुभद्रस्य दुहिता विलपति—सा अन्त्यजाय दत्ता, अतः अग्नौ प्रवेष्टुमिच्छामि इति; तेन गृहं विस्मितं भवति। ततः ब्राह्मणाः निवेदयन्ति—चन्द्रप्रभाख्यः कश्चित् द्विजरूपं धृत्वा दीर्घकालं देवपितृकर्मसु सहभागी, अधुना तु स चाण्डाल इति प्रकाशितः; तस्मात् तद्गृहं, तत्र वसन्तः, ये च तत्र भुक्तवन्तः पीतवन्तो वा, तद्गृहात् आनीतं अन्नं ये स्वीकृतवन्तः, सर्वे संसर्गदोषेण स्पृष्टा इति। दीक्षितः स्मृतिशास्त्रं परामृश्य क्रमशः प्रायश्चित्तविधानं निर्दिशति—शुभद्राय दीर्घं चान्द्रायणव्रतम्, गृहभाण्डागारत्यागः, पुनराधानं च अग्नीनाम्, गृहशुद्ध्यर्थं महाहोमाः, तथा भुक्तभोजनसंख्यानुसारं जलपानमानानुसारं च विशेषतपांसि। स्पर्शसंसर्गेण दूषितानां निवासिनां कृते पृथक् प्राजापत्यादि, स्त्रीशूद्रबालवृद्धानां कृते लघुकरणं, मृण्मयानां पात्राणां त्यागश्च विधीयते। ब्रह्मस्थाने स्थानधनेन कोटिहोमादिना व्यापकशुद्धिः निर्दिश्यते। अनन्तरं श्राद्धादिकर्मणां निमित्तं नागरमर्यादा-सीमानियमाः संहिताः—नागरविधिं लङ्घयित्वा कृतं कर्म निष्फलं भवतीति, स्वस्थानस्य वार्षिकशुद्धिः च उपदिश्यते। उपसंहारे विश्वामित्रः राजानं प्रति प्रतिपादयति—एष एव स्थापितो धर्मः, येन नागराः श्राद्धयोग्या मन्यन्ते, भर्तृयज्ञाधारितैः नियमैश्च नियन्त्र्यन्ते।
Adhyaya 201
नागरप्रश्ननिर्णयवर्णनम् (Nagara Status Inquiry and Adjudication)
अध्यायेऽस्मिन् ब्राह्मणाः विश्वामित्रं प्रति ‘नागर’ब्राह्मणस्य शुद्ध्यधिकारविषये प्रश्नं कुर्वन्ति—यस्य पितृवंशोऽज्ञातः, देशान्तरजातो वा देशान्तरागतः स्यात्। तत्र भर्तृयज्ञः न्याय्यं शुद्धिविधिं निरूपयति—प्रधानैः शीलसम्पन्नैः ब्राह्मणैः शुद्धिर्देया, तथा गर्तातीर्थसमुद्भवो ब्राह्मणो मुख्यसाक्षी-मध्यस्थरूपेण स्थापनीयः। कामक्रोधद्वेषभयादिभिः शुद्ध्यननुज्ञा महापापहेतुरिति नीतिबन्धो दर्श्यते, येन मनमानेन बहिष्कारो न भवेत्। शुद्धिः त्रिविधा कथ्यते—प्रथमं कुलशुद्धिः, ततः मातृपक्षशुद्धिः, अन्ते शीलशुद्धिः; ततः स ‘नागर’ इति मान्यते, सामान्यपदाधिकारं च लभते। वर्षान्ते शरदि च सभासंयोगः, षोडश योग्यब्राह्मणानां प्रतिष्ठापनं, वेदपाठकर्तृभिः सम्बन्धितानां बहुपीठिकानां आसनविन्यासः, शान्तिमन्त्र-सूक्त-ब्राह्मण-रुद्रपाठादीनां क्रमशः पाठः च वर्ण्यते। अन्ते पुण्याहघोषः, वाद्यनिनादः, श्वेतवस्त्र-चन्दनधारणं, मध्यस्थस्य विनयपूर्वकं निवेदनं, लौकिकतर्कं विहाय वैदिकवाक्यकर्मणा निर्णयः, तथा निर्णयक्षणे ‘तालत्रय’नैवेद्य-समर्पणविधानं निर्दिश्यते।
Adhyaya 202
भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनम् (Bhartṛyajña on Adjudicating Speech and Preserving Kṣetra-Sanctity)
अध्यायः २०२ मध्ये विश्वामित्रप्रसङ्गे ब्राह्मणसभा मध्यमस्थं निर्णायकं प्रति निर्णयधर्मान् पृच्छति। किमर्थं निर्णयः वैदिकवाक्यानुसारः, न तु मनुष्यप्रभववचनानुसारः? किमर्थं च मध्यमस्थेन ‘त्रिविधः तालः’ प्रदीयते? इति प्रश्नाः प्रवर्तन्ते। भर्तृयज्ञः ब्रह्मशालासन्निविष्टे पवित्रक्षेत्रे शासननीतिं निरूपयति—नागराणां मध्ये मिथ्यावाक्यं नोत्पद्येत; यावत् स्थिरनिर्णयः सिध्यति तावत् पुनःपुनः प्रश्नोत्तरैः परीक्षणं कार्यम्। सः कारणपरम्परां दर्शयति—अप्रमाणवाक्येन माहात्म्यहानिः, ततो रोषः, ततो वैरभावः, ततः पापदोषः; अतः समुदायव्यवस्थाभङ्गनिवारणाय मध्यमस्थः पुनःपुनः परीक्ष्यते। त्रिविधतालः शास्त्रानुशासनरूपः—क्रमेण (१) अपृष्टप्रश्नोत्तरजन्यहिंसां, (२) क्रोधं, (३) लोभं च निगृह्णाति, सभासामञ्जस्यं स्थिरीकरोति। अथ चतुर्थगणितोऽपि अथर्ववेदः कार्यसिद्ध्यर्थं ‘प्रथम’ इव किमर्थं? इति निरूप्यते। स सर्वलोकहिताय रक्षोपायक्रियाविधानज्ञानसम्पन्नः, अभिचारिकादीनामपि व्यापकविधीन् धारयति; अतः कार्यसम्पादनाय प्रथमं परामर्शनीयः। एवं क्षेत्रे प्रश्नधर्मः, प्रमाणवाक्यस्य मर्यादा, सभाधर्मश्च एकीकृततया प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 203
नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनम् — Procedure for the Purification/Validation of a Nāgara Dvija
अध्यायः २०३ नागरद्विजस्य समुदायमध्ये शुद्धिप्रमाणनविधिं निरूपयति। आनर्तः पृच्छति—शुद्ध्यर्थमागतः नागरः नागराणां पुरतः स्थित्वा कथं प्रसिद्धां शुद्धिं लभते? तत्र मध्यस्थो निरपेक्षः कश्चित् नियोज्यः; स मातृ-पितृ-गोत्र-प्रवरादीनि पृच्छेत्, पितृपक्षे पितामह-प्रपितामहपर्यन्तं तथा मातृपक्षेऽपि वंशानुक्रमं सूक्ष्मतया अन्विष्येत्। शुद्धिकर्मनिरतैर्ब्राह्मणैः सावधानतया शाखागमः मूलवंशश्च निश्चितव्यः, वटवृक्षस्य व्यापक-मूलवत् तस्याधारत्वं रूपकेणोच्यते। ततः सिन्दूरतिलकेन मन्त्रैश्च (चतुष्पादमन्त्रस्मरणेन सह) सभायां शुद्धिदानं विधीयते; मध्यस्थः घोषयति, समुदायः त्रिवारं ताडनं (करताडनं) कृत्वा संकेतं ददाति, शुद्धः समानसामाजिक-याज्ञिकाधिकारं प्राप्नोति। अनन्तरं स अग्नौ शरणं गत्वा अग्निं तर्पयति, पञ्चमुखमन्त्रेण पूर्णाहुतिं जुहोति, यथाशक्ति अन्नसहितां दक्षिणां ददाति। यदि मूलवंशाधिष्ठिता शुद्धिर्न सिद्ध्यति तर्हि निरोधः कार्यः; अशुद्धेन कृतं श्राद्धादिकं निष्फलं भवतीति चेतयित्वा, स्थानस्य वंशस्य च शुद्ध्यर्थं कठोरविधिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 204
प्रेतश्राद्धकथनम् (Preta-Śrāddha: Discourse on Ancestral Rites for the Preta-State)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे द्वौ प्रवाहौ निरूप्येते। प्रथमं नष्टवंशत्वेन स्वं नागरत्वं मन्यमानः आनर्तः शुद्धिविधानं पृच्छति। विश्वामित्रः पूर्ववृत्तान्तं स्मारयति—भर्तृयज्ञेनोक्तं यत् शीलं नागरधर्मानुगतं च परीक्ष्य, तदनुरूपे सति विधिवत् शुद्धिः कार्या; तया शुद्ध्या श्राद्धादिकर्मसु अधिकारः पुनः प्रतिष्ठाप्यते। अनन्तरं हिरण्याक्षयुद्धे निहतानां विषये शक्रविष्णुसंवादः प्रवर्तते। विष्णुः भेदं दर्शयति—धारातीर्थादि पवित्रस्थाने शत्रुमुखे निहताः पुनर्जन्म न यान्ति, ये तु पलायमानाः हताः ते प्रेतत्वं प्राप्नुवन्ति। तेषां मोक्षोपायं शक्रेण पृष्टे, भाद्रपदमासे (नभास्ये) कृष्णपक्षचतुर्दश्यां, सूर्ये कन्यागते, विशेषतः गयायां पितृवाक्यानुसारतः श्राद्धकर्म विधेयमिति निर्दिश्यते। एतत् कृतं चेत् पितॄणां वार्षिकतृप्तिः, अकृतं चेत् प्रेतानां दुःखानुवृत्तिरिति उपसंहरति।
Adhyaya 205
गयाश्राद्धफलमाहात्म्य (Glory of the Fruit of Gayā-Śrāddha) — within Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya
अध्यायेऽस्मिन् हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्ये विष्णुरिन्द्रं प्रति धर्म्यां श्राद्धविधिं निरूपयति। रणाङ्गणे शत्रुमुखे निहताः, पृष्ठतः प्रहृताश्च पतितयोधाः अपि गयाश्राद्धसदृशेन विधिना कृतैः पिण्डोदकदानैः उपकृताः स्युः इति स उपदिशति। ततोऽिन्द्रः पृच्छति—गया दूरदेशे, तत्र च पितामहः प्रतिवर्षं विधिं करोति; कथं मया भूमौ सुलभतया श्राद्धसिद्धिः साध्यते इति। विश्वामित्रः विष्णोः प्रत्युत्तरं कथयति—हाटकेश्वरप्रदेशे कूपिकामध्ये परमपुण्यं तीर्थं विद्यते। अमावास्यायां चतुर्दश्यां च तत्र गयाया आगमनं (संक्रमणं) भवति, सर्वतीर्थसमवायशक्त्या युक्तं तत् स्थानं भवतीति। विशेषश्च—सूर्ये कन्याराशौ स्थिते, अष्टवंशप्रसिद्धैः ब्राह्मणैः सह तत्र श्राद्धं कृत्वा कर्ता प्रेतावस्थागतान् पितॄन्, तथा स्वर्गस्थांश्च, उद्धर्तुं समर्थो भवति। ते ब्राह्मणाः हिमालयसमीपे तपस्विनः निवसन्तीति तेषां उत्पत्तिं निर्दिश्य, इन्द्रं तान् सन्मानपूर्वकं आनयितुं, सामोपायेन प्रसादयितुं, विधिवत् श्राद्धं समापयितुं च आदेशयति। अन्ते इन्द्रः सन्तुष्टः हिमालयं प्रति प्रस्थितः, विष्णुश्च क्षीरसागरं जगाम—एवं विधिलाघवेन तीर्थविशेषे गयासमानफलप्राप्तिः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 206
बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bālamaṇḍana Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये तीर्थमाहात्म्यप्रसङ्गे विश्वामित्र–आनर्तयोः संवादः प्रवर्तते। विष्णोः आदेशेन इन्द्रः हिमवति घोरतपस्विनः समुपगम्य चामत्कारपुरस्थायां गयाकूप्यां श्राद्धकर्मणि तेषां साहाय्यं याचते। मुनयः तु कलहप्रियजनसङ्गदोषं, क्रोधेन तपोभ्रंशं, राजदानग्रहणेन वैराग्यहानिं च चिन्तयित्वा सन्देहं कुर्वन्ति। इन्द्रः हाटकेश्वरसम्बन्धात् तत्र तीर्थस्य प्रभावेन कलहः सम्भवतीति कथयन्, क्रोधविघ्ननिवारणं स्वयम् करिष्यामीति आश्वासयति, गयाश्राद्धस्यातिशयफलम् अपि प्रतिपादयति। ततः विश्वेदेवाः ब्रह्मणः श्राद्धे गता इति श्रुत्वा कर्मविघ्नः जायते। इन्द्रः मनुष्यैरेव विश्वेदेववर्जितं एकोद्दिष्टश्राद्धं कर्तव्यमिति घोषयति; अशरीरवाणी च तद्भावितपितॄणां मोक्षफलप्राप्तिं निश्चिनोति। अनन्तरं ब्रह्मा नियमं पुनः स्थापयति—विशेषदिनेषु, विशेषमरणावस्थासु च (विशेषतः प्रेतपक्षचतुर्दश्यां) एव विश्वेदेववर्जितश्राद्धं प्रमाणं भवति। विश्वेदेवानां अश्रुभ्यः कूष्माण्डोत्पत्तिः, श्राद्धभाण्डेषु भस्मरेखालेपनं रक्षार्थं च विधीयते। अन्ते इन्द्रः बालमण्डनसमीपे माघशुक्लपक्षे पुष्यनक्षत्रे रविवारे त्रयोदश्यां शिवलिङ्गं प्रतिष्ठापयति; तत्र स्नानं पितृतर्पणं च महाफलप्रदमिति, पुरोहितपालनं दानधर्मः कृतज्ञता च, अकृतज्ञतायाः पापभयश्च उपदिश्यते।
Adhyaya 207
इन्द्रमहोत्सववर्णनम् (Indra Mahotsava—Institution and Ritual Logic)
अध्यायेऽस्मिन् विश्वामित्रः प्रथमं तीर्थस्य स्नानफलम्, कालविशेषेण च शुद्धिकरत्वं निरूपयति। अनन्तरम् आनर्तः पृच्छति—इन्द्रस्य भुवि पूजनं कुतः केवलं पञ्चरात्रपर्यन्तं, कस्य ऋतौ च तद्विधेयम् इति। तदा विश्वामित्रः गौतमाहल्योपाख्यानं कथयति—इन्द्रस्य अपराधः, गौतमस्य शापः (वीर्यनाशः, मुखे सहस्रचिह्नानि, भुवि पूजने शिरोभेदभयम्), अहल्यायाः शिलारूपता, इन्द्रस्य निवृत्तिश्च। इन्द्रराज्याभावे जगद्व्याकुलं दृष्ट्वा बृहस्पतिः देवाश्च गौतमं प्रार्थयन्ते। ब्रह्मा विष्णुशिवाभ्यां सह मध्यस्थो भूत्वा नियमसंयमं क्षमागुणं च प्रशंसति, वाक्यस्य सत्यतां च रक्षति। शापः अंशतः शम्यते—इन्द्राय मेषसम्भवाङ्गप्राप्तिः, मुखचिह्नानां नेत्रत्वपरिणामः, तेन ‘सहस्राक्ष’ इति नाम। इन्द्रः मनुष्यलोकपूजापुनःस्थापनं याचते; गौतमः पञ्चरात्रं भौममहोत्सवं संस्थापयति, यत्र तदनुष्ठीयते तत्र आरोग्यं, अनावृष्ट्यभावः, राज्यविघ्नाभावश्च भवतीति वरं ददाति। नियमोऽपि—इन्द्रप्रतिमापूजा न कार्या; वृक्षजाया याष्टिः वेदमन्त्रैः प्रतिष्ठाप्या, व्रतं च नैतिकशुद्ध्यनुगुणं पापमोचनहेतुः। फलश्रुत्या पाठश्रवणेन वर्षपर्यन्तं रोगाभावः, अर्घ्यमन्त्रेण च विशेषदोषक्षयः कथ्यते।
Adhyaya 208
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गौतमेश्वराहिल्येश्वरशतानन्देश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya: The Glories of Gautameśvara, Ahilyeśvara, and Śatānandeśvara)
अस्मिन्नध्याये विश्वामित्रेण नृपाय निवेदितं बहुपर्यायमाहात्म्यं वर्ण्यते। इन्द्रस्यारोहणानन्तरं गौतमस्य कोपः, ततः अहल्यायाः स्थितिं दृष्ट्वा शतानन्दस्य मातृविषये करुणाप्रार्थना, शौचाशौचविचारश्च प्रवर्तते। गौतमः अशौचस्य दारुणतां प्रतिपाद्य साधारणप्रायश्चित्तैः अहल्यायाः शुद्धिरनुपपन्नेति वदति; तदा शतानन्दः परमत्यागव्रतं करोति। अनन्तरं गौतमः भविष्यनिर्णयं प्रकाशयति—सूर्यवंशे रामोऽवतार्य रावणवधार्थं आगमिष्यति, तस्य स्पर्शमात्रेण अहल्या पुनर्मानुषी भविष्यति। रामावतारप्रसङ्गे विश्वामित्रः बालरामं यज्ञरक्षणाय नयति; मार्गे शापात् शिलारूपिणीं अहल्यां स्पर्शयितुं निर्देशयति, सा मानुषीं भूत्वा गौतमं प्राप्य पूर्णप्रायश्चित्तं याचते। गौतमः चान्द्रायण-कृच्छ्र-प्राजापत्यादीनि बहूनि व्रतानि, तीर्थसेवनं च विधत्ते। ततः अहल्या तीर्थयात्रां कृत्वा हाटकेश्वरक्षेत्रं प्राप्नोति, यत्र देवो न सुलभदर्शनः। सा घोरं तपः कृत्वा समीपे लिङ्गं प्रतिष्ठापयति; शतानन्दोऽपि तत्र आगत्य सह तपस्यति। पश्चात् गौतमोऽपि आगत्य अधिकतपसा हाटकेश्वरस्य प्रकाशं संकल्पयति; दीर्घतपसः फलतः लिङ्गं प्रादुर्भवति, शिवश्च साक्षात् प्रादुरासीत्, क्षेत्रस्य प्रभावं कुलभक्तिं च अनुमोदयति। गौतमः याचते—अत्र दर्शनपूजयोर्महापुण्यं, विशेषतिथौ भक्तानां शुभलोकप्राप्तिश्च भवत्विति। अन्ते एतेषां स्थानेषु महाकृपया पापिनामपि पुण्यप्रवृत्तिः दृश्यते, तेन देवाः व्याकुला इन्द्रं याचन्ते यथा यज्ञ-व्रत-दानादिधर्मव्यवस्था पुनः प्रवर्त्यतामिति, एवं सामान्यधर्मार्थव्यवस्था सम्यगवस्थाप्यते। फलश्रुतौ श्रद्धालुश्रवणेन केषाञ्चित्पापानां शमनं प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 209
शंखादित्य-शंखतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तवर्णनम् (Origin Account of Śaṅkhatīrtha and Śaṅkheśvara/Āditya Worship)
अस्मिन्नध्याये संवादपरम्परया शङ्खतीर्थस्य महिमा-उत्पत्तिवृत्तान्तश्च निरूप्यते। आनर्तो नाम नृपो विश्वामित्रं सम्पूर्णं वृत्तान्तं पृच्छति। विश्वामित्रः पूर्ववृत्तं कथयति—कश्चन प्राचीनो राजा कुष्ठरोगेण पीडितः, राज्यभ्रंश-धननाशादिभिः खिन्नः, नारदं समुपगम्य परामर्शं याचते। नारदः कर्मभयमपाकरोति, पूर्वजन्मपापाभावं सूचयन् तस्य सोमवंशीय-धर्मनिष्ठराजत्वरूपं पुण्यं स्मारयति, दोषान्वेषणात् निवर्त्य उपचारमार्गं दर्शयति। ततः नारदः हाटककेश्वरक्षेत्रे शङ्खतीर्थे माधवमासस्य शुक्लाष्टम्यां, रविवारे, सूर्योदयकाले स्नानं कृत्वा शङ्खेश्वरस्य दर्शन-पूजनं विधाय इति निश्चितं तीर्थव्रतं निर्दिशति; तेन कुष्ठविमोचनं सर्वकामसिद्धिश्च भवतीति प्रतिजानाति। अनन्तरं तीर्थस्य कारणकथा—लिखित-शङ्खौ द्वौ विद्वांसौ भ्रातरौ शून्याश्रमे फलाहरणे विवादं कुर्वतः; लिखितः धर्मशास्त्रयुक्त्या तद् स्तेयमिति निन्दति, शङ्खः तपोभङ्गपरिहारार्थं प्रायश्चित्तं स्वीकुरुते। दण्डरूपेण तस्य हस्तच्छेदो भवति; स हाटककेश्वरस्थाने दीर्घं तपः करोति, ऋतून् अनुवर्त्य कष्टचर्यां चरन्, रुद्रपाठान् जपन्, सूर्यं च उपासन्। अन्ते महादेवः सूर्यसम्बद्धप्रभया सह प्रादुर्भूय वरान् ददाति—शङ्खस्य हस्तयोः पुनःप्राप्तिः, लिङ्गे देवसन्निधेः प्रतिष्ठा, सरसः ‘शङ्खतीर्थ’ इति नाम-कीर्तिः, आगामिनां यात्रिकाणां फलश्रुतिश्च। श्रवण-पठनमात्रेणापि यस्य वंशे कुष्ठरोगो न जायते इति श्रुतिफलं चोपसंहरति।
Adhyaya 210
ताम्बूलोत्पत्तिः तथा ताम्बूलमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Māhātmya of Tāmbūla)
अध्यायेऽस्मिन् शङ्खतीर्थसम्बद्धं पुनरुद्धारचरितं वर्ण्यते। कश्चन राजा व्याधिग्रस्तः सन् माधवमासेऽष्टम्यां रविवासरे सूर्योदयकाले स्नानं कृत्वा सूर्योपासनां विधिवत् आचरन् तस्माद् रोगात् प्रमुच्यते इति कालविशेषयुक्तस्य कर्मणः प्रभावः प्रदर्श्यते। अनन्तरं ताम्बूलसेवनस्य नीतिशास्त्रं निरूप्यते—अयुक्तप्रयोगे दोषा ऐश्वर्यहानिश्च जायन्ते, तेषां शमनाय प्रायश्चित्तविधयश्च कथ्यन्ते। समुद्रमन्थनप्रसङ्गेन नागवल्ल्याः उत्पत्तिकथा दत्ता—अमृतसम्बन्धिभिः दिव्यद्रव्यैः सह तस्या आविर्भावः, ततः मनुष्यलोके प्रसारः, येन कामवृद्धिः कर्मानुष्ठानस्य च ह्रासः इति सामाजिकफलश्रुतिः। अन्ते शुद्ध्यर्थं नियतं प्रायश्चित्तकर्मोपदिश्यते—शुभकाले विद्वद्ब्राह्मणं निमन्त्र्य सत्कार्य, सुवर्णपत्रं ताम्बूलादिसहितं सिद्ध्वा मन्त्रैः स्वदोषान् निवेद्य दानं कृत्वा, तस्मात् शुद्ध्याश्वासनं गृह्णीयात् इति; एवं नियन्त्रितभोगः, संयमः, दानरूपा प्रायश्चित्तशुद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 211
Śaṅkhatīrtha-māhātmya (Glory of Śaṅkhatīrtha)
अध्याये उपदेशरूपः संवादः प्रवर्तते। विश्वामित्रः राज्ञः दुःखस्य कारणं पृच्छति—दारिद्र्यं, कुष्ठरोगः, रणपराजयश्च कथं जायन्ते इति। नारदः तस्य पतनं धर्मभ्रंशेन व्याचष्टे—ब्राह्मणानां प्रति कृतघ्नता, प्रतिज्ञातस्य सहायस्य अदानेन पुनःपुनः निराशाकरणम्, याचकानां तिरस्कारः, तथा पितृपैतामहानां ब्राह्मणाधिकारदानसम्बद्धानां शासनेषु लोपनिग्रहौ च। एतेन अधर्मेण शत्रवः बलवन्तो भवन्ति। उपायोऽपि स्पष्टः देशनिष्ठश्च—राजा भक्त्या शङ्खतीर्थं गच्छति, तत्र स्नानं कृत्वा ब्राह्मणान् समाहूय शङ्खादित्यस्य पुरतः पादप्रक्षालनं करोति, बहूनि दानपत्राणि (परिमितसंख्यानि अपि) प्रदाय पूर्वं न दत्तं प्रत्यर्पयति। अन्ते ब्राह्मणप्रसादेन तत्रागताः शत्रवो मरणं यान्ति; एवं पुराणधर्मः दर्श्यते—सामाजिकधार्मिकप्रायश्चित्तं च श्रद्धा च देह-राज्ययोः सौख्यं स्थिरीकरोति।
Adhyaya 212
रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Ratnāditya Māhātmya — The Glory of Ratnāditya)
अध्याये मुनयः सूतं हाटकेश्वर-क्षेत्रे विश्वामित्रसम्बद्धस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पृच्छन्ति। सूतः विश्वामित्रस्य महिमानं निरूप्य तेन निर्मितं कुण्डं वर्णयति, यत्र जाह्नवीरूपा शुद्धा आपः समागत्य पापघ्नी शक्तिं प्रकाशयन्ति। तत्र भास्करस्य प्रतिष्ठा कथ्यते, तथा माघशुक्लपक्षे रविवारेण सह सप्तमीसमागमे स्नानं कृत्वा सूर्यपूजनं विधीयते; तेन कुष्ठरोगः तथा नैतिकमलिनता च नश्यतीति प्रतिपाद्यते। पश्चिमोत्तरदिशि धन्वन्तरिप्रतिष्ठिता वापी कथ्यते; धन्वन्तरेस्तपसा भास्करात् वरः लब्धः—यथाकालं स्नातानां रोगनाशः क्षणादेव भवतीति। ततः अयोध्यायाः राजा रत्नाक्षः असाध्यकुष्ठपीडितः कार्पटिकेन तीर्थं नीतः, विधिस्नानात् तत्क्षणं निरामयः सन् ‘रत्नादित्य’नाम सूर्यदेवतां प्रतिष्ठापयति। ग्रामगोपालकवृद्धस्यापि आकस्मिकं जलप्रवेशं कृत्वा पशुरक्षणे कुष्ठनाशः, अनन्तरं नियमपूजया दुर्लभं सिद्धिं च प्राप्नोतीति दृष्टान्तः। अन्ते स्नान-पूजा-बहुगायत्रीजपविधयः, आरोग्य-इष्टसिद्धि-वैराग्यवतां मोक्षफलश्रुतिः, तथा श्रद्धया गोदानादिदानं सन्ततिरोगरक्षणकरमिति च निगद्यते।
Adhyaya 213
Kuharavāsi-Sāmbāditya-prabhāva-varṇana (Glory of Sūrya at Kuharavāsa and the Sāmba Narrative)
अध्याये सूतः सौरपावन्यं विस्तरेण प्रवर्तयति। पूर्ववृत्तान्ते कश्चिद् ब्राह्मणो रक्तचन्दननिर्मितां सूर्यप्रतिमां कृत्वा दीर्घकालं भक्त्या पूजयन् वरं लभते। स कुष्ठनिवृत्तिं याचते; सूर्यः विधिं निर्दिशति—सप्तमीयुक्ते रविवासरे पुण्यसरोवरे स्नात्वा फलहस्तः सन् अष्टोत्तरशतं प्रदक्षिणाः कर्तव्याः; एषोऽनुष्ठानः रोगहरः, मोक्षप्रदश्च इति प्रतिपाद्यते। ततः सूर्यः तत्रैव स्वावासं स्थापयन् “कुहरवासः” इति नाम ददाति, चमत्कारं स्थिरतीर्थस्वरूपेण प्रतिष्ठापयति। अनन्तरं विष्णोः (कृष्णस्य) पुत्रः साम्बः स्वसौन्दर्येन जनानां चित्तक्षोभं जनयन्, भ्रान्त्याद् धर्मविरुद्धे प्रसङ्गे पतति। धर्मनिर्णयार्थं स पृच्छति; ब्राह्मणः “टिङ्गिनी” नाम महापातकनाशिनीं प्रायश्चित्तविधिं वर्णयति—कूपनिर्माणं, गोमयचूर्णं, नियतदाहः, अचलस्थितिः, जनार्दनध्यानं च। साम्बः पितरं प्रति स्वापराधं निवेदयति; हरिः अज्ञान-अनिच्छयोः कारणेन दोषलाघवं व्याचष्टे, तथा च माधवमासे शुभलक्षणेषु हाटकॆश्वरक्षेत्रे मार्तण्डपूजनं तदेव अष्टोत्तरशतप्रदक्षिणाविधानं च निर्दिशति। साम्बः शोकाशिषा सह प्रयाति, संगमे स्नानपूजादानानि करोति—यत्र विष्णुः प्राणिनां पापनाशाय तिष्ठतीति श्रूयते—अन्ते कुष्ठविमुक्तेः निश्चयं प्राप्नोति; तीर्थं च हाटकॆश्वर-विश्वामित्रीयसम्बद्धं स्त्रीणामपि शुभं विशिष्टं च इति निगद्यते।
Adhyaya 214
गणपतिपूजाविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Method of Gaṇapati Worship)
अध्यायः २१४ विनायक-गणनाथपूजां विघ्नशान्त्युपायत्वेन निरूपयति। सूतः प्रथमं विश्वामित्रप्रतिष्ठितं गणनाथं निर्दिश्य कालविधानं वदति—माघमासे शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां पूजनात् संवत्सरपर्यन्तं विघ्नाभावः स्यात्। ऋषयः तस्योत्पत्तिं माहात्म्यं च पृच्छन्ति; सूतः गौरीदेव्याः शरीरमलसमुद्भवत्वं, गजवक्त्रत्वं चतुर्भुजत्वं मूषकवाहनत्वं कुठार-मोदकादिचिह्नानि च वर्णयति। देवासुरसङ्ग्रामे तस्य पराक्रमं दृष्ट्वा इन्द्रः सर्वकार्यारम्भे तस्य पूज्यत्वं घोषयति। ततः उपाख्याने रोहिताश्वः मार्कण्डेयात् सर्वजीवनविघ्ननिवारकं व्रतमेकं याचते। मार्कण्डेयः वसिष्ठेन सह विश्वामित्रस्य नन्दिनीकामधेनुनिमित्तं वैरं कथयति; तेन विश्वामित्रः घोरतपसि प्रवृत्तः विघ्नरक्षणं च अपेक्षते। स कैलासे महेश्वरं शरणं गत्वा याचते; शिवः विनायकपूजां शुद्ध्यै सिद्धये च विधत्ते, सूक्तमन्त्रैः (जीवसूक्तप्रायैः) गणेशस्य देवतात्मनः प्रबोधनं च कथयति। लम्बोदर-गणविभु-कुठारधारिन्-मोदकभक्ष-एकदन्तादिनामभिः नमस्काराः, मोदकनैवेद्यं, अर्घ्यदानं, अब्राह्मणभोजनं च निर्दिश्यते। देवी फलमाह—चतुर्थ्यां स्मरणपूजनाभ्यां कार्यस्थैर्यं समृद्धिश्च; फलश्रुतौ अपुत्रस्य पुत्रलाभः, दरिद्रस्य धनप्राप्तिः, जयः, दुःखितस्य भाग्योदयः, नित्यपाठश्रवणयोः विघ्नानामनुत्पत्तिश्च।
Adhyaya 215
श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनम् (Necessity and Rationale of Śrāddha)
अध्यायेऽस्मिन् श्राद्धकल्पस्य विधिः कारणं चोपदिश्यते। ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—अक्षयफलप्रदं श्राद्धं कथं कर्तव्यम्, कदा, के ब्राह्मणाः ग्राह्याः, किमन्नं द्रव्यं च युक्तम् इति। सूतः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—मार्कण्डेयः सरयू-सङ्गमे ततः अयोध्यां गत्वा रोहिताश्वेन राज्ञा सत्कृतः; स च राजानं धर्मसमृद्ध्यर्थं वेदविद्या-विवाह-धनानां “सफलता” विषये पृच्छति, अग्निहोत्रादिभिः वेदस्य, दान-यथोपयोगाभ्यां धनस्य इत्यादि कार्यलक्षणैः उत्तरं ददाति। ततः राजा नानाविधश्राद्धान् पृच्छति; मार्कण्डेयः भरत्र्यज्ञेन आनर्तराजाय पूर्वं कथितं उपदेशं स्मारयति। मुख्यं तु दर्शेऽमावास्यायां श्राद्धस्य नित्यमावश्यकता—पितरः गृहद्वारं यावत् सूर्यास्तं याचमानाः तिष्ठन्ति, उपेक्षिता दुःखिता भवन्तीति। सन्तानस्य कारणं चोच्यते—जीवाः कर्मफलानुसारं लोकेषु भ्रमन्ति, केषुचित् अवस्थासु क्षुत्पिपासादुःखं वर्ण्यते; वंशच्छेदे सहायाभावात् पतनं भवति। पुत्राभावेऽश्वत्थरोपणं पालनं च वंशस्थैर्यस्य प्रतिनिधानं विधीयते। अन्ते पितृभ्यः नित्यं अन्नोदकदानं, तर्पणं श्राद्धं च कर्तव्यम् इति निश्चीयते; उपेक्षा पितृद्रोहः, सम्यक् आचरणं तु इष्टसिद्धिकरं त्रिवर्गस्य (धर्मार्थकामानां) पोषकं च, नियतविधिना प्रवर्तिते कर्मव्यवहारे प्रतिष्ठितम्।
Adhyaya 216
श्राद्धोत्पत्तिवर्णन (Origin and Authorization of Śrāddha Rites)
अध्यायेऽस्मिन् अमावास्यायां (इन्दुक्षये) श्राद्धस्य विशेषप्रामाण्यं कारणैः सह निरूप्यते। अनर्तः भर्तृयज्ञं पृच्छति—पितृकर्मणां शुभकालाः के? स च मन्वन्तर-युगसन्धयः, सङ्क्रान्तिः, व्यतीपातः, ग्रहणानि इत्यादीनि पुण्यकालान् निर्दिश्य, योग्यब्राह्मण-लाभे वा समुचितद्रव्य-सम्पत्तौ वा पर्वदिनात् बहिरपि श्राद्धस्य कर्तुं शक्यत्वं प्रतिपादयति। ततः अमावास्याया ब्रह्माण्डदृष्ट्या व्याख्या—चन्द्रस्य रविरश्मिषु निवासेन तस्मिन् काले धर्मस्य पितृकृत्यस्य च ‘अक्षय’फलत्वं भवतीति। अथ पितृवर्गाणां (अग्निष्वात्ताः, बर्हिषदः, आज्यपाः, सोमपाः इत्यादयः) निर्देशः, नन्दीमुखपितॄणां भेदश्च, देवा–पितृव्यवस्थायां तेषां तृप्तेः स्थानं च कथ्यते। अनन्तरं कथोपाख्यानम्—यदा वंशजाः कव्यं न ददति तदा स्वर्गस्थाः पितरः क्षुधातृष्णाभ्यां पीड्यन्ते; ते इन्द्रसभां गत्वा ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा युगक्षये धर्मह्रासं दृष्ट्वा उपायान् स्थापयति—त्रिपुरुषोद्देशेन (पितृ–पितामह–प्रपितामह) दानम्, अमावास्याश्राद्धं नित्योपशमनम्, वर्षे एकवारं विशेषश्राद्धविधिः, तथा परमफलप्रदं गायाशिरसि श्राद्धं यत् महापातकपीडितानामपि मोक्षोपकारकं भवति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् ‘श्राद्धोत्पत्ति’वर्णनं श्रुत्वा पठित्वा च द्रव्यदोषेऽपि श्राद्धं पूर्णं भवतीति; पितृनिवेदनशुद्धिः, भावः, तथा कुल-समाजधर्मस्थैर्यकारित्वं च प्रशंस्यते।
Adhyaya 217
श्राद्धकल्पे श्राद्धार्हपदार्थब्राह्मणकालनिर्णय-वर्णनम् (Śrāddha-kalpa: Eligibility of recipients, proper materials, and timing)
अध्यायेऽस्मिन् आनर्तः श्राद्धस्य सम्पूर्णं विधिं पप्रच्छ। भर्तृयज्ञः त्रिभिः प्रधाननियमैः श्राद्धकर्म व्यवस्थितं करोति—(१) श्राद्धार्थं द्रव्यस्य धर्म्योपार्जनं शुद्धग्रहणं च, (२) आमन्त्रितब्राह्मणानां परीक्षया श्राद्धार्ह-अनर्हभेदः, बहुभिः दोषैः सह बहिष्कारनियमाः, (३) तिथिसंक्रान्तिविषुवायनादिलक्षणेन कालनिर्णयः, येन अक्षयफलप्राप्तिः स्यात्। अत्र आमन्त्रणाचारः अपि निर्दिश्यते—विश्वेदेवानां पितॄणां च पृथक् आवाहनम्, यजमानस्य संयमः, देशविशुद्धिः आसनव्यवस्था च। यत्र अशुद्धान्नावस्था, साक्ष्यदोषः, दक्षिणाभावः, कोलाहलः कलहश्च, अथवा अयुक्तकाले क्रिया, तत्र श्राद्धं व्यर्थं भवतीति बहवः हेतवः कथ्यन्ते। अन्ते मन्वादि-युगादि-आचाराः निर्दिश्यन्ते, तथा सम्यक्काले तिलतोयमात्रदानमपि चिरस्थायि पुण्यं जनयतीति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 218
Śrāddha-niyama-varṇana (Rules and Ethical Guidelines for Śrāddha)
अध्यायेऽस्मिन् (२१८) भर्तृयज्ञेन नृपाय श्राद्धकर्मणि तन्त्र-नीतिरूपो विधिनिर्णयः प्रदर्श्यते। प्रथमं सामान्याः श्राद्धनियमाः पुनरुक्ताः, अनन्तरं स्वशाखानुसारं स्वदेश–वर्ण–जात्यनुरूपं विशेषविधानं प्रवक्ष्यामीति प्रतिज्ञायते। श्राद्धस्य मूलं ‘श्रद्धा’ इति निरूप्यते—यया सत्यया क्रियया श्राद्धं निष्फलं न भवति। ततः कर्मणः प्रसङ्गोत्पन्नानामपि द्रव्याणां—ब्राह्मणपादोदकस्य, पतितान्नस्य, गन्धानां, आचमनशेषजलस्य, दर्भविक्षेपस्य च—विभिन्नेषु पितृवर्गेषु, प्रेतावस्थासु तथा तिर्यगादियोनिषु पतितेष्वपि, पोषणरूपेण संकल्पितवितरणं कथ्यते। विशेषतया दक्षिणायाः महत्त्वं प्रतिपाद्यते—दक्षिणाविहीनं श्राद्धं वन्ध्यवृष्टिसदृशं तमसि कृतकर्मसदृशं च, इति; दान-प्रतिदानं कर्मसमाप्त्यङ्गत्वेन निर्दिश्यते। दत्ते भुक्ते वा श्राद्धे परं निषेधाः प्रोक्ताः—स्वाध्यायविरतिः, परग्रामगमनवर्जनं, मैथुनसंयमश्च; एतेषां लङ्घने फलनाशो वा पितृहितविपर्यासः कथ्यते। निमन्त्रणग्रहणेऽनुचितता, कर्तुः स्वयम् अतिभोजनं च निन्द्यते। उपसंहारे यजमानः सहभागी च सर्वे दोषान् परिहरन्तु, तदा एव श्राद्धस्य सिद्धिः स्थिरा भवतीति सारः।
Adhyaya 219
काम्यश्राद्धवर्णनम् (Kāmya-Śrāddha: Day-wise Results and Exceptions)
अध्यायः २१९ भर्तृयज्ञेन नृपाय कथितं काम्यश्राद्धविधानं निरूपयति। शुद्धपक्षे प्रेतपक्षे कृष्णपक्षस्य तिथिषु क्रमशः श्राद्धकर्मणः फलविशेषाः प्रदर्श्यन्ते—समृद्धिः, विवाहसिद्धिः, अश्वगोप्राप्तिः, कृषिवाणिज्यसफलता, आरोग्यं, राजानुग्रहः, सर्वकार्यसिद्धिश्च। ततः त्रयोदशी तिथिः प्रजाकामानां प्रति निषिद्धेति, तत्र अशुभफलप्रसङ्गश्चोक्तः; तथापि मघा-त्रयोदश्यां विशेषयोगे मधुघृतयुक्तं पायसं दत्त्वा विशेषव्रतं विधीयते। शस्त्रविषाग्निजलसर्पपशुहिंसादिभिः, फासेन वा, अकालमृतानां तृप्त्यर्थं चतुर्दश्यां एकोदिष्टश्राद्धं निर्दिश्यते। अन्ते अमावास्याश्राद्धं पूर्वोक्तान् सर्वान् कामान् सम्यक् ददातीति, एतद्विधानश्रवणज्ञानाभ्यां इष्टसिद्धिरिति फलश्रुतिः।
Adhyaya 220
गजच्छायामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of the “Elephant-Shadow” Tithi and Śrāddha Protocols)
अध्यायेऽस्मिन् श्राद्धकालविचारः फलविशेषश्च संवादरूपेण निरूप्यते। अनर्तः भर्तृयज्ञं पृच्छति—कस्मात् त्रयोदश्यां श्राद्धकरणं वंशक्षयहेतुः स्यात् इति। भर्तृयज्ञः ‘गजच्छाया’ नाम विशेषकाललक्षणं (चन्द्रनक्षत्रस्थितिविशेषे, ग्रहणसन्निकर्षादिषु च) व्याचष्टे, यस्मिन् काले कृतं श्राद्धम् ‘अक्षय’फलदं भवति, पितॄणां द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिं जनयति। तत्र कथामूलकं दृष्टान्तं वर्ण्यते—पूर्वयुगे पाञ्चालदेशीयः सीताश्वो नाम राजा ब्राह्मणैः पृष्टः, किमर्थं तस्य श्राद्धे मधु-दुग्धमिश्रणं, कालशाकं, खड्गमांसं, वाध्रीणसमांसं चोपन्यस्तम् इति। स स्वपूर्वजन्म वृत्तान्तं निवेदयति—अहं मृगयुः सन् अग्निवेशमहर्षेः मुखात् गजच्छायाश्राद्धविधिं श्रुत्वा अल्पोपचारैरेव श्राद्धं कृतवान्; तस्य प्रभावात् राजत्वं प्राप्तं, पितरश्च तृप्तिमवापुः। अन्ते देवाः त्रयोदश्याः श्राद्धस्य अतिशयशक्तिं दृष्ट्वा लोकव्यवस्थारक्षणार्थं शापं कुर्वन्ति—ततः परं तस्मिन् दिने सामान्यतः श्राद्धकरणं आध्यात्मिकदोषकरं, वंशक्षयकारि च भवेत्। एवं गजच्छायाविशेषस्य माहात्म्यं रक्षितं, सावधानतारूपा मर्यादा च स्थापिता।
Adhyaya 221
Śrāddha-kalpa: Sṛṣṭyutpatti-kālika-brahmotsṛṣṭa-śrāddhārha-vastu-parigaṇana (Ritual Materials Authorized for Śrāddha by Cosmogonic Precedent)
अध्यायः २२१ श्राद्धविधौ विकल्पदानस्य तात्त्विकं निरूपणं संवादरूपेण करोति। भर्तृयज्ञः निर्दिष्टे तिथिकाले पूर्णश्राद्धाभावेऽपि पिण्डोदकादिदानं कर्तव्यमिति वदति, पितृसन्तोषं वंशच्छेदभयपरिहारं च प्रतिपादयन्। स घृतमधुसंयुक्तं पायसं, तथा केचन मांसविशेषान् (खड्ग-वाधृणसादीन्) निर्दिशति; तदभावे श्रेष्ठं क्षीरौदनं, अन्ते तिल-दर्भ-हिरण्यखण्डमिश्रितं जलमेव विकल्पं ब्रूते। आनर्तः शास्त्रेषु निन्दितस्य मांसस्य श्राद्धे कथं स्थानमिति शङ्कां करोति। भर्तृयज्ञः सृष्ट्युत्पत्तिकालिकं दृष्टान्तं दत्त्वा ब्रह्मणा पितृभ्यः ‘बलिवत्’ केचन पदार्थाः प्रकल्पिता इति, पितृकार्ये नियतप्रयोगे दातुः पापाभावं च प्रतिजानाति। रोहिताश्वस्य अनुपलब्धिप्रश्ने मार्कण्डेय-भर्तृयज्ञौ मांसानां क्रमं, तैः जन्यां पितृतृप्तिकालावधिं, तथा तिल-मधु-कालशाक-दर्भ-घृत-रजतपात्रादीनां श्राद्धार्हवस्तूनां, दौहित्रादीनां पात्राणां च परिगणनां कुर्वन्ति। अन्ते एतद्विधानस्य श्राद्धकाले पाठन-शिक्षणयोः ‘अक्षय’फलप्रदत्वं, पितृगुह्यत्वं च निरूप्यते।
Adhyaya 222
चतुर्दशी-शस्त्रहत-श्राद्धनिर्णयवर्णनम् (Decision Narrative on the Caturdaśī Śrāddha for Violent/Untimely Deaths)
अस्मिन्नध्याये शस्त्रहतानां, दुर्घटनादिभिः, विषाग्निजलपशुहिंसादिभिः, फणिनिग्रहणादिभिः च अपमृत्युप्राप्तानां प्रेतकालविशेषे चतुर्दश्यां श्राद्धविधानस्य कारणं तत्त्वतः निरूप्यते। आनर्तो नृपतिः पृच्छति—कुतः चतुर्दशी एव विशेषिता, किमर्थं एकोद्दिष्टश्राद्धं प्रशस्यते, किमर्थं पार्वणकर्म तत्र निषिद्धम् इति। भर्तृयज्ञः बृहत्त्कल्पप्रसङ्गं कथयति—हिरण्याक्षो ब्रह्माणं वरं याचते यथा कन्याराशौ सूर्ये स्थिते प्रेतकाले एकस्मिन् दिने कृतैः पिण्डोदकादिभिः प्रेतभूतपिशाचराक्षसादयः संवत्सरपर्यन्तं तृप्येयुः। ब्रह्मा चतुर्दश्यां तस्मिन्मासे दत्तं श्राद्धं तेषां निश्चयेन तृप्तिकरम् इति वरं ददाति, रणमृतानां शस्त्रहतानां चापि। ततो धर्मन्यायः प्रदर्श्यते—आकस्मिकमरणे रणमरणे च भयशोकमोहादिभिः चित्तविक्षोभः सम्भवति, तेन शूराणामपि प्रेतभावः जायते; अतः तेषां शान्त्यर्थं विशेषदिनः नियोजितः। तस्मिन्नहनि पार्वणं न, केवलं एकोद्दिष्टं कर्तव्यम्, यतः पितरः श्रेष्ठाः तत्र न गृह्णन्ति; अन्यथा दत्तं द्रव्यं वरप्रभावात् अमानुषैरेवापह्रियते इति। अन्ते च नियमः—श्राद्धकर्म स्वजातीय-देशीयैः योग्यैः कारयितव्यम् (नागरस्य नागरैः), अन्यथा निष्फलम् इति।
Adhyaya 223
श्राद्धार्हानर्हब्राह्मणादिवर्णनम् / Classification of Eligible and Ineligible Agents for Śrāddha
अस्मिन्नध्याये श्राद्धकर्मणि कः पात्रं कः चापात्रं, केन विधिना कदा च कर्तव्यमिति सूक्ष्मो धर्मविचारः प्रदर्श्यते। भर्तृयज्ञो वदति—श्राद्धं श्राद्धार्हैः ब्राह्मणैः सहैव कर्तव्यं, दर्शे पावर्णादिविधानं यथाकालं यथारूपं च पालनीयम्; विधेर्विपर्ययः कृतः चेत् फलहानिः भवति। स एव पुनराह—जारजाताद्यनुचितजन्मलक्षणैः पुरुषैः कृतं श्राद्धं निष्फलं भवति। आनर्तो मनोः द्वादशपुत्रविधानं स्मारयन् शङ्कां करोति—अपुत्रस्यापि केचन पुत्रत्वेन गृह्यन्त इति। तदा भर्तृयज्ञः युगानुसारं निर्णयं करोति—पूर्वयुगेषु केचन भेदाः स्वीकृताः, किन्तु कलौ लोकाचारदोषैः शौचधर्मक्षयात् ते न शुद्धिकराः, अतः नियमाः कठोराः। अध्यायः वर्णसङ्करनिषिद्धसंयोगयोः परिणामान्, निषिद्धप्रजाजननं च नामतः निर्दिशति। अन्ते ‘सत्पुत्राः’ ये पुम्नामनरकात् पितॄन् त्रायन्ते, तेषां लक्षणं, तथा पतनहेतवः केचन वर्गाः इति भेदं कृत्वा, जारजातसम्बद्धश्राद्धस्य निष्फलत्वं निश्चिनोति।
Adhyaya 224
श्राद्धविधिवर्णनम् (Śrāddha-vidhi-varṇanam) — Procedural Account of the Śrāddha Rite
अध्यायः गृहस्थस्य श्राद्धकर्मणः मन्त्राधारितं क्रमशः विधानं पितृपरितुष्ट्यर्थं निरूपयति। जिज्ञासुः पृच्छति—कथं गृहस्थः यथाविधि श्राद्धं कुर्यात्। उपदेष्टा योग्यब्राह्मणान् आमन्त्र्य, विश्वेदेवान् आवाह्य, पुष्प-अक्षत-चन्दनयुक्तेन अर्घ्येण पूजनं, दर्भ-तिलयोः यथास्थानप्रयोगं च निर्दिशति। देवकार्ये सव्यं, पितृकार्ये अपसव्यं इति भेदः, नन्दीमुखपितॄणां विशेषनियमाः, आसन-व्यवस्था दिक्प्रवृत्तिश्च (मातृपक्षपितॄणामपि) कथ्यते। आवाहने विभक्त्यादिव्याकरणशुद्धिः कर्मशुद्धेः लक्षणं इति प्रतिपाद्यते। अग्नि-सोमयोः होमः यथामन्त्रं, लवणस्पर्श-हस्तप्रदानादिना कर्मणो निष्फलत्वनियमः, भोजनविधिः तथा अनुमतिप्रार्थना चोच्यते। भोजनानन्तरं पिण्डदानं, वेद्याः निर्माणं, वितरणनियमाः, अन्ते आशीर्वाद-दक्षिणा, पात्रस्पर्शाधिकारनिषेधाश्च निर्दिश्यन्ते। दिवाकाले एव श्राद्धं कर्तव्यम्; काले विपर्यये कर्म निष्फलं भवतीति फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 225
सपिण्डीकरणविधिवर्णनम् (Description of the Sapīṇḍīkaraṇa Procedure)
अध्यायेऽस्मिन् अनर्तः पार्वणविधेः प्रसिद्धे सति एकोद्दिष्टश्राद्धविधिं पप्रच्छ। भर्तृयज्ञः मृत्युसम्बद्धश्राद्धानां कालक्रमं निरूपयति—सञ्चयनात् पूर्वकर्माणि, मृत्युदेशे कृत्यं, मार्गे विश्रामस्थाने एकोद्दिष्टं, तथा सञ्चयनस्थले तृतीयम्। ततो दिनक्रमेण नवश्राद्धानां (प्रथमादिद्वितीयपञ्चमसप्तमनवमदशमादिदिनेषु) विधानं निर्दिश्य, एकोद्दिष्टे लाघवं वदति—देवहीनं, एकार्घ्यं, एकपवित्रं, आवाहनत्यागश्च। मन्त्रप्रयोगे व्याकरणसावधानतां च दर्शयति—‘पितृ/पिता’शब्दस्य, गोत्रस्य, नामरूपस्य (शर्मन्) च यथाविभक्तिप्रयोगः आवश्यकः; दोषे पितॄणां प्रति श्राद्धं निष्फलं भवतीति। अनन्तरं सपिण्डीकरणं वर्ण्यते—सामान्यतः संवत्सरानन्तरं, किन्तु केषाञ्चित् कारणेषु पूर्वमेव। प्रेतार्थं दत्तं हविः त्रिषु पितृपात्रेषु त्रिषु पितृपिण्डेषु च विशेषमन्त्रैः विन्यस्यते; अत्र चतुर्थग्राही न स्वीक्रियते। सपिण्डीकरणानन्तरं एकोद्दिष्टनिषेधः, तथा सपिण्डीकृतप्रेतस्य पृथक्पिण्डकल्पना महादोष इति चेतावनी दत्ता। पितरि मृते पितामहजीवति सति नामक्रमशुद्धिं प्रतिपाद्य, पितामहस्य तिथौ पार्वणश्राद्धविधानं स्मारयति; सपिण्डता सिद्धेः पूर्वं केचन श्राद्धकर्मप्रकारा न सम्यगनुष्ठेयाः इति पुनरुक्तम्।
Adhyaya 226
तत्तद्दुरितप्राप्यैकविंशतिनरकयातनातन्निवारणोपायवर्णनम् (Chapter 226: On the Twenty-One Hells, Their Karmic Causes, and Remedial Means)
अस्मिन्नध्याये भर्तृयज्ञेन सपिण्डीकरणस्य महत्त्वं निरूप्यते—येन प्रेतभावो निवर्तते, पितृसम्बन्धः (सपिण्डता) च स्थाप्यते। पितॄणां स्वप्नदर्शनविषये प्रश्नो जायते; उत्तरं तु वंशसम्बद्धानामेव तादृशदर्शनं, तथा च यस्य परलोके गतिरनिश्चितेति तस्य स्थितिः कर्मानुसारिणीति। अपुत्रस्य विषये प्रतिनिधयः कथ्यन्ते; श्राद्धादिकर्मलोपे, विशेषतः अकालमरणेऽपमृत्यौ वा, प्रेतनाशकं नारायणबलिकर्म विधानं प्रदर्श्यते। ततः त्रिविधगतेः (स्वर्ग-नरक-मोक्ष) धर्म-पाप-ज्ञानैः सम्बन्धो विवृणोति। युधिष्ठिर-भीष्मसंवादरूपेण यमस्य शासनव्यवस्था वर्ण्यते—चित्रविचित्रनामकौ लेखकौ, यमदूतानां रौद्र-सौम्यभेदयुक्ता अष्टविधता, यममार्गः, वैतरणीतरणं च। एकविंशतिनरकाणां यातनाः कर्महेतुभिः सह निर्दिश्यन्ते, तथा तन्निवारणोपायाः क्रमशः—कालानुसारिणः श्राद्धाः, मासिक-बहुमासिकदानानि च—यथायोग्यं प्रतिपाद्यन्ते। अन्ते एतेन वर्णनेन कर्मफलस्य बोधः सुलभो भवतीति, तीर्थयात्रा च शुद्धिकरत्वेन प्रशस्यते।
Adhyaya 227
नरकयातनानिरसनोपायवर्णनम् (Means for the Mitigation of Naraka-Sufferings)
युधिष्ठिरः नरकानां यातनाश्रवणात् भीतः पप्रच्छ—कथं पापिनोऽपि व्रत-नियम-होम-तीर्थसेवनादिभिः मोक्षं लभेरन्। भीष्मः शमनोपायानां विधानात्मकं क्रमं वदति। गङ्गायां अस्थि-निक्षेपे नरकाग्निर्न बाधते, तथा मृतस्य नाम्ना गङ्गायां कृतं श्राद्धं तस्योर्ध्वगमनाय सहायं भवतीति। यथाविधि प्रायश्चित्तं च दानं विशेषतः सुवर्णदानं पापक्षयहेतुरिति प्रतिपादयति। ततः देश-कालविशेषोपायाः कथ्यन्ते—केषुचित् तीर्थेषु (धारातीर्थादिषु) तथा वाराणसी-कुरुक्षेत्र-नैमिष-नागरपुर-प्रयाग-प्रभासेषु मरणं महापातकैः सहापि तारकं भवति। जनार्दनभक्त्या सह प्रायोपवेशनं, चित्रीश्वरसन्निधौ च, नरकभयहरं निर्दिश्यते। दीनान्धदरिद्रक्लान्तयात्रिकानां अन्नदानं, अकालेऽपि, रक्षणकरं प्रोक्तम्। जला-धेनु-तिल-धेन्वादिदानानि सूर्यस्थितिविशेषे, सोमनाथदर्शनं, समुद्र-सारस्वतीस्नानं, कुरुक्षेत्रे ग्रहणव्रतानि, कार्त्तिका/कृत्तिकायोगे प्रदक्षिणा, त्रिपुष्करे च—एते सर्वे नरकनिरसनमार्गा इति। उपसंहारे कर्मणां कारणत्वं, अल्पदोषेऽपि नरकप्राप्तिः, तथा उपचारैः शमनं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 228
जलशाय्युपाख्याने ब्रह्मदत्तवरप्रदानोद्धतान्धकासुरकृतशंकराज्ञावमाननवर्णनम् (Jalāśāyī Episode: The Boon to Brahmadatta and Andhaka’s Disregard of Śaṅkara’s Command)
अध्यायः २२८ द्विधा प्रवहति। प्रथमं सूतः बिलद्वारतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयति—तत्र शेषशय्यायां क्षीरसागरशायी जलशायी-रूपेण विष्णोर्दर्शनपूजनाभ्यां पापक्षयः स्यात्। चातुर्मास्ये चतुर्मासपर्यन्तं निरन्तरभक्त्या तीर्थयात्राबहुलफलम्, महायज्ञानां च तुल्यं फलं, मोक्षः च लभ्यते; अतिदुष्टानामपि तत्र अनुग्रहः कथ्यते। ऋषीणां संशये—क्षीरसागरशायी भगवान् कथं बिलद्वारे सन्निहितः—सूतो निश्चिनोति यत् परात्परः देवः स्वेच्छया देशविशेषे सुलभस्वरूपेण प्रादुर्भवति। ततः पुरावृत्तं प्रवर्तते—हिरण्यकशिपोः पतनानन्तरं प्रह्लादोऽन्धकश्च प्रसिद्धौ; अन्धकः ब्रह्मणो वरं प्राप्येन्द्रेण सह संग्रामं कृत्वा स्वर्गाधिकारान् हृतवान्। इन्द्रः शङ्करं शरणं याचते; शङ्करः वीरभद्रं दूतं प्रेषयित्वा अन्धकं स्वर्गत्यागाय पितृराज्यगमनाय च आज्ञापयति, किन्तु अन्धकः तामाज्ञां अवज्ञाय दूतं उपहसति—एवं धर्मसंस्थापनाय दैवी दण्डप्रवृत्तेः कारणं निरूप्यते।
Adhyaya 229
भृंगीरिट्युत्पत्तिवर्णनम् | Origin Narrative of Bhṛṅgīriṭi
सूतो वर्णयति—शिवः क्रोधसमन्वितः गणैः सह, इन्द्रप्रमुखैर्देवैः समर्थितः, अमरावतीं प्रति प्रस्थितः। तं दिव्यसैन्यं दृष्ट्वा अन्धकः चतुरङ्गिण्या सेनया सह अग्रे निर्ययौ, दीर्घकालं घोरं युद्धं चकार। शिवशूलभिन्नोऽपि ब्रह्मवरप्रभावात् स न ममार; अतः संग्रामः बहुकालपर्यन्तं प्रववृते। अथ शिवः अन्धकं शूले आरोप्योर्ध्वं निलिलम्ब; तदा तस्य देहः शनैः क्षीयमाणः, बलहानिं स्वदोषबोधं च प्राप। हिंसां त्यक्त्वा स स्तुतिं शरणागतिṃ चकार—शिवनामोच्चारणमात्रेणापि मोक्षमार्गः प्रकाशते, शिवपूजारहितं जीवनं तु निष्फलमिति प्रतिपादयामास। शिवः तस्य शुद्धिं विनयं च ज्ञात्वा तम् अवमुञ्चत्, शैवगणमध्ये पुनः प्रतिष्ठापयामास। नूतनं नाम ‘भृङ्गीरिटिः’ इति दत्त्वा स्नेहपूर्वकं गणेषु सन्निधिं ददौ। एवं अध्याये हिंसागर्वयोः परिणतिः आत्मपरिज्ञानं, प्रायश्चित्तं, अनुग्रहेण पुनःसमावेशश्च इति धर्मनयः सूचितः।
Adhyaya 230
वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम् (Account of Vṛka’s Acquisition of Indra’s Sovereignty)
अस्मिन्नध्यायेऽन्धकवधोत्तरकथायां तस्य पुत्रो वृकः शेषासुररूपेण निरूप्यते। स सागरान्तर्गते दुर्गरक्षिते आश्रये निवसन् पश्चात् जम्बूद्वीपं प्रविश्य, यत्र पूर्वम् अन्धकेन तपः कृतं तद् हाटकॆश्वरक्षेत्रं सिद्धिस्थानमिति निश्चित्य, रहसि क्रमशः तीव्रं तपः समारभते—प्रथमं जलाहारः, ततः पवनाहारः; देहनिग्रहं कृत्वा कमलसम्भवं पितामहं ब्रह्माणं ध्यायन् दीर्घकालं स्थितः। दीर्घतपसः फलतः ब्रह्मा प्रादुरभवत्, तं तीव्रतपसो निवर्तयित्वा वरं ददौ। वृकः जरामरणवर्जितत्वं याचते; ब्रह्मा तदनुगृह्य तिरोदधे। वरप्रभावसमृद्धः वृकः पुनरागत्य रैवतकपर्वते मन्त्रयित्वा इन्द्रं प्रति प्रययौ। इन्द्रः तस्य वरजन्यावध्यत्वं ज्ञात्वा अमरावतीं त्यक्त्वा देवैः सह ब्रह्मलोकं शरणं जगाम। वृकः देवलोकं प्रविश्य इन्द्रासनं जग्राह, शुक्रेणाभिषिक्तः, आदित्यवसुरुद्रमरुतां पदेषु दैत्यान् न्ययोजयत्, यज्ञभागविन्यासं च शुक्राज्ञया परिवर्तयामास। एवं वरदानस्य सामर्थ्यं, तपोबलस्य नैतिकसन्दिग्धता, तथा लोकपालनस्य तपोमयपुण्येनापि कम्पनीयता इति तत्त्वं दर्श्यते।
Adhyaya 231
हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यानम् — Ekādaśī-vrata Māhātmya (Hāṭakeśvara-kṣetra and the Jalāśayī Narrative)
अस्मिन्नध्याये वृकनाम्ना दैत्यराजेन जगति यज्ञहोमजपादीनां निग्रहः कथ्यते। स साधकान् अन्विष्य घातयितुं दूतान् प्रेषयति; तथापि मुनयः गुह्यतया पूजां कुर्वन्ति। सांकृतिमुनिः हाटकेश्वरक्षेत्रे चतुर्भुजवैष्णवप्रतिमां पुरतः निगूढतपः करोति; विष्णोः तेजसा दैत्याः तं न हिंसितुं शक्नुवन्ति। वृकः स्वयम् आक्रम्य शस्त्रं क्षिपति, किन्तु तत् निष्फलं भवति; मुनिना शप्तः स वृकः पादपातेन निश्चेष्टो भवति, तेन देवाः पुनः स्थैर्यं लभन्ते। अनन्तरं ब्रह्मा वृकस्य तपसा तुष्टः सन् पुनरुत्थानं याचते; सांकृतिः तु पूर्णप्रतिष्ठायां लोकक्षयभयम् आह। ततो मर्यादितकालावधिना स वृकः पुनर्गमनक्षमः भवति, वर्षाकालव्यवस्थया सह। इन्द्रः पुनः पुनः च्युतिं दृष्ट्वा बृहस्पतिं पृच्छति, विष्णोः अश्यून्यशयनव्रतं गृह्णाति। तदा विष्णुः चातुर्मास्ये हाटकेश्वरक्षेत्रे वृकस्योपरि शयित्वा तं स्तम्भयति, इन्द्रस्य राज्यं रक्षति; शयनकाले धर्मनियमाः, तथा शयन-एकादशी बोधन-एकादशी च परमफलप्रदत्वेन प्रशंस्येते।
Adhyaya 232
चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनम् (Cāturmāsya Vrata and Niyama Regulations)
ऋषयः पृच्छन्ति—यदा भगवान् विष्णुः शङ्खचक्रगदाधरो गरुडध्वजश्च चातुर्मास्यकाले ‘प्रसुप्त’ इव कथ्यते, तदा किं कर्तव्यम्? तत्र सूतः पितामहब्रह्मणोक्तं प्रमाणवचनं निवेदयति—तस्मिन् काले यः कश्चित् श्रद्धया नियमः क्रियते स अनन्तफलप्रदः। चतुर्षु मासेषु क्रमशः भक्ष्यनियमाः (एकभक्तं, नक्षत्रानुसारभोजनम्, उपवासपर्यायः, षष्ठानकाले भोजनम्, त्रिरात्रोपवासः) तथा शौचसंयमनियमाः (सायंप्रातर्नियमः, अयाचितवृत्तिः, तैलघृताभ्यङ्गत्यागः, ब्रह्मचर्यम्, तैलवर्जितस्नानम्, मधुमांसवर्जनम्) निर्दिश्यन्ते। श्रावणे शाकत्यागः, भाद्रपदे दधित्यागः, आश्विने क्षीरत्यागः, कार्त्तिके मांसत्यागः; तथा कांस्यपात्रवर्जनं, कार्त्तिके विशेषतः मांस-क्षौर-मधु-मैथुनवर्जनं च कथ्यते। अनुष्ठेयाः भक्तिकर्माणि—तिलाक्षतैर्वैष्णवमन्त्रैर्होमः, पौरुषसूक्तजपः, मौनपूर्वकं मितपदैः/मितमुष्टिभिः प्रदक्षिणा, विशेषतः कार्त्तिके ब्राह्मणभोजनम्, विष्णोः सन्निधौ वेदस्वाध्यायः, नृत्यगीतादिभिः देवालयार्पणं च। जलाशय्यिदेवालयशिखरस्थकलशे दीपदानं विशेषं तीर्थकर्मोच्यते, यत् पूर्वनियमफलानां संमिश्रभागप्रदमिति। अन्ते शक्त्यनुसारं संकल्पपूर्वकं नियमपालनं, समाप्तौ ब्राह्मणाय दानं च उपदिश्यते; नियमवर्जितं चातुर्मास्यं निष्फलमिति चेतयति। फलश्रुतौ—एतत् शृण्वतः पठतः वा चातुर्मास्यदोषविमोचनं, अन्ते मोक्षप्राप्तिश्च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 233
चातुर्मास्यमाहात्म्ये गंगोदकस्नानफलमाहात्म्यवर्णनम् (Cāturmāsya Māhātmya: The Merit of Bathing with Gaṅgā-Water)
अध्यायः २३३ चातुर्मास्यव्रतस्य माहात्म्यं बहुप्रकारेण निरूपयति। सूतेन मुनिभ्यः कथितेऽस्मिन् प्रसङ्गे ब्रह्मा–नारदसंवादः अन्तर्निहितः; तत्र चातुर्मास्यकालः विष्णुभक्तेः शौचाचारस्य च विशेषफलप्रदः कालविशेष इति प्रतिपाद्यते। प्रातःस्नानं मुख्यं कर्मोच्यते, तेन पापक्शयः भवति, अन्येषां धर्मकर्मणां च सिद्धिः पुनः प्रबोध्यते इति पुनःपुनः कथ्यते। नानाजल-तीर्थभेदाः निर्दिश्यन्ते—सरितः, पुष्कर-प्रयागादि महातीर्थानि, रेवा(नर्मदा)-गोदावरीप्रभृतयः देशीयाः, समुद्रसङ्गमाः, तथा तिलमिश्रितम् आमलकमिश्रितम् बिल्वपत्रमिश्रितं च प्रतिस्थानजलम्। घटसमीपे मनसा गङ्गां स्मृत्वा स्नानफलप्राप्तिः इति स्मरणोपायोऽपि दर्श्यते, यतः गङ्गा भगवतः पादोदकेन सम्बद्धा इति सिद्धान्तः। रात्रिस्नानवर्जनं, सूर्यदर्शनपूर्वकशुद्धेः महत्त्वं चोक्तम्; अन्ते च अशक्ये देहस्नाने भस्मस्नानं मन्त्रस्नानं वा विष्णोः पादोदकेन स्नानं च शुद्धिकरं विकल्परूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 234
चातुर्मास्यनियमविधिमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Procedure of Cāturmāsya Disciplines)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा नारदाय चातुर्मास्यमाहात्म्ये धर्मसंवादः प्रवर्तते। स्नानसमाप्तौ प्रतिदिनं श्रद्धया पितृतर्पणं, विशेषतः पुण्यक्षेत्रे, तथा सङ्गमे देवतार्चनं, जपः, होमश्च महापुण्यफलप्रदाः इति निरूप्यते। ततः शुभकर्मणां पूर्वं गोविन्दस्मरणं, सत्सङ्गः, द्विजभक्तिः, गुरु-देव-अग्नितर्पणं, गोदानं, वेदपाठः, सत्यवचनं, निरन्तरदानभक्तिश्च धर्माधारत्वेन कथ्यते। नारदस्य प्रश्नानुसारं ब्रह्मा ‘नियम’स्य लक्षणं फलं च वदति—इन्द्रियाचारनिग्रहः, षड्वर्गजयः, क्षमा-सत्यादिगुणप्रतिष्ठा च नियमः। मनोनिग्रहः ज्ञानमोक्षयोः कारणमिति प्रतिपाद्य, क्षमां सर्वनियमैकसूत्ररूपां दर्शयति। सत्यं परमो धर्मः, अहिंसा धर्ममूलम्, विशेषतः ब्राह्मणदेवताद्रव्यापहारवर्जनं, अहङ्कारत्यागः, शम-सन्तोष-अनसूयावर्धनं च उपदिश्यते। अन्ते भूतदयैव प्रधानधर्मः इति निश्चीयते—हरिः सर्वहृदयेषु वसतीति, भूतहिंसा धर्मविरोधः; चातुर्मास्ये विशेषतः दया सनातनधर्मत्वेन प्रशस्यते।
Adhyaya 235
Cāturmāsya-dāna-mahimā (Theological Discourse on the Eminence of Charity during Cāturmāsya)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा नारदाय चातुर्मास्यस्य माहात्म्यं निरूप्यते—“हरौ सुप्ते” इति विष्णोः शयनकल्पनायां काले दानधर्मस्य विशेषप्रशंसा क्रियते। सर्वेषु धर्मेषु दानं श्रेष्ठमिति प्रतिपाद्य, अन्नदानं जलदानं च सर्वोत्कृष्टे इति स्थापितम्; “अन्नं ब्रह्म” इति सिद्धान्तेन प्राणधारणस्य अन्नाधीनत्वं च दर्श्यते। चातुर्मास्ये अन्नोदकदानं, गोदानं, वेदपाठः, होमः, गुरुब्राह्मणतर्पणं, घृतदानं, पूजनं, सत्सेवाच—एते पुण्यकर्मविधयः क्रमशः कथ्यन्ते; सहायकदानानि च निर्दिश्यन्ते—दुग्धविकाराः, पुष्पाणि, चन्दनागरुधूपाः, फलानि, विद्यादानं, भूमिदानं च। प्रतिज्ञातदानस्य विषये नीतिसावधानता उपदिश्यते—प्रतिज्ञातस्य दानस्य विलम्बः भयावहः, काले दानं पुण्यवर्धकं; प्रतिज्ञातवस्तुनः अपहरणं वा अन्यत्र विनियोगः निन्द्यते। फलश्रुतौ यमलोकपरिहारः, विशिष्टलोकप्राप्तिः, ऋणत्रयविमोचनं, पितॄणां हितं च वर्ण्यते। इति नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशय्योपाख्याने चातुर्मास्यमाहात्म्यक्रमेऽयं अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 236
इष्टवस्तुपरित्यागमहिमवर्णनम् (The Glory of Renouncing Preferred Objects during Cāturmāsya)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मणा नारदं प्रति उपदिश्यते यत् चातुर्मास्यं नारायणस्य/विष्णोः प्रीत्यर्थं विशेषव्रतकालः। तत्र त्यागः संयमश्च अक्षयफलप्रदौ इति प्रतिपाद्यते, तथा नित्यभक्त्या सह नियमपालनस्य महिमा वर्ण्यते। तत्र ताम्रपात्रपरित्यागः, पलाशार्कवटाश्वत्थपत्रेषु भोजनम्, लवण-धान्य-शिम्बी-रस-तैल-मधुर-दुग्ध-मद्य-मांसादीनां त्यागः इत्यादयः बहवो नियमाः कथ्यन्ते। वस्त्रवर्णविशेषपरिहारः, चन्दन-कर्पूर-कुङ्कुमादिविलासवर्जनम्, हरिणा योगनिद्राकाले केशादिसंस्कारविरतिः, विशेषतः परनिन्दाया महापातकत्वं च प्रतिषिध्यते। अन्ते सर्वोपायैः विष्णोः प्रीतिः परमं साध्यम् इति निष्कर्षः; चातुर्मास्ये विष्णुनामस्मरण-जप-कीर्तनयोः मोक्षप्रदत्वं च प्रतिपाद्यते, यतः आचारसंयमः वाक्शुद्धिः भक्तिरेव च एकत्र समन्वीयन्ते।
Adhyaya 237
Cāturmāsya-māhātmya and Vrata-mahimā (चातुर्मास्यमाहात्म्ये व्रतमहिमवर्णनम्)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा नारदेन सह संवादरूपेण विष्णुपूजायां कालविधानं, आचारसंयमः, भक्त्यभिप्रायश्च निरूप्यते। नारदः पृच्छति—विष्णोः सन्निधौ विधिनिषेधौ कदा ग्राह्यौ? ब्रह्मा कर्कटसङ्क्रान्तिं कालचिह्नं निर्दिश्य जम्बूफलैः शुभैः सह अर्घ्यदानं, वासुदेवाय आत्मनिवेदनपरं मन्त्राभिसन्धिं च विधत्ते। ततः विधिः (विहितकर्म) निषेधश्च (नियमितसंयमः) परस्परपूरकौ धर्मौ इति प्रतिपाद्यते, उभयोरपि मूलं विष्णुरेव, विशेषतः चातुर्मास्ये भक्त्या अनुष्ठेयौ इति। देवस्य “शयन”काले कतमं व्रतं फलवत्तरम् इति पृष्टे ब्रह्मा विष्णुव्रतं प्रशंसति, ब्रह्मचर्यं च परमं व्रतम् इति स्थापयति—तदेव तपसः धर्मस्य च मूलशक्तिरिति। हॊमः, ब्राह्मणपूजा, सत्यं, दया, अहिंसा, अस्तेयम्, दमः, अक्रोधः, असङ्गः, वेदाध्ययनम्, ज्ञानम्, कृष्णार्पितचित्तता च इत्यादीनि गुणकर्माणि निर्दिश्य, एतादृशः साधकः जीवन्मुक्तः पापैरलिप्तश्च इति कथ्यते। उपसंहारे चातुर्मास्ये अल्पानुष्ठानमपि फलदं, तपसा देहशुद्धिः, हरिभक्तिः सर्वव्रतानां समन्वयकारिणी प्रधानतत्त्वं चेति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 238
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनम् (Tapas and the Greatness of Cāturmāsya Observance)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मणा नारदाय शेषशायिविष्णोः प्रसङ्गे चातुर्मास्यकाले तपसः स्वरूपं निरूप्यते। तपः केवलं उपवासमात्रं न, किन्तु षोडशोपचारैर्विष्णोः पूजनं, नित्यं पञ्चयज्ञानुष्ठानं, सत्यवचनं, अहिंसा, इन्द्रियनिग्रहश्च—एषा समाहिता साधना इति प्रतिपाद्यते। गृहस्थोपयोग्यं पञ्चायतनवत् दिक्पूजनविधानं वर्ण्यते—कालकेन्द्रे सूर्यचन्द्रौ, अग्निकोणे गणेशः, नैऋत्ये विष्णुः, वायव्ये कुलदेवता/वंशदेवता, ईशाने रुद्रः; तत्र तत्र निर्दिष्टपुष्पैः तथा संकल्पैः विघ्ननाशः, रक्षणं, सन्तानप्राप्तिः, अपमृत्युनिवारणं च साध्यते। अनन्तरं चातुर्मास्यव्रतानां तपोविधीनां क्रमिकः संग्रहः प्रदर्श्यते—नियमिताहारभेदाः, एकभुक्त/पर्यायाहाराः, कृच्छ्रपराकादयः, तथा द्वादशी-चिह्निताः ‘महापाराक’क्रमाः। प्रत्येकस्य फलश्रुतिः पापशुद्धिं, वैकुण्ठप्राप्तिं, भक्तिज्ञानवृद्धिं च प्रतिजानाति। श्रवणपाठयोः पुण्यं प्रशस्य, विष्णोः ‘शयन’काले गृहस्थानां कृते एषा शिक्षाऽधर्म्य-नैतिक-यागिक-मार्गदर्शिका इति उपसंहरति।
Adhyaya 239
चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनम् | Cāturmāsya Māhātmya: Sixteenfold Worship and the Merit of Lamp-Offering
अध्यायः २३९ ब्रह्मणा नारदाय कथितः। नारदः हरिशयनावस्थायां षोडशोपचारपूजाविधानं विस्तरेण पृच्छति। ब्रह्मा वेदप्रामाण्यं प्रतिष्ठाप्य भक्तेः मूलं वेद एव इति दर्शयति, तथा वेद–ब्राह्मण–अग्नि–यज्ञ इति पवित्रमध्यस्थक्रमेण कर्मविधिं समन्वयति। ततः चातुर्मास्यकालस्य विशेषमहिमा वर्ण्यते—अत्र हरिः जलसम्बद्धभावेन ध्येयः; जलं अन्नस्य कारणं, अन्नं विष्णुमूलकपवित्रतत्त्वेन सम्बद्धम् इति प्रतिपाद्यते। अर्पणानि संसारदुःखपुनरावृत्तिनिवारकानि इति चोच्यते। अन्तर्बहिर्न्यासौ, वैकुण्ठरूपस्य आवाहनं चिह्नैः सह, ततः āsana, pādya, arghya, ācamana, सुगन्धित-तीर्थजलस्नानं, वस्त्रदानं, यज्ञोपवीतस्य महत्त्वं, चन्दनलेपनं, शुद्ध-श्वेतपुष्पपूजा, मन्त्रयुक्तधूपार्पणं, तथा दीपदानं क्रमशः निरूप्यते। दीपदानं तमो-पापनाशकं महाबलवत् इति विशेषेण प्रशस्यते। सर्वत्र श्रद्धा एव फलहेतुः इति पुनःपुनः निर्दिश्यते, पूजाकर्म च नीत्यात्मिक-तपोरूपेण निरूप्यते। चातुर्मास्ये दीपदानादीनां दृढं फलश्रुतिं कृत्वा अध्यायः समाप्तः।
Adhyaya 240
Haridīpa-pradāna Māhātmya (Theological Discourse on Offering a Lamp to Hari/Vishnu, especially in Cāturmāsya)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मणा नारदं प्रति हरिदीपप्रदानस्य माहात्म्यं निरूप्यते। अन्यदानादिभ्यः हरये प्रदत्तो दीपः श्रेष्ठ इति ब्रह्मा वदति; स नित्यं पापनाशकः, चातुर्मास्ये तु विशेषतः कामफलप्रदः, संकल्पसिद्धिकरश्च। ततः क्रमशः भक्तिविधिः कथ्यते—दीपप्रदानपूर्वकं विधिवत् पूजनम्, त्रयोदश्यां नैवेद्यसमर्पणम्, ‘हरिशयने’ चातुर्मास्यकाले प्रतिदिनं अर्घ्यदानम्। शङ्खोदकेन ताम्बूलपत्रपूगफलादिभिः सह केशवाय मन्त्रोच्चारणपूर्वकं अर्घ्यं दातव्यम्; अनन्तरम् आचमनं, आरात्रिकं, चतुर्दश्यां साष्टाङ्गनमस्कारः, पञ्चदश्यां प्रदक्षिणाविधिः—यः बहुतीर्थयात्राजलदानसमतुल्यः इति। अन्ते योगविद्योपेतस्य साधकस्योपदेशः—स्थिरप्रतिमाबन्धं विहाय सर्वत्र देवसन्निधिं ध्यायेत्, आत्मनो विष्णुना सह सम्बन्धं विमृशेत्, एवं वैष्णवीं जीवान्मुक्तिं देहधारणेऽपि प्राप्नुयात्। चातुर्मास्यं तादृशस्य नियमयुक्तभक्तेः विशेषसाधनकालः इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 241
सच्छूद्रकथनम् (Discourse on the 'Sat-Śūdra' and household dharma in Chāturmāsya)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण धर्मतत्त्वोपदेशः क्रियते। आदौ ईश्वरः षोडशविधं विष्णुपूजनं वर्णयति, यत् योग्यसाधकानां परमपदप्राप्तये साधनम्। ततः कर्माधिकारविचारः, तथा विशेषकृष्णोपासनां विना मोक्षाभिमुखं पुण्यं कथं सिध्यतीति प्रश्नः प्रवर्तते। कार्त्तिकेयः शूद्राणां स्त्रीणां च धर्मं पृच्छति। ईश्वरः वेदपाठादिषु नियमान् निर्दिश्य, अनन्तरं “सच्छूद्र”लक्षणं गृहस्थाश्रयतया स्थापयति—सद्गुणसम्पन्ना विधिविवाहिता भार्या, संयतगृहस्थवृत्तिः, मन्त्रवर्जितैः पञ्चयज्ञैः, अतिथिसत्कारः, दानं, द्विजातिसेवाच। पतिव्रताधर्मः, दाम्पत्यैक्यस्य धार्मिकफलप्रदत्वं, वर्णान्तरविवाहनियमाः, विवाहभेदाः सन्तानभेदाश्च स्मृत्यनुसारं निरूप्यन्ते। अन्ते अहिंसा, श्रद्धया दानम्, नियताजीविका, नित्यचर्या, चातुर्मास्ये विशेषपुण्यवृद्धिश्च प्रतिपाद्यते। एवं गृहस्थाचारः तथा ऋतुनियमः आधारभूतौ कृत्वा क्रमशः साधनप्रधानो धर्ममार्गः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 242
Aṣṭādaśa-prakṛti-kathana (Discourse on the Eighteen Social/Occupational Natures)
अध्यायः २४२ ब्रह्मणा नारदं प्रति तीर्थमाहात्म्य-प्रसङ्गे धर्मनीतिसंवादरूपेण प्रवर्तते। नारदः “अष्टादश प्रकृतयः” इति कथं ज्ञेयाः, तेषां च यथोचितवृत्तिः किमिति पृच्छति। तदा ब्रह्मा स्वसृष्टिस्मृतिं कथयति—कमलोत्थानं, असंख्यब्रह्माण्डदर्शनं, जडताप्रसङ्गं, ततः तपः कर्तुं प्रेरणां, अन्ते सृष्ट्यधिकारप्राप्तिं च। अनन्तरं सृष्टिवृत्तान्तात् सामाजिकधर्मे प्रविश्य चातुर्वर्ण्यस्य कर्तव्यं निरूपयति—ब्राह्मणस्य संयमाध्ययनभक्तिः, क्षत्रियस्य प्रजारक्षणं दीनानां परित्राणं, वैश्यस्य अर्थव्यवस्था-पालनं दानं च, शूद्रस्य सेवा-धर्मः शुचिता च। मन्त्ररहितैः कर्मभिः अपि भक्तेः साध्यता दर्श्यते। अष्टादशानां मध्ये विविधव्यवसायवर्गाः उच्च-मध्य-अधमभेदेन संक्षेपेण निर्दिश्यन्ते, सर्वेषां वर्र्णाश्रमप्रकृतिभेदेषु विष्णुभक्तेः सार्वभौममङ्गलत्वं प्रतिपाद्यते। फलश्रुतौ श्रवणपठनयोः पापक्षयः, सदाचारनिष्ठस्य विष्णुलोकप्राप्तिः च निगद्यते।
Adhyaya 243
शालिग्रामपूजनमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Śālagrāma Worship (Paijavana Upākhyāna)
ब्रह्मा धर्मोपदेशाय पायजवननामकं शूद्रगृहस्थं दृष्टान्ततया निरूपयति। स सत्यवादी, धर्म्यजीविकोपेतः, अतिथिपूजकः, विष्णुभक्तः, ब्राह्मणसेवकश्च; ऋतुनुसारं दानं, कूप-तडाग-विश्रामगृहादि लोकहितकर्माणि, व्रतनियमपालनं च तस्य गृहे सुव्यवस्थितं वर्ण्यते, येन गृहस्थधर्मस्यापि आध्यात्मिकफलप्रदत्वं प्रतिपाद्यते। गालवऋषिः शिष्यैः सह आगत्य सत्कारं प्राप्नोति। पायजवनः तदागमनं पावनं मन्यते, वेदपाठाधिकाराभावेन मोक्षसाधनं किमिति पृच्छति। गालवः शालिग्रामकेन्द्रितां हरिभक्तिं विधत्ते—तस्य पुण्यं अक्षयम्, चातुर्मास्ये विशेषफलदं, समीपदेशं पावनं च करोतीति। अधिकारविचारे ‘असच्छूद्र’ ‘सच्छूद्र’ इति भेदं कृत्वा सत्गृहस्थानां साध्वीनां स्त्रीणां च प्रवेशं अनुमन्यते, संशयः फलनाशक इति चेतयति। तुलसीपत्रार्पणं (पुष्पेभ्यः श्रेष्ठम्), माला, दीप, धूप, पञ्चामृतस्नापनं, शालिग्रामरूपे हरिस्मरणं च निर्दिश्यते; फलानि शुद्धिः, स्वर्गेऽपि अच्युतपदप्राप्तिः, अन्ते मोक्षश्च। उपसंहारे चतुर्विंशतिशालिग्रामभेदानां निरूपणेन माहात्म्यस्य अन्तर्भावः सूचितः।
Adhyaya 244
चतुर्मास्यमाहात्म्ये चतुर्विंशतिमूर्त्तिनिर्देशः (Cāturmāsya Māhātmya: Enumeration of the Twenty-Four Forms)
अध्यायेऽस्मिन् पैजवनः गुरोर्वाक्यमधुरामृतं श्रुत्वापि तृप्तिं न प्राप्य, तत्त्वबेदानां (भेदानां) विस्तरं पृच्छति। गालवः पुराणोक्तं गणनाविधानं प्रतिजानाति, यस्य श्रवणमात्रेण पापविमोचनं भवतीति। ततः हरिविष्णोः चतुर्विंशतिमूर्त्तीनां नामरूपाणि क्रमशः निर्दिश्यन्ते—केशवः, मधुसूदनः, सङ्कर्षणः, दामोदरः, वासुदेवः, प्रद्युम्नः इत्यादयः कृष्णपर्यन्तम्—एतानि संवत्सरपर्यन्तं पूजनीयानि नियतसमूहत्वेन प्रतिपाद्यन्ते। तिथ्यादिकालविभागैः संवत्सरचक्रेण च एषा व्यवस्था संयोज्यते, चतुर्विंशतिसङ्ख्यायाः अन्यैः समतुल्यगणनैः (यथा अवतारगणना) सह साम्यं दर्श्यते। अन्ते भक्त्या एकाग्रचित्तेन तेषां पूजनात् धर्मकामार्थमोक्षरूपाः पुरुषार्थाः सिध्यन्तीति निगद्यते; श्रवणपाठयोः फलश्रुतौ हरिः सृष्टभूतानां पालकः सन्तुष्टो भवतीति प्रशंस्यते।
Adhyaya 245
Devas Returning to Mandarācala for Śiva-darśana (Tāraka-opadrava Context) | मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनम्
अध्यायेऽस्मिन् पैजवनः गलवं पृच्छति—शालग्रामस्य तत्त्वोत्पत्तिः कथं, तथा च शिलायामपि नित्यस्य भगवतः सन्निधिः कथं बोध्यते इति; भक्तिं स्थिरीकर्तुं उपदेशं च याचते। गलवः पुराणप्रसिद्धे इतिहासे उत्तरं निवेशयन् कथां प्रवर्तयति—दक्षस्य शिवद्वेषः यज्ञे सतीत्यागपर्यन्तं गच्छति; ततः सा पार्वतीरूपेण पुनर्जन्म लभते, महादेवाय दीर्घं तपः करोति। शिवः परीक्षारूपेण समीपं गत्वा तां स्वीकृत्य वैदिकविधिना देवसमागमे विवाहं विधत्ते। अनन्तरं शिवानुज्ञया कामस्य पुनराविर्भावः कथ्यते। ततो तारकासुरवरप्रभावात् पीडिताः देवाः ब्रह्माणं शरणं यान्ति; ब्रह्मा उपायं वदति—पार्वत्याः शिवपुत्रः सप्तदिनानन्तरं तारकं हनिष्यति। अन्ते देवाः मन्दराचलं प्रति प्रयान्ति, तत्र शिवगणाः सावधानाः तिष्ठन्ति; देवाश्च चातुर्मास्यभावेन दीर्घं तपः कृत्वा शिवदर्शनं प्रसादं च प्रार्थयन्ति।
Adhyaya 246
पार्वत्येन्द्रादीनां शापप्रदानवृत्तान्तवर्णनम् | Parvatī’s Curse upon Indra and the Devas: Narrative Account and Ritual Implications
अध्यायेऽस्मिन् गालवः व्रतचर्याविषये पृष्टः सन् देवतानां वृत्तान्तं कथयति। देवाः शिवस्य प्रत्यक्षदर्शनं न लभन्तः, शिवमूर्तिं कल्पयित्वा शैवविधिना तपः कुर्वन्ति—षडक्षरमन्त्रजपं, चातुर्मास्यनियमं च। भस्मधारणं, कपाल-दण्ड-चिह्नानि, अर्धचन्द्रः, पञ्चवक्त्र-रूपचिन्हानि तथा तपस्विलक्षणानि व्रतस्य परिचायकत्वेन निर्दिश्यन्ते। शिवः शुद्ध्या भक्त्या च तुष्टः शुभां मतिं ददाति, शतरुद्रीयजपस्य विधिसम्पत्त्या, ध्यानदीपदान-षोडशोपचारपूजाभिः च सन्तुष्यतीति प्रतिपाद्यते। ततः पक्षिरूपधारी कश्चिद् दिव्यः शिवसमीपं गच्छति; तेन प्रसङ्गेन पार्वती रोषं प्राप्य देवतान् शापयति—ते पाषाणवत् स्युः, अपत्यहीनाश्च। देवाः दीर्घस्तुत्या पार्वतीं प्रकृतिं, मन्त्रबीजं, सृष्टि-स्थिति-लयकारणं च पुनः पुनः स्तुवन्ति, क्षमां याचन्ते। चातुर्मास्यकाले विशेषतः बिल्वपत्रैः पूजनं परमफलदं, तथा विनय-नियम-समाधानरूपा आचारधर्माः अत्र उपदिश्यन्ते; शिवशक्त्योः परस्परपूरकत्वं च निष्कर्षरूपेण प्रकाश्यते।
Adhyaya 247
अश्वत्थमहिमवर्णनम् (Aśvattha-Mahimā Varṇanam) — The Glory of the Aśvattha Tree in Chāturmāsya
अध्यायस्यारम्भे पैजवनः पृच्छति—श्रीः (लक्ष्मीः) कथं तुलस्यां प्रतिष्ठिता, पार्वती च कथं बिल्ववृक्षे इति। तदा मुनिः गालवः पूर्ववृत्तान्तं कथयति—देवासुरयुद्धे देवाः पराजिताः सन्त्रस्ताः ब्रह्माणं शरणं ययुः; ब्रह्मा तु पक्षपातं न कृत्वा परतरं समाधानं दर्शयति। तत्र हरिहररूपं वर्ण्यते—अर्धं शिवः अर्धं विष्णुः—अभेदधर्मस्य प्रतीकं, येन नानामतविवादिनः निर्वाणमार्गे प्रवर्तन्ते। अनन्तरं देवाः वृक्षेषु देवतासन्निधिं ज्ञात्वा श्रुण्वन्ति—पार्वती बिल्वे, लक्ष्मी तुलस्यां; चातुर्मास्ये च ईश्वरः करुणया वृक्षरूपेण वसतीति दिव्यादेशः। विशेषतः अश्वत्थः (पिप्पलः) गुरुवारे अत्यन्तं सेवनीयः; स्पर्शदर्शनपूजनसेचनैः, क्षीरतिलमिश्रितोपहारैश्च शुद्धिः कथ्यते। अश्वत्थस्मरणसेवया पापभयक्षयः, यमलोकभयशमनं च; वृक्षहिंसाया निषेधः। मूलतः विष्णुः, स्कन्धे केशवः, शाखासु नारायणः, पत्रेषु हरिः, फलेषु अच्युतः इति विष्णोः व्याप्तिर्निरूप्यते; भक्त्या वृक्षसेवा मोक्षाभिमुखं पुण्यं जनयतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 248
पालाशमहिमवर्णनम् (The Glorification of the Palāśa/Brahma-Tree) — Cāturmāsya Context
अस्मिन्नध्याये वाणी नाम वक्त्री पालाशवृक्षस्य (ब्रह्मवृक्षस्य) माहात्म्यं धर्मतत्त्वेन निरूपयति। स वृक्षः बहुभिरुपचारैः सेवनीयः, कामदः, महापातकनाशकश्चेति कथ्यते। तस्य पत्रेषु वाम-दक्षिण-मध्यभागेषु देवतात्रयस्य सांकेतिकन्यासः प्रदर्श्यते, तथा मूल-स्कन्ध-शाखा-पुष्प-पत्र-फल-त्वक्-सारादिषु देवतानां निवासो वर्ण्यते—वृक्षस्याङ्गाङ्गेषु देवतामयत्वेन ‘वृक्षशरीर-तत्त्व’ प्रतिपाद्यते। पालाशपत्रपुटेषु भुक्ते महायज्ञफलप्राप्तिः, बह्वश्वमेधसदृशी पुण्यवृद्धिश्च विशेषतः चातुर्मास्यकाले इति प्रतिज्ञायते। रविवासरे क्षीराभिषेकपूजा, गुरुवासरे भक्त्याचरणं च प्रशस्यते; प्रातःकाले पालाशदर्शनमपि पावनं निगद्यते। अन्ते पालाशः ‘देवबीजः’ ब्रह्मणः प्रत्यक्षरूपं चेति पुनः प्रतिपाद्य, चातुर्मास्ये श्रद्धया सेवनीय इति शुद्ध्यर्थं दुःखनिवारणार्थं च नीतिरूपेण उपदिश्यते।
Adhyaya 249
तुलसीमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Tulasī: Virtue, Protection, and Cāturmāsya Practice)
अध्यायेऽस्मिन् तुलस्याः माहात्म्यं गृहधर्मव्रतधर्मयोः साधनरूपेण निरूप्यते। गृहे तुलसीरोपणं महत्फलप्रदं, दारिद्र्यनिवारकं च इति प्रतिपाद्यते। ततः तुलसीदर्शनरूपपत्रपुष्पफलदारुमज्जात्वगादिषु श्रीलक्ष्म्याः मङ्गलस्य च निवासो वर्ण्यते, येन सा सर्वाङ्गे पवित्रताप्रसादवहिनी भवति। शिरसि मुखे हस्तयोः हृदि स्कन्धयोः कण्ठे च तुलसीस्थापनक्रमेण रक्षाव्याधिनाशः क्लेशनिवृत्तिः मोक्षाभिमुखत्वं च सूचितम्। नित्यं तुलसीपत्रधारणं जलदानं च भक्त्याचाररूपेण प्रशस्यते, विशेषतः चातुर्मास्ये तुलसीसेवा दुर्लभा महापुण्यदा इति, क्षीरसेचनम् आलवलाम्बुदानं च विधिवत् उक्तम्। अन्ते हरिः सर्ववृक्षेषु प्रकाशते, कमला च वृक्षे नित्यं वसति दुःखनाशिनीति एकीकृतं वैष्णवभक्तिं पवित्रवृक्षपर्यावरणभावनां च ऋतुनियमं च समन्वयति।
Adhyaya 250
बिल्वोत्पत्तिवर्णनम् | Origin and Sacred Significance of the Bilva Tree
अस्मिन्नध्याये वाणीसंवादरूपेण बिल्वतरोरुत्पत्तिः पावनत्वं च निरूप्यते। मन्दरपर्वते विचरन्ती पार्वती श्रान्ता सती स्वेदबिन्दुमेकं भूमौ पातयति; स एव दिव्यः महान् तरुरभवत्। तं दृष्ट्वा सा जयां विजयां च पप्रच्छ; ते तं देवीदेहसम्भवं पापहन्तारं पूज्यं च कथयित्वा नामकरणं प्रार्थयन्ति। पार्वती तं ‘बिल्व’ इति नाम्ना निर्दिश्य राज्ञां भाविभक्तिं च व्याहरति—श्रद्धया बिल्वपत्राणि संगृह्य तस्याः पूजायां समर्पयितव्यानि। ततः फलश्रुतिः कथ्यते—इष्टसिद्धिः, दर्शनमात्रेण श्रद्धया च पूजासाहाय्यं, पत्राग्रास्वादनं शिरसि पत्राग्रन्यासश्च बहुपापक्षयकरौ दण्डदुःखनिवारकौ इति। अन्ते तरोः पवित्राङ्गविन्यासः—मूले गिरिजा, स्कन्धे दक्षायणी, शाखासु माहेश्वरी, पत्रेषु पार्वती, फलेषु कात्यायनी, त्वचि गौरी, अन्तस्तन्तुषु अपर्णा, पुष्पेषु दुर्गा, शाखाङ्गेषु उमा, कण्टकेषु रक्षकाशक्तयः—इति बिल्वः देवीमन्दिररूपः तीर्थपरिसरे प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 251
Viṣṇu-śāpaḥ and the Etiology of Śālagrāma (Cāturmāsya Context)
अध्यायः २५१ गालवोक्तसंवादरूपेण शालग्रामोत्पत्तेः कारणकथां निरूपयति। चातुर्मास्यकाले शुभा आकाशवाणी श्रूयते, देवाश्च चतुर्णां वृक्षाणां विधिवत् पूजनं कुर्वन्ति। ततः हरिहरात्मकौ हरि-हरौ प्रादुर्भूय देवतानां स्वस्वाधिकारान् पुनः स्थापयतः। अनन्तरं पार्वत्याः शापेन पीडिताः देवाः बिल्वपत्रैः स्तुतिभिश्च तां प्रसादयन्ति। सा शापं न निवर्तयति, किन्तु करुणया तमेव लोकहिताय पुनर्व्यवस्थापयति—देवताः मनुष्यलोके मासमासं प्रतिमारूपेण सुलभा भविष्यन्ति, विवाहादिकर्मसु प्रजादाने च समुदायानां वरदाः स्युः। ततः देवी विष्णुं महेश्वरं च प्रति फलितं वदति—विष्णुः पाषाणत्वं यास्यति, शिवश्च ब्राह्मणशापप्रसङ्गात् लिङ्गसम्बद्धं पाषाणरूपं धारयिष्यति, येन विवादो दुःखं च जायेत। विष्णुः तदा देव्या औपचारिकां स्तुतिं करोति, गुणत्रयमयीं मायां त्रिरूपां च तां वर्णयन्। पार्वती मोक्षदायिनीं देशव्यवस्थां निर्दिशति—विष्णुः गण्डकीतीर्थस्य निर्मलेषु जलेषु शालग्रामरूपेण वसिष्यति; पुराणविदः सुवर्णवर्णं चक्रचिह्नादिलक्षणैः तं ज्ञास्यन्ति। तुलसीसमर्पणेन शिलारूपे विष्णुपूजा भक्तानां कामान् पूरयति, मोक्षसामीप्यं ददाति; केवलं दर्शनमपि यमलोकभयात् रक्षां कथ्यते। अन्ते शालग्रामकथां शापोत्तरदेववासव्यवस्थां च पुनः प्रतिपादयति।
Adhyaya 252
Cāturmāsya-vṛkṣa-devatā-nivāsaḥ (Divine Abiding in Trees during Cāturmāsya)
अस्मिन्नध्याये शूद्रप्रश्नकर्ता महर्षिं गालवं पृच्छति—चातुर्मास्ये देवाः किमर्थं वृक्षरूपं धृत्वा वृक्षेषु निवसन्तीति। गालवो वदति—दैवेन संकल्पेन तस्मिन्काले जलम् अमृततुल्यं भवति; वृक्षदेवताः तद् ‘पिबन्त्यः’ बलं तेजः सौन्दर्यं वीर्यं च जनयन्ति। अनन्तरं वृक्षसेवाया धर्म्याः विधयः कथ्यन्ते—सर्वमासेषु प्रशस्ता, विशेषतः चातुर्मास्ये; तिलोदकेन वृक्षसिञ्चनं कामदं इति, तिलस्य च शुद्धिकरत्वं धर्मार्थपोषकत्वं दानप्रधानत्वं च प्रतिपाद्यते। ततः वृक्षविशेषेषु देवतानां भूतगणानां च निवासविन्यासः प्रदर्श्यते—यथा वटवृक्षे ब्रह्मा, यवेषु इन्द्रः, तथा गन्धर्व-यक्ष-नाग-सिद्धादीनां विविधवृक्षेषु सम्बन्धः। अन्ते पिप्पलाश्वत्थ-तुलसीसेवा सर्ववृक्षलोकसेवाफलप्रदा इति भक्त्याऽऽराधना प्रतिपाद्यते; चातुर्मास्ये यज्ञार्थं विना वृक्षच्छेदनं निषिद्धम्। जम्बूवृक्षच्छायायां ब्राह्मणभोजनं तद्वृक्षपूजनं च ऐश्वर्यं चतुर्विधपुरुषार्थसिद्धिं च ददाति इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 253
शंकरकृतपार्वत्यनुनयः (Śaṅkara’s Appeasement of Pārvatī) — Cāturmāsya-Māhātmya Context
अध्यायः २५३ संवादरूपेण धर्मतत्त्वोपदेशं वहति। पार्वत्याः कोपः, शापः, तथा रुद्रस्य विकृतावस्थायां कथनं किमर्थम् इति प्रश्नः प्रवर्तते। गालवः कथयति—देव्याः भयात् देवाः अदृश्यत्वं गत्वा मनुष्यलोके प्रतिमासु प्रतिष्ठां यान्ति; ततः देवी प्रसन्ना भवति। विष्णुः जगन्माता पापनाशकश्चेति स्तूयते। अनन्तरं नीतिधर्मः प्रतिपाद्यते—अपराधे निग्रहः, दोषशोधनकर्तव्यता च, पितृपुत्रगुरुशिष्यदम्पत्यादिषु अपि यथाधिकारं प्रवर्तनीया; कुलजातिदेशधर्मत्यागे महादोष इति चेत्यते। पार्वती शोकक्रोधाभ्यां शिवं प्रति कठोरं वदति, ब्राह्मणैः शिवस्य हिंसा भविष्यतीति भयङ्करं वचनं चोच्चारयति। शिवः शनैः शनैः सान्त्वयन् करुणां अहिंसां च प्रधानं कृत्वा युक्तिभिः प्रसादयति। समाधानं व्रतनियमाधीनम्—देवी चातुर्मास्यव्रतपालनं, ब्रह्मचर्यं, देवसमक्षं सार्वजनिकं ताण्डवप्रदर्शनं च नियच्छति। शिवः सर्वं स्वीकृत्य शापं अनुग्रहत्वेन परिणमयति। अन्ते फलश्रुतिः—श्रद्धया श्रवणात् धैर्यं सिद्धिः सौभाग्यं च, शुभाश्रयप्राप्तिश्च इति।
Adhyaya 254
चातुर्मास्य-माहात्म्ये हरताण्डवनृत्य-वर्णनम् | Description of Śiva’s Haratāṇḍava Dance within the Glory of Cāturmāsya
अध्याय आरभ्यते शूद्रप्रश्नेन—देवैः परिवृत्य महादेवेन कथं नृत्यं कृतम्, चातुर्मास्यव्रतस्य कथं प्रवृत्तिः किम् व्रतं च ग्राह्यम्, तथा कः दिव्यः अनुग्रहः अभवत् इति। तत्र गालवऋषिः पुण्यप्रदां कथां निवेदयति। चातुर्मास्ये आगते हरो ब्रह्मचर्यव्रतम् आदाय मन्दरं देवान् ऋषींश्च आह्वयति; भवानीं तोषयितुं महादेवः हरताण्डवनृत्यं प्रवर्तयति। देवर्षिसिद्धयक्षगन्धर्वाप्सरोगणैः सह विराट् सभा समुपस्थिताऽभवत्; वाद्यभेदाः, तालाः, गीतपरम्पराश्च विस्तरेण वर्ण्यन्ते। ततः शिवात् प्रादुर्भूताः रागाः सस्त्रीकाः व्यक्तिरूपेण निरूप्यन्ते; चक्रादिसूक्ष्मदेह-कल्पनया सह सौन्दर्य-तत्त्वार्थः समन्वितः। ऋतुपर्याये समाप्ते पार्वती प्रसन्ना भविष्यद्वृत्तान्तं वदति—ब्राह्मणशापात् पतितं लिङ्गं नर्मदाजलसम्बन्धेन जगत्पूज्यं भविष्यति। अनन्तरं शिवस्तोत्रं पठ्यते; शिवः फलश्रुतिं ददाति—भक्त्या स्तोत्रपाठिनां इष्टवियोगो न भवति, आरोग्य-समृद्धी जन्मजन्मनि लभ्येते, भोगान् अनुभूय अन्ते शिवलोकं प्राप्नुवन्ति। अन्ते ब्रह्मादयः शिवस्य सर्वव्यापकत्वं, शिवविष्ण्वोः अभेदं च स्तुवन्ति; गालवः दिव्यरूपचिन्तकानां मोक्षप्रदं निष्कर्षं निगदति।
Adhyaya 255
लक्ष्मीनारायणमहिमवर्णनम् (Glorification of Lakṣmī–Nārāyaṇa and Śāligrāma Worship during Cāturmāsya)
अध्यायः २५५ तीर्थतत्त्वं गृह्यकर्मविधानं च समन्वयति। गण्डक्यां स्थितः शालिग्रामः स्वयम्भूरिति निर्दिश्यते, नर्मदा च महेश्वरसम्बन्धिनीति कथ्यते; एवं प्रकृतिस्थेषु दिव्यचिह्नेषु पावन-प्रकारभेदः प्रतिपाद्यते। ततः श्रवणं, अंशपाठः, सम्पूर्णपाठः, अकपटपठनं च—एते भक्तिमार्गाः शोकविमुक्तं परमपदं ददतीति वर्ण्यते। चातुर्मास्ये विशेषव्रतक्रमः प्रदर्श्यते—लाभार्थं गणेशपूजा, आरोग्यार्थं सूर्यपूजा, गृहस्थैः पञ्चायतनपूजा च; चतुर्मासे तेषां फलवृद्धिः कथिता। शालिग्रामेण लक्ष्मीनारायणपूजा, द्वारवतीशिला-तुलसी-दक्षिणावर्तशङ्खादिसहितं, शुद्धिं समृद्धिं गृहे श्रीस्थैर्यं च मोक्षाभिमुखं फलम् आवहतीति प्रतिज्ञायते। अन्ते सर्वव्यापिनः प्रभोः पूजैव समस्तजगत्पूजेति, भक्तिः सर्वेषां पर्याप्तेति निष्कर्षः।
Adhyaya 256
रामनाममहिमवर्णनम् (Glorification of the Name “Rāma” and Mantra-Discipline in Cāturmāsya)
अध्यायः कैलासे आरभ्यते। तत्र रुद्रः उमया सहोपविष्टः, बहुभिर्गणैः परिवृतः; तेषां नामानि क्रमशः कीर्त्यन्ते, दिव्य-सभायाः लिटुर्गिकं च विश्वात्मकं च रूपं प्रतिष्ठाप्यते। वसन्तागमे सौन्दर्य-रस-समृद्धं वातावरणं क्रीडालोलतां जनयति; तदा शिवो गणान् उपदिशति यत् ते चापल्यं निरुध्य तपसि प्रवर्तन्ताम्। पार्वती शिवस्य जपमालां दृष्ट्वा पृच्छति—आदिप्रभोः किम् जप्यते, कस्य परं तत्त्वं ध्यायते इति। शिवः प्रत्याह—अहं हरिसहस्रनामसारं निरन्तरं चिन्तयामि; ततः मन्त्रतत्त्वं विवृणोति। प्रणवः तथा द्वादशाक्षरः मन्त्रः वेदसारः, शुद्धः, मोक्षदः, विशेषतः चातुर्मास्ये महाफलप्रदः इति; तेन महापापसञ्चयस्य नाशः इत्यादि फलश्रुतयः कथ्यन्ते। अनन्तरं अधिकार-नियमाः प्रसार्यन्ते—प्रणवयुक्तरूपेषु चर्चा कृत्वा, येषां प्रणवो नोपयुज्यते तेषां कृते द्व्यक्षरं “राम” नाम परमं मन्त्रं निर्दिश्यते। अन्ते “राम” नाम्नः महिमा विस्तरेण स्तूयते—भय-रोग-निवारकं, जयप्रदं, सर्वपावनं; चातुर्मास्ये विशेषतः नामाश्रयः विघ्नान् शमयति, दण्ड्यपरलोकफलानि च निवारयति इति।
Adhyaya 257
द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनम् (The Glory of the Twelve-Syllable Mantra and the Account of Pārvatī’s Austerity)
अध्यायेऽस्मिन् मन्त्राधिकारस्य नियमः तपोभक्त्योः समन्वयश्च निरूप्यते। पार्वती द्वादशाक्षरमन्त्रस्य महिमानं स्वरूपं फलानि जपविधिं च विस्तरेण पप्रच्छ। महादेवः वर्णाश्रमभेदेन विधिं दर्शयति—द्विजानां प्रणवपूर्वकः जपः, स्त्रीशूद्रादीनां तु पुराणस्मृतिनिर्णयेन प्रणववर्जितः ‘नमो भगवते वासुदेवाय’ इति नमस्कारपूर्वकः। क्रमानुल्लङ्घनं दोषकरं, तदनुष्ठाने विपरीतफलप्रदं चेति स चेतयति। पार्वती त्रिमात्रोपासनां कुर्वती प्रणवाधिकाराभावं श्रुत्वा संशयं प्रकटयति। शिवः प्रणवस्य आदितत्त्वत्वं प्रतिपादयन् ब्रह्मविष्णुशिवानां तत्रैव संकल्पाधारत्वं वदति, अधिकारस्तु तपसा लभ्यते, विशेषतः हरिप्रीत्यर्थं चातुर्मास्यव्रतेन इति। तपः साध्यसिद्धिदं गुणवर्धकं च, किन्तु दुष्करम्; हरिभक्त्या एव तपसो वृद्धिः, भक्तिवर्जितं तपः क्षीणमिवेति प्रतिपाद्यते। विष्णुस्मरणं वाणीं पावयति, हरिकथा दीप इव तमो नाशयति पापं च विनाशयतीति। अनन्तरं पार्वती हिमाचले ब्रह्मचर्यसरलतासहितं चातुर्मास्यतपः समारभते, नियतकालेषु हरिशङ्करयोर्ध्यानं कुर्वती। उपसंहारे गालवोक्त्या सा जगन्माता, गुणातीतप्रकृतिः इति स्तूयते; तस्यास्तपः अस्मिन् व्रतक्षेत्रप्रसङ्गे आदर्शरूपेण प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 258
हरशापः (Haraśāpaḥ) — “The Curse upon Hara / Śiva”
अस्मिन्नध्याये मुनिसंवादरूपेण गालवस्य प्रश्नेन कथा प्रवर्तते। शैलपुत्रीपार्वती घोरतपसि प्रवृत्ता सती, कामपीडितः शिवः शमनार्थं विचरन् यमुनातटं प्राप। तस्य तपोमयतेजसा यमुनाजलं विकृतं कृष्णवर्णं चाभवत्; ततः फलश्रुत्या तत्र स्नानं महापापसमूहविनाशकं प्रोक्तं, स्थानं च “हरतीर्थम्” इति प्रसिद्धिं गतं। अनन्तरं शिवः क्रीडालोलः सुन्दरवेषधारी तपस्विरूपेण मुन्याश्रमेषु सञ्चरन्, मुनिपत्नीनां चित्ताकर्षणेन लोकव्यवहारं क्षोभयति। मुनयः तं देवतां न ज्ञात्वा क्रोधेन शापं ददुः; शापात् शिवस्य देहे घोरव्याधिरिव प्रादुर्भूता, जगति कम्पः, देवानां भयं च जातम्। ततः स्वापराधं ज्ञात्वा मुनयः शोकाकुलाः शिवस्य परात्परत्वं स्तुवन्ति। देवी सर्वव्यापिनी जगत्कारणभूता इति स्तुतिगीतं प्रवर्तते, शिवश्च शापप्रभावशमनाय पुनः प्रसादं याचते; एवं तीर्थप्रतिष्ठा, अविवेकदोषनिवारणं, देवतत्त्वचिन्तनं च एकत्रोपदिश्यते।
Adhyaya 259
अमरकण्टक-नर्मदा-लिङ्गप्रतिष्ठा तथा नीलवृषभ-स्तुति (Amarakantaka–Narmadā Liṅga स्थापना and the Praise of Nīla the Bull)
अध्यायः २५९ तीर्थमाहात्म्यरूपेण बहुभागं कथयति। ऋषयः महान्तं पतितं लिङ्गं दृष्ट्वा तत्र सञ्चितां दीर्घकालपर्यन्तां शक्तिं अनुभवन्ति, पृथिव्याः क्लेशोऽपि वर्ण्यते। ते विधिवत् लिङ्गं प्रतिष्ठापयन्ति, तदैव जलं रेवाख्या नर्मदा भवति, लिङ्गं च अमरकण्टकसम्बन्धेन नाम्ना प्रसिद्धिं याति। ततः नर्मदास्नान-आचमनयोः, पितृतर्पणस्य, नर्मदासम्बद्धलिङ्गपूजायाश्च फलानि निर्दिश्यन्ते; विशेषतः चातुर्मास्यव्रते लिङ्गपूजा, रुद्रजपः, हरापूजा, पञ्चामृताभिषेकः, मधुधारा, दीपदानं च प्रशस्यते। ब्रह्मवाणी ऋषीणां लोकक्षोभचिन्तां सूचयति; देवाः आगत्य ब्राह्मणानां दीर्घं स्तवं कुर्वन्ति, वाग्शक्तेः माहात्म्यं दर्शयन्ति, ब्राह्मणकोपप्रकोपनिवृत्तिं च धर्मतः उपदिशन्ति। अनन्तरं गोलोके सुरभेः पुत्रो वृषभो ‘नीलः’ नाम, नाम्ना सह धर्म-शिवसम्बन्धेन व्याख्यायते; ऋषयः तं जगदाधारं धर्मस्वरूपं च स्तुवन्ति। दिव्यवृषभे/धर्मे अपराधस्य भयावहता, तथा श्राद्धकाले प्रेतार्थं वृषभोत्सर्गाभावे दोषफलानि वर्ण्यन्ते। अन्ते नीलस्य चक्र-शूलाद्यायुधोपचारः, गोसमूहेषु तस्य विचरणं, तथा रेवाजले शाप-भक्ति-परिणामेन शिलारूपपरिवर्तनसम्बन्धी श्लोकश्च उपसंहरति।
Adhyaya 260
Cāturmāsya Māhātmya and the Worship of Śālagrāma-Hari and Liṅga-Maheśvara (Paijavana-upākhyāna context)
अध्यायेऽस्मिन् शालग्राम-कथानकस्य प्रवाहः प्रवर्तते। महेश्वरस्य प्रादुर्भावः स्मार्यते, लिङ्ग-स्वरूपस्य तत्त्वं च निरूप्यते। शालग्राम-रूपेण हरिं भक्त्या पूजयितुं, हरि-हरयोः युगलदेवतयोः विशेषतः चातुर्मास्यकाले श्रद्धया आराधनं कर्तुं च शास्त्रः प्रशंसति; एषा पूजा स्वर्ग-मोक्ष-प्रदा इति प्रतिपाद्यते। वेदोक्तकर्म, इष्ट-पূर्तकर्म, पञ्चायतन-पूजा, सत्यवचनं, लोभ-रहितता—इत्यादीनि धर्मस्य आधारभूतानि साधनानि निर्दिश्यन्ते। अधिकार-निर्णयः तथा नैतिक-शिक्षा च कथ्यते; विवेकादि-गुणाः, ब्रह्मचर्यं, द्वादशाक्षर-मन्त्रस्य चिन्तनं च मुख्यं मन्यते। षोडशोपचारैः पूजां कर्तव्यम्, मन्त्राभावेऽपि इति; अन्ते रात्रेः व्यतीतेः पश्चात् सर्वे प्रस्थिताः, तथा श्रवण-पठन-उपदेशे पुण्य-क्षयाभावः इति फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 261
ध्यानयोगः (Dhyāna-yoga) — Cāturmāsya Māhātmya within Brahmā–Nārada Dialogue
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा–नारदसंवादः नागरखण्डस्य तीर्थप्रसङ्गे प्रवर्तते। नारदः पृच्छति—कथं नित्यशिवा पार्वती चातुर्मास्ये हरिनिद्राकाले द्वादशाक्षरमन्त्रराजेन महायोगसिद्धिमवाप। ब्रह्मा वर्णयति—मनसा वाचा कर्मणा भक्त्या, देवाद्विजाग्न्यश्वत्थातिथिपूजनैः, पिनाकिनः शिवस्यादेशानुसारं मन्त्रजपेन च सा नियमव्रतं चकार। ततः विष्णुः चतुर्भुजः शङ्खचक्रधरः गरुडारूढः तेजोमयः प्रादुरभवत्, दर्शनं दत्त्वा पार्वत्याः प्रत्यावृत्तिनिवारिणीं निर्मलां विद्यां याचितः। स तु परमार्थवक्तृत्वं शिवाय समर्प्य, अन्तरबहिःसाक्षित्वेन धर्माधारत्वेन च परमं तत्त्वं स्तौति। शिवे आगते विष्णुः स्वधाम्नि लीयते; शिवः दिव्ययानमारोप्य पार्वतीं दिव्यनदीं शरवनसदृशं वनं च नयति, यत्र कृत्तिकाः षण्मुखं तेजस्विनं बालं कार्त्तिकेयम् आविर्भावयन्ति, पार्वती च तमालिङ्गति। अनन्तरं द्वीपसागरान्तरालानां दिव्यविहारः वर्ण्यते; श्वेतप्रदेशे श्वेतशिखरे शिवः रहस्यं श्रुत्यतीतं उपदिशति—प्रणवसंयुक्तं मन्त्रं ध्यानविधिं च। आसननियमः, अन्तःपूजा, निमीलितनेत्रता, हस्तमुद्रा, विश्वपुरुषस्य ध्यानं च निर्दिश्यते; चातुर्मास्ये अल्पेनापि चिन्तनेन पापमलक्षयः शुद्धिश्च भवतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 262
ज्ञानयोगकथनम् (Jñānayoga-kathana) — Discourse on the Yoga of Knowledge
अध्यायेऽस्मिन् पार्वती ध्यानयोगस्य उपायं पृच्छति, येन ज्ञानयोगं प्राप्य अमृतत्वं लभ्येत। ईश्वरः ‘मन्त्रराजं’ द्वादशाक्षरं निरूपयति—ऋषि-छन्दो-देवता-विनियोगैः सह, अक्षरशः वर्ण-बीज-तत्त्व-ऋषि-प्रयोगविभागं च विस्तरेण कथयति। ततः पादादिषु नाभि-हृदय-कण्ठ-हस्त-जिह्वा/मुख-कर्ण-नेत्र-शिरःपर्यन्तं देहन्यासविधानं, तथा लिङ्ग-योनि-धेनुमुद्रात्रयस्य प्रयोगं निर्दिशति। अनन्तरं ध्यानस्य पापक्शय-शुद्ध्यर्थं निर्णायकत्वं प्रतिपाद्य, योगद्वयं भेदयति—सालम्बनध्यानं येन नारायणदर्शनं, तथा निरालम्बनं ज्ञानयोगं यः निराकार-अमेय-ब्रह्मणि प्रवर्तते। निरविकल्प-निरञ्जन-साक्षिमात्रलक्षणैः अद्वैतभावः प्रकाश्यते, तथापि शिरसि विशेषतः योगधारणायाः सेतुं दर्शयति; चातुर्मास्यकाले ध्यानस्य विशेषफलप्रदत्वं चोच्यते। एतदुपदेशः अशान्त-दुष्टेभ्यो न प्रकाश्यः, भक्त-नियमिनः शुद्धचित्तेभ्यः तु सर्ववर्णेष्वपि दातव्य इति नीतिनियमः। उपसंहारे देहः ब्रह्माण्डस्य सूक्ष्मरूप इति—देवता-सरितो-ग्रहाः शरीरेषु स्थिताः—इति प्रतिपाद्य, नादानुसन्धान-विश्णुध्यानाभ्यासेन मोक्षफलप्राप्तिः पुनरुक्ता।
Adhyaya 263
मत्स्येन्द्रनाथोत्पत्तिकथनम् (Origin Account of Matsyendranātha)
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः कर्म-ज्ञान-योगविषये तत्त्वोपदेशं करोति। शुद्धचित्तेन, असङ्गेन, भक्त्या च हरये/विष्णवे समर्पितानि कर्माणि बन्धनरहितानि भवन्ति इति प्रतिपाद्यते। शमः, विचारः, सन्तोषः, साधुसङ्गश्च—एते ‘चत्वारः द्वारपालाः’ इव मोक्षमार्गरूपायाः ‘नगर्याः’ प्रवेशहेतवः कथ्यन्ते; गुरूपदेशः तु देहे स्थितस्यापि ब्रह्मभावसाक्षात्काराय, जीवन्मुक्त्यै च निर्णायकः इति निर्दिश्यते। ततः मन्त्रप्रधानं प्रकरणं प्रवर्तते—द्वादशाक्षरमन्त्रः पावनबीजरूपः, ध्यानकेन्द्रं च इति स्तूयते। चातुर्मास्यं पुण्यकालः इति निरूप्य, तत्र व्रतपालनं श्रवणं च सञ्चितदोषदाहकं भवतीति कथ्यते। अनन्तरं ब्रह्मा कथां निवेदयति—हरः अद्भुतं मत्स्यरूपिणं प्राणिनं दृष्ट्वा पृच्छति। स मत्स्यः वंशशङ्कया परित्यागं, दीर्घकालबन्धनं च निवेद्य, शिववचनैः स्वस्य ज्ञानयोगप्रबोधं जातम् इति प्रशंसति। विमुक्तः स ‘मत्स्येन्द्रनाथः’ इति नाम्ना ख्यातो भवति—असूयारहितः, अद्वैतनिष्ठः, वैराग्यवान्, ब्रह्मसेवापरश्च योगिनां श्रेष्ठः इति वर्ण्यते। अन्ते श्रवणफलश्रुतिः—विशेषतः चातुर्मास्ये अस्याख्यानश्रवणं महापुण्यप्रदं, अश्वमेधसमफलतुल्यं च इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 264
तारकासुरवधः (Tārakāsura-vadha) — The Slaying of Tārakāsura
अस्मिन्नध्याये ब्रह्मा पार्वत्याः शिवस्य च समीपे गङ्गातटे कुमारस्य स्कन्दस्य दिव्यलीलां वर्णयति, येन देवस्य पुण्यदेशैः सह सान्निध्यं प्रकाशते। तारकेण पीडिताः देवाः शङ्करं शरणं यान्ति; स्कन्दः सेनापतित्वेन नियुज्यते, देवदुन्दुभिनिनादैः जयघोषैश्च, अग्निशक्त्यादिभिः विश्वसमर्थनैश्च सह। ततः ताम्रवत्यां स्कन्दस्य शङ्खनादेन समरः प्रवर्तते; देवासुरयोरतिभीषणं युद्धं, पलायनं विनाशश्च वर्ण्यते, अन्ते तारकः निहतः, विजयकर्माणि महोत्सवाश्च भवन्ति, पार्वती च स्कन्दं परिष्वजते। अनन्तरं शिवः पाणिग्रहणविषयं प्रस्थापयति; स्कन्दस्तु ज्ञानवैराग्यपरं वचनं वदति—असङ्गत्वं, सर्वदर्शनसमत्वं, ज्ञानस्य दुर्लभत्वं रक्षणीयत्वं च। सर्वव्यापिब्रह्मसाक्षात्कारात् योगिनः कर्मनिवृत्तिं, आसक्तचित्तानां वैषम्यं, समचित्तानां शान्तिं च प्रतिपादयति; ज्ञानमेव निर्णायकं दुष्प्राप्यं साधनमिति। ततः स क्रौञ्चपर्वतं तपसे गच्छति—द्वादशाक्षरबीजमन्त्रजपं, इन्द्रियनिग्रहं, सिद्धिविघ्नानां जयञ्च कृत्वा। उपसंहारे शिवः पार्वतीं सान्त्वयन् चातुर्मास्यमाहात्म्यं पापनाशकं कथयति; सूतः पुनः श्रोतॄन् श्रवणाय प्रेरयन् पुराणसंवादपरम्परां धारयति।
Adhyaya 265
अशून्यशयनव्रतमाहात्म्यवर्णन (The Māhātmya of the Aśūnya-Śayana Vrata)
अध्यायः २६५ द्विधा प्रवर्तते। प्रथमं ऋषयः पृच्छन्ति—दुर्बलाः सुकुमाराश्च बहूनि व्रतानि नियमांश्च कथं कुर्युः? तदा सूतः कार्त्तिकशुक्लपक्षे एकादश्यारभ्य पञ्चदिनात्मकं सुलभं भीष्मपञ्चकव्रतं निर्दिशति। प्रातःशौचस्नानं, वासुदेवपरायणनियमाः, उपवासः अथवा अशक्तस्य दानप्रतिनिधिः, ब्राह्मणाय हविष्यान्नसमर्पणं, जलाशायीहृषीकेशस्य धूपगन्धनैवेद्यैः पूजनं, रात्रौ जागरणं च; षष्ठे दिने ब्राह्मणपूजनं, पञ्चगव्यपूर्वकं स्वभोजनसमापनं च। एकादश्यां जातिपुष्पैः, द्वादश्यां बिल्वपत्रैः, अन्येषु दिनेṣu निर्दिष्टैः पत्रपुष्पैः पौर्णमास्यन्तं समर्पणं, देवतां प्रति अर्घ्यमन्त्रश्च कथ्यते। द्वितीयं ऋषयः अशून्यशयनव्रतस्य विस्तरं याचन्ति, यत् पूर्वं इन्द्रेण चक्रपाणिं तोषयितुं कृतम्। श्रावणीतीते द्वितीयायां तिथौ विष्णुनक्षत्रे आरम्भः, पापपतितम्लेच्छादिभिः सह संभाषणवर्जनादि सावधान्यं च निर्दिश्यते। मध्याह्ने स्नात्वा शुद्धवस्त्रधारणेन जलाशायीं पूजयेत्; गृहालक्ष्मी, पितरः, अग्नयः, देवताः, दाम्पत्यधर्मश्च न नश्येत् इति प्रार्थना—लक्ष्मीविष्ण्वैक्यं, जन्मजन्मान्तरेऽपि ‘अशून्यशयन’भावं च प्रतिपादयति। भाद्रपद-आश्विन-कार्त्तिकेषु व्रतं प्रवर्तते, तैलत्यागादि आहारनियमैः; अन्ते फलतण्डुलवस्त्रयुक्तं शयनदानं, सुवर्णं दक्षिणा च। फलश्रुतौ उपवासे महापुण्यवृद्धिः, देवताप्रीतिः, संचितपापनाशः; स्त्रीणां शुद्धिः मनःस्थैर्यं, कन्यायाः विवाहसिद्धिः; निष्कामस्य च चातुर्मास्यनियमफलप्राप्तिः इति।
Adhyaya 266
शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śivarātri)
अध्यायः २६६ आरभ्यते यत् ऋषयः प्रधानतीर्थानां तथा पुण्यप्रदेषु लिङ्गेषु येषां दर्शनमात्रेण समग्रं पुण्यं लभ्यते, तेषां नामानि पृच्छन्ति। सूतः मङ्कणेश्वरं सिद्धेश्वरं च प्रमुखतया निर्दिश्य अन्यानपि लिङ्गान् स्मारयति, ततः मङ्कणेश्वरस्य विशेषफलम्—विशेषतः शिवरात्रिव्रतेन सह—विस्तरेण वर्णयति। शिवरात्रिः माघमासस्य कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रिरिति निर्दिश्यते; तस्यां रात्रौ शिवः सर्वलिङ्गेषु प्रविशतीति (व्याप्नोतीति) प्रसिद्धिः, मङ्कणेश्वरे तु विशेषमहिमा इति कथ्यते। अश्वसेननामा राजा कलियुगे अल्पप्रयासेन महत्फलदं व्रतम् इच्छन् भर्तृयज्ञं मुनिं पृच्छति। मुनिः एकरात्रिजागररूपां शिवरात्रिं प्रशंसति—यस्यां दानं होमः पूजाजपश्च “अक्षय”फलप्रदाः भवन्ति। देवाः अपि मनुष्यशुद्ध्यर्थं एकदिनरात्रिव्रतं याचन्ते; शिवः तस्मिन्नेव कालरात्रौ अवतरणं प्रतिजानीते, संक्षिप्तं पञ्चवक्त्रक्रममन्त्रानुक्रमं पूजाविधानं च ददाति—अर्घ्योपहारैः पूजनं, ब्राह्मणसत्कारः, भक्तिकथा, गीतनृत्यादि च। ततः दृष्टान्तः—चौरः कश्चित् लिङ्गसमीपे वृक्षे स्थित्वा अनिच्छयैव जागरं कृत्वा पत्राणि पातयति; अशुद्धभावेनापि तस्य कर्मणः पुण्यं जायते, उत्तमजन्म प्राप्य पश्चात् देवालयनिर्माणादि करोति। अन्ते शिवरात्रेः परमतपस्त्वं महाशुद्धिकरत्वं च तुलनया स्तूयते, तथा पाठश्रवणयोः फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 267
तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनम् | Tula-Puruṣa Donation: Procedure and Merit (Siddheśvara Context)
अध्यायः २६७ संवादरूपेण विधि-तत्त्वोपदेशं करोति। सूतः शिवरात्र्यादिव्रतानां उभयलोकहितकारित्वं प्रतिपादयति। पूर्वं मङ्कणेश्वर-शिवरात्रि-प्रशंसां श्रुत्वा आनर्तः सिद्धेश्वरस्य प्रादुर्भाववृत्तान्तं विस्तरेण पृच्छति; तदा भर्तृयज्ञः सिद्धेश्वर-दर्शनस्य फलम्—विशेषतः चक्रवर्तित्वादिराज्यसमृद्धिः—उक्त्वा तुलापुरुषदानं प्रशस्तं कर्मेति निर्दिशति। ततः तुलापुरुषदानस्य विधिः कथ्यते—ग्रहणकाले, अयनान्ते, विषुवे च शुभे काले मण्डप-वेदी-निर्माणम्, योग्यब्राह्मणानां वरणं तेषां च यथाविधि वितरणम्। निर्दिष्टशुभवृक्षकाष्ठनिर्मितस्तम्भैः तुलां स्थापयित्वा दाता तुलादेवीं पवित्रतत्त्वतया आवाहयति, स्वदेहं सुवर्ण-रजतादिभिः वा इष्टद्रव्यैः तुलयति, जल-तिलैः सह विधिपूर्वकं दानं समर्पयति। फलश्रुतौ दानपरिमाणानुसारं सञ्चितपापक्षयः, उपद्रव-रोगादिभ्यः रक्षणं, सिद्धेश्वरसन्निधौ दत्ते सहस्रगुणफलवृद्धिश्च निगद्यते। अन्ते अस्य क्षेत्रस्यैकत्र बहुतीर्थ-देवायतनसमवायात्मकं माहात्म्यं, तथा सिद्धेश्वरस्य दर्शन-स्पर्शन-पूजनैः सर्वसम्पदां समग्रलाभश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 268
पृथ्वीदानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory and Procedure of the Earth-Gift)
अध्यायेऽस्मिन् आनर्तः भर्तृयज्ञं पृच्छति—कस्य कर्मणः फलतः चक्रवर्तित्वं भवति, कथं च तत् साध्यते इति। भर्तृयज्ञः राज्यम् दुर्लभं पुण्याधीनं च इति निरूप्य, गौतमेेश्वरस्य पुरतः श्रद्धया हिरण्मयीं पृथ्वीप्रतिमां दत्त्वा राजा चक्रवर्ती भवतीति विधिं वदति; मन्धाता हरिश्चन्द्रः भरतः कार्तवीर्यश्चादयः दृष्टान्ताः कथ्यन्ते। ततः विधिविस्तरः—मितभारयुक्ता पृथ्वीप्रतिमा कार्या, द्रव्ये कपटं न कर्तव्यम्। तत्र सप्तसमुद्राः लवण-इक्षुरस-सुरा-घृत-दधि-क्षीर-जलरूपाः, सप्तद्वीपाः, मेरुपर्वतादयः, गङ्गाद्याः नद्यश्च रूप्यन्ते। मण्डपः, कुण्डानि, तोरणानि, मध्ये वेदी, पञ्चगव्येन शुद्धोदकेन चाभिषेकः; स्नान-वस्त्र-धूप-आरात्रिक-धान्यादिदानानि मन्त्रसमन्वितानि निर्दिश्यन्ते। दाता पृथिवीं जगदाधारां स्तुत्वा दानार्थं तस्याः सन्निधिं याचते; दानं जले प्रतीकात्मकं निक्षिप्य क्रियते—न भूमौ स्थाप्यं न च प्रतिग्रहीतुः करे। अनन्तरं सादरं विसर्ज्य ब्राह्मणेभ्यः वितरणं विधीयते। फलश्रुतौ राज्यस्य अक्षयता, श्रवणमात्रेणापि पापनाशः, गौतमेेश्वरे कृतस्य बहुजन्मफलप्राप्तिः, विष्णोः अव्ययधामसामीप्यं च; परदत्तभूमेः हरणं निषिद्धमिति च धर्मादेशः।
Adhyaya 269
कपालमोचन-ईश्वर-उत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapālamocaneśvara: Origin and Glory of the Skull-Release Lord)
अध्याय आरभ्य सूतः कपालमोचन-क्षेत्रे कपालेश्वरस्य माहात्म्यं वर्णयति—तस्य श्रवणमात्रेणापि पावनत्वं भवतीति। ऋषयः पृच्छन्ति—कः कपालेश्वरं प्रतिष्ठापितवान्, दर्शन-पूजयोः फलं किम्, इन्द्रस्य ब्रह्महत्यादोषः कथं जातः कथं च निवृत्तः, तथा पापपुरुष-समर्पणविधिः, मन्त्राः, उपकरणानि च के इति। सूतः कथयति—ब्रह्महत्याविमोचनार्थं इन्द्रेणैव देवः प्रतिष्ठापितः। अनन्तरं कारणकथनम्—त्वष्टृजः वृत्रः ब्रह्मणो वरात् ब्राह्मणत्वं प्राप्य ब्राह्मणभक्तो भवति; देवदानवयोर्युद्धं प्रवर्तते। बृहस्पतिरिन्द्रं कौटिल्योपायं प्रति प्रेरयति, पश्चाद् दधीच्यस्थिभिः वज्रनिर्माणं विधत्ते। इन्द्रः ब्रह्मभूतं वृत्रं हत्वा ब्रह्महत्यां प्राप्नोति; तेजो ह्रियते, दुर्गन्धादिदोषाश्च प्रादुर्भवन्ति। ब्रह्मा तं तीर्थपरिक्रमास्नानं कर्तुं, मन्त्रेण सुवर्णमय-पापपुरुषं ब्राह्मणाय दातुं, हाटकईश्वर-क्षेत्रे कपालं प्रतिष्ठाप्य पूजयितुं च आदेशयति। इन्द्रः विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा कपालपतनं पश्यति; हरस्य पञ्चवक्त्रसम्बद्धैः पञ्चमन्त्रैः पूजां कृत्वा मलिनतां त्यजति। वातकनामकः ब्राह्मणः सुवर्णपापपुरुषं गृह्णाति, लोकनिन्दां च सहते; संवादेन स्वीकारस्य धर्मः प्रतिपाद्यते, तस्य क्षेत्रे चिरकालीन-आचार्यत्वं तथा कपालमोचन-तीर्थस्य कीर्तिः भविष्यतीति भविष्यवाणी क्रियते। अन्ते एतत्कथाश्रवण-पाठयोः पापनाशकत्वं, विशेषतः ब्रह्महत्याहरणे तीर्थस्य प्रभावश्च पुनरुक्तः।
Adhyaya 270
पापपिण्डप्रदानविधानवर्णनम् | Procedure for the Donation of the Pāpa-Piṇḍa (Sin-Effigy)
अध्यायेऽस्मिन् अज्ञानप्रमादकामबाल्यादिभिः कृतपापस्य, येन च सामान्यं प्रायश्चित्तं न कृतम्, तस्य त्वरितशुद्ध्युपायः प्रतिपाद्यते। आनर्तः पापक्षयकरं शीघ्रफलदं विधानं पृच्छति; भर्तृयज्ञः सुवर्णनिर्मितं ‘पापपिण्डं’ दानरूपेण विधत्ते—पञ्चविंशतिपलपरिमाणं सुवर्णपिण्डम्। अपरपक्षे शौचपूर्वकं स्नानशुद्धवस्त्रधारणं, मण्डप-वेदीसंस्कारश्च निर्दिश्यते। ततः दाता पृथिव्यादितत्त्वक्रमेण भूत-इन्द्रियादिसंस्थां मन्त्रवत् आवाहनैः पूजयति। वेदवेदाङ्गविद्वान् ब्राह्मणः सत्कृत्य पाद्यादिना, वस्त्राभरणैश्च सम्मान्यते; तस्मै तदनुरूपा मूर्तिः/पिण्डः प्रदीयते, तथा च ‘पूर्वकृतं पापं अस्मिन् दत्ते रूपे निक्षिप्यते’ इति संक्रान्तिमन्त्रेण पापार्पणं क्रियते। ब्राह्मणः प्रतिग्रह-मन्त्रं पठित्वा ग्रहणं स्वीकुरुते; ततः दक्षिणा दत्त्वा विधिवत् विसर्जनं भवति। अन्ते देहस्य लाघवम्, तेजोवृद्धिः, शुभस्वप्नादयः फलचिह्नानि कथ्यन्ते; अस्य विधेः श्रवणमात्रेणापि शुद्धिः स्यात् इति च। कापालेश्वरक्षेत्रे विशेषफलप्राप्तिः, गायत्र्या सह होमविधानं च अनुशंस्यते।
Adhyaya 271
Liṅgasaptaka-pratiṣṭhā and Indradyumna’s Fame: The Hāṭakeśvara-kṣetra Narrative (लिङ्गसप्तक-माहात्म्यं तथा इन्द्रद्युम्न-कीर्तिः)
अध्यायः २७१ आरभ्य सूतः हाटकेश्वर-क्षेत्रे स्थितं लिङ्गसप्तकं परमपुण्यप्रदं वर्णयति। तेषां दर्शन-पूजनाभ्यां दीर्घायुः, रोगनाशः, पापनिर्मोचनं च भवतीति; मārkaṇḍeśvara, इन्द्रद्युम्नेśvara, पालेśvara, घण्टाशिव, कलशेśvara (वानरेśvara-संबद्धः), तथा ईशान/क्षेत्रेśvara इत्यादीनि नामानि निर्दिश्यन्ते। ऋषयः तेषां प्रतिष्ठाकर्तॄन्, विधिं, दानादि-नियमांश्च पृच्छन्ति। ततः सूतः इन्द्रद्युम्नराज्ञः दृष्टान्तं विस्तरेण कथयति—बहुभिः यज्ञैः दानैश्च कृतैः अपि यदा भूमौ कीर्तिः क्षीयते तदा स्वर्गस्थितिः सन्दिग्धा भवतीति, स पुनः कीर्त्यर्थं पुण्यकर्माणि कर्तुं पृथिवीं प्रत्यागच्छति। स्वपरिचयस्य प्रमाणं दीर्घकालव्याप्तं ज्ञातुम् स मārkaṇḍेयम्, बक-नाडीजनघं, उलूकं, गृध्रं, कूर्मं (मन्थरकं), अन्ते लोमशं च क्रमशः पृच्छति; ते सर्वे शिवभक्त्या (बिल्वपत्रार्चनादिभिः) दीर्घायुषः कारणं वदन्ति, पशुत्वं च तपःशापफलमिति निवेदयन्ति। अन्ते भर्तृयज्ञ-संवर्त-संबद्धाः उपदेशाः प्रदीयन्ते—हाटकेश्वर-क्षेत्रे लिङ्गसप्तकस्य प्रतिष्ठा, तथा मेरु-कैलास-हिमालय-गन्धमादन-सुवेल-विन्ध्य-शृङ्गी इति ‘पर्वतदान’-रूपेण निर्दिष्टद्रव्यैः सप्त दानानि कर्तव्यानि। फलश्रुतौ उच्यते—प्रातःकाले केवलं दर्शनमात्रेणापि अजानतः पापमोक्षः; विधिपूजा-दानैः शिवसामीप्यं (गणत्वं), दीर्घं स्वर्गसुखं, पुनर्जन्मसु च महद्राज्यं लभ्यते।
Adhyaya 272
युगस्वरूपवर्णनम् (Description of the Nature of the Yugas and Measures of Time)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण मुनयः पूर्वोक्तस्य ‘अह्नः’ परिमाणं पृच्छन्ति, सूतः च सूक्ष्मतमात् कालमानात् आरभ्य निमेषादि-क्षण-लव-नाडी-प्रहरादि, ततः अहोरात्रं, मासः, ऋतवः, अयनं, संवत्सरश्च इति कालक्रमं यथाविधि निरूपयति। अनन्तरं युगस्वरूपं वर्ण्यते—कृत-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु धर्मस्य पादवृद्धिह्रासौ, पापस्य प्रवृद्धिः, लोकाचारः, वर्णाश्रमधर्मस्थितिः, यज्ञकर्मणां प्रवृत्तिः तथा स्वर्गफलसम्बन्धश्च। कलौ लोभ-द्वेष-कलह-विद्याचारक्षय-दारिद्र्यलक्षणानि, आश्रमधर्मविपर्यासश्च विस्तरेण कथ्यते; ततः चक्रवत् पुनः कृतयुगप्रादुर्भावः सूचितः। एते कालमानाः ब्रह्मणोऽहोरात्र-वर्षपर्यन्तं महाकल्पमानैः सह संबध्यन्ते, शिवशक्तितत्त्वसम्बद्धं विश्वरूपं च संकेतितम्। इति नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘युगस्वरूपवर्णनम्’ नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।
Adhyaya 273
युगप्रमाणवर्णनम् (Yuga-Pramāṇa Varṇana) — Description of Cosmic Time Measures
अध्यायेऽस्मिन् सूतः युग-मन्वन्तरादीनां प्रमाणविचारं तथा शक्रपदस्य क्रमपरम्परां निरूपयति। पूर्वशक्रान् गणयित्वा वर्तमानं शक्रं “जयन्तम्” इति, वर्तमानं मनुं च वैवस्वतम् इति निर्दिशति। अनन्तरं भविष्ये “बलिः” शक्रत्वं प्राप्स्यतीति, वासुदेवप्रसादेन पूर्वप्रतिज्ञया च परमन्वन्तरे राज्यलाभः स्यादिति कथयति। ततः कालगणनाप्रकरणे ब्रह्मणः काललेखां वर्णयन् चत्वारि व्यवहारप्रमाणानि दर्शयति—सौरं, सावनं, चान्द्रं, नाक्षत्रम्/आर्क्षम्। शीतोष्णवर्षाद्यृतुलक्षणं कृषिकर्म महायज्ञानां च सौरप्रमाणेन; लोकव्यवहारः शुभकर्माणि च सावनेन; चान्द्रेऽधिमाससंयोजनं आवश्यकम्; ग्रहगणना नक्षत्राधारेण प्रवर्तते। अन्ते फलश्रुतिः—एतत्कालयुगप्रमाणपाठः भक्त्या कृतः रक्षाकरः, अकालमृत्युभयादपि मोचक इति।
Adhyaya 274
Durvāsas-स्थापित-त्रिनेत्र-लिङ्गमाहात्म्य (The Glory of the Trinetra Liṅga Established by Durvāsas)
अध्यायेऽस्मिन् सूत-ऋषिसंवादरूपेण दुर्वाससा स्थापितस्य त्रिनेत्रलिङ्गस्य माहात्म्यं कथ्यते। कश्चन मठाधिपः लिङ्गपूजां कुर्वन्नपि व्यवहारलाभेनोपार्जितं धनं लोभात् सञ्चिनोति, सुवर्णं च पिहिते पेटिकायां निधत्ते। दुḥशीलो नाम चौरः वैराग्यं नाटयित्वा मठं प्रविश्य शैवदीक्षां लभते, अवसरं प्रतीक्षते; यात्राकाले मुरला-नदीतीरे विश्रान्तौ गुरोः विश्वासवृद्ध्या पेटिका क्षणं सुलभा जाता, तदा स सुवर्णं हृत्वा पलायते। पश्चात् गृहस्थो भूत्वा स तीर्थक्षेत्रे दुर्वाससं ददर्श, लिङ्गसन्निधौ नृत्यगीतादिभक्तिं च पश्यति। दुर्वासाः वदति—एतत् लिङ्गं मया स्थापितं, यतः महेश्वरः नृत्यगीतस्तुत्यादिभक्त्या तुष्यति। ततः स प्रायश्चित्त-धर्ममार्गं निर्दिशति—कृष्णाजिनदानं, सुवर्णसहितेषु तिलपात्रेषु नित्यदानं, अपूर्णप्रासादस्य पूर्तिं गुरुदक्षिणारूपेण, तथा नैवेद्यपुष्पार्चनं भक्तिकलाः च। अन्ते फलश्रुतिः—चैत्रमासे दर्शनं वार्षिकपापनाशकं, स्नानाभिषेकादि दशकपापनाशकं, देवसन्निधौ नृत्यगीतं च आजीवनपापमोचनं मोक्षोपयोगि पुण्यं च जनयति।
Adhyaya 275
Nimbēśvara–Śākambharī Utpatti Māhātmya (Origin-Glory of Nimbēśvara and Śākambharī)
सूत उवाच—अत्र दुःशीलनामकः पुरुषः स्वदोषयुक्तोऽपि गुरुपादस्मरणपरायणः सन् गुरोर्नाम्ना शिवायतनं प्रतिष्ठापयामास। तत् दक्षिणदिशि स्थितं “निम्बेश्वर” इति विख्यातं, भक्त्या आधारकर्म कृत्वा गुरोः पादयोः स्मृतिं न जहाति। तस्य भार्या शाकम्भरी नाम्ना दुर्गाप्रतिमां स्वनाम्ना प्रतिष्ठापयत्, एवं शिव–देवीयोः युगलतीर्थं समभवत्। उभौ शेषधनं पूजोपयोगाय विनियुज्य देवताभ्यः ब्राह्मणेभ्यश्च दत्त्वा भिक्षावृत्त्या जीवनं चक्रतुः। कालेन दुःशीलो देहं त्यक्तवान्; शाकम्भरी दृढनिश्चया पतिदेहं गृहीत्वा चिताग्निं प्रविवेश—एषा कथा धर्मोपदेशरूपा, न तु विधिनिर्देशः। ततः उभौ दिव्यविमानेन स्वर्गं ययतुः, श्रेष्ठाभिरप्सरोभिः सेवितौ। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् दुःशीलस्य उत्तमाख्यानं पठन् अज्ञानकृतपापेभ्यः प्रमुच्यते; भक्तिदानतीर्थसम्बन्धस्य महिमा प्रकाश्यते।
Adhyaya 276
एकादशरुद्रोत्पत्ति-वर्णनम् | Origin Account of the Eleven Rudras (at Hāṭakeśvara-kṣetra)
अध्यायेऽस्मिन् संवादरूपेण संशय-निरासः क्रियते। ऋषयः पृच्छन्ति—रुद्रः एक एव, गौरी-पतिः स्कन्द-पिता च इति प्रसिद्धेः, कथं पुनरेकादश रुद्राः? सूतः रुद्रस्यैकत्वं प्रतिपाद्य, प्रसङ्गविशेषे तस्यैकादशरूप-प्रादुर्भावं व्याचष्टे। वाराणस्यां तपस्विनः हाटकेश्वरस्य प्रथम-दर्शनं लब्धुमिति व्रतं कुर्वन्ति; स्पर्धा जायते, यः प्रथमं न पश्यति स सर्वेषां श्रमजन्य-दोषं वहतीति नियमश्च। शिवः स्पर्धाभावं ज्ञात्वापि भक्तिं सम्मानयन् नागद्वारात् पातालात् प्रादुर्भूय त्रिशूलधारी त्रिनेत्रः कपर्दाभूषितश्चैकादशमूर्तिरूपेण स्थितः। तपस्विनः प्रणम्य दिग्रुद्रान् रक्षणकर्तॄंश्च स्तुवन्ति। शिवः ‘अहमेवैकादशधा’ इति निगदति, वरं ददाति; ते च हाटकेश्वर-क्षेत्रे सर्वतीर्थस्वरूपे एकादशरूपेण नित्यस्थितिं याचन्ते। स अनुमन्यते, एकं रूपं कैलासे तिष्ठतीति वदति, तथा च विश्वामित्र-ह्रदे स्नानं कृत्वा नामतः मूर्तिपूजनं कर्तव्यमिति विधिं स्थापयति; तेन पूजनेन महत् पुण्यवृद्धिः। फलश्रुतौ मोक्षोन्नतिः, दरिद्रस्य समृद्धिः, अपुत्रस्य सन्तानलाभः, रोगिणः आरोग्यं, शत्रुजयश्चोक्ताः; भस्मस्नान-नियमिनां षडक्षर-मन्त्रेण अल्पोपहारादपि फलवृद्धिः। चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां विशेषपूजा-कालो निर्दिश्य, एकादशरुद्राः महादेवस्य मूर्तय एव इति पुनः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 277
एकादशरुद्रसमीपे दानमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Donations in the Presence of the Eleven Rudras)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। मुनयः वाराणस्यां रुद्रसम्बद्धं ब्राह्मणनाम्नां एकादशकं किमिति पृच्छन्ति। कथकः हरिणा नियोजितान् रुद्ररूपान् इति निर्दिशन् नामानि गणयति—मृगव्याधः, सर्वज्ञः, निन्दितः, महायशाः, अजैकपादः, अहिर्बुध्न्यः, पिनाकी, परंतपः, दहनः, ईश्वरः, कपालि च। अनन्तरं मुनयः दानविधिं तथा पूर्वोक्तं जपं च पृच्छन्ति। कथकः क्रमबद्धं दानप्रकारं निर्दिशति—प्रत्यक्षा धेनवः पृथक् पृथक् दातव्याः, यथाक्रमं गुडसम्भवा, नवनीतसम्भवा, घृतसम्भवा, सुवर्णसम्भवा, लवणसम्भवा, रससम्भवा, अन्नसम्भवा, जलसम्भवा इत्यादिभिः सम्बन्धिताः। फलश्रुतौ उच्यते—एतानि दानानि कृत्वा दाता चक्रवर्ती भवति; विशेषतः एकादशरुद्रसमीपे दत्तं दानं महाफलप्रदम्। सर्वं कर्तुं न शक्येत् चेत् अपि, सर्वरुद्रार्पणबुद्ध्या यत्नेनैकां धेनुं दद्यात्।
Adhyaya 278
द्वादशार्कोत्पत्तिरत्नादित्योत्पत्तिमाहात्म्ये याज्ञवल्क्यवृत्तान्तवर्णनम् (Origin of the Twelve Suns and the Ratnāditya: Account of Yājñavalkya)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीन् प्रति कथयति—यद्यपि नभसि सूर्य एक एव दृश्यते, तथापि हाटकेश्वर-क्षेत्रे द्वादश सूर्यरूपाणि विधिवत् प्रतिष्ठाप्यन्ते। तस्य कारणं याज्ञवल्क्यस्य दीक्षाप्रतिष्ठासम्बन्धेन निरूप्यते; सावित्र्याः शापात् ब्रह्मणोऽवतीर्णत्वं, ततो दाम्पत्यक्रमे यज्ञाचारशुद्धौ च जाताः धर्मसङ्कटाः च वर्ण्यन्ते। अनन्तरं शान्तिकर्मार्थं राज्ञां पुनःपुनर्याचनात् गुरोः शाकल्यस्य सह याज्ञवल्क्यस्य विवादः प्रवर्तते—अवमानः, निषेधः, गुरुशिष्यविग्रहः, तथा पूर्वाध्ययनस्य प्रतीकात्मकं त्यागरूपेण विद्यामन्त्राणां निष्कासनं च। ततः पुनःप्राप्त्यर्थं याज्ञवल्क्यः सूर्यं प्रति कठोरभक्तिं कृत्वा द्वादश मूर्तीरुत्पाद्य प्रतिष्ठापयति, तासां नामानि प्रमाणसूच्यां निर्दिश्य पूजोपहारैः समर्चयति। सूर्यः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददाति, अश्वस्य कर्णे उपदेशन्यायेन अद्भुतरीत्या वेदविद्यां पुनःप्रदाय याज्ञवल्क्यस्य वैदिकाधिकारं पुनरनुज्ञापयति। अन्ते तदुपदेशः प्रसारितः, तीर्थयात्राफलानि—पापक्षयः, स्वर्गारोहणं, मोक्षश्च—पाठकव्याख्यातॄणां प्रति प्रतिपाद्यन्ते; रविवासरे दर्शनं विशेषफलदं इति सूर्योपासनाया आचार्यपरम्परारूपं माहात्म्यं प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 279
पुराणश्रवणमाहात्म्यवर्णन (Glorification of Listening to the Purāṇa)
अध्यायः २७९ सूतेन धर्मोपदेशरूपेण प्रवर्तते। अत्र स्कन्दः पुराणं भृगवे (ब्रह्मणः पुत्र इति निर्दिष्टः) उपदिशति; ततः अङ्गिरसे, च्यवनाय, ऋचीकाय च क्रमशः प्रवहति—एषा परम्पराप्रतिष्ठा स्कन्दपुराणस्य प्रामाण्यं दर्शयति। अनन्तरं फलश्रुतिः—सज्जनसमाजे स्कन्दपुराणश्रवणं सञ्चितपापमलनाशकं, आयुष्यवर्धकं, सर्ववर्णाश्रमाणां कल्याणकरं च इति वर्ण्यते। हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यं अतुलपुण्यं, तस्य धर्ममाहात्म्यस्य ब्राह्मणाय दानं दीर्घस्वर्गफलप्रदं चोच्यते। पुत्रलाभः, धनसमृद्धिः, विवाहसिद्धिः, बान्धवसमागमः, राजविजयश्च इत्यादयः व्यावहारिकफलानि कथ्यन्ते। व्याख्यातुः/गुरोः पूजनं ब्रह्मविष्णुरुद्रपूजनतुल्यमिति नीतिः; अल्पोपदेशोऽपि द्रव्येण अप्रतिदेयः, अतः गुरवः सत्कार्याः—दक्षिणाभिः, आतिथ्येन च। श्रवणमेव सर्वतीर्थफलप्रदं, बहुजन्मकृतदोषशमनं च इति समापनम्।
FAQs about Tirtha Mahatmya
The place is presented as an ascetic forest in Ānarta where a crisis triggered by the falling of Śiva’s liṅga becomes the basis for establishing liṅga worship as uniquely authoritative; the site’s “glory” lies in being a setting where cosmic disorder is resolved through proper devotion and reinstatement of the liṅga.
Merit is framed through devotional correctness: sustained, faith-filled liṅga-pūjā (including tri-kāla worship) is said to lead to elevated spiritual outcomes (“parā gati”), and the act of honoring the liṅga is treated as honoring the triad of Śiva, Viṣṇu, and Brahmā.
The core legend is Śiva’s wandering after Satī’s separation, the ascetics’ curse causing the liṅga to fall into the earth and enter Pātāla, the ensuing cosmic omens, and the devas’ intervention culminating in the installation and worship of a golden liṅga named Hāṭakeśvara.