Adhyaya 269

Verse 1

सूत उवाच । कपालेशस्य माहात्म्यं श्रूयतामधुना द्विजाः । चतुर्थस्य महाभागास्तत्र क्षेत्रे स्थितस्य च

सूत उवाच—अधुना द्विजाः, कपालेशस्य माहात्म्यं शृणुत; तत्र क्षेत्रे स्थितस्य चतुर्थस्य महाभागस्य देवस्य।

Verse 2

श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात्प्रमुच्यते

श्रुतमात्रेण येनात्र नरः पापात् प्रमुच्यते।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । त्रयाणां चैव लिंगानां पूर्वोक्तानां महामते । श्रुतास्माभिः समुत्पत्तिःकपालेश्वरवर्जिता । केनायं स्थापितो देवः कपालेश्वरसंज्ञितः

ऋषय ऊचुः—हे महामते, पूर्वोक्तानां त्रयाणां लिङ्गानां समुत्पत्तिः श्रुतास्माभिः; कपालेश्वरस्य तु वर्जिता। अयं कपालेश्वरसंज्ञितो देवः केन स्थापितः?

Verse 4

तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्पूजिते च वदस्व नः

तस्मिन् देवदर्शने किं फलं स्यात्, पूजिते च किं फलं भवेत्—एतदस्मान् प्रति वदस्व।

Verse 5

सूत उवाच । इंद्रेण स्थापितः पूर्वमेष देवो द्विजोत्तमाः । कपालेश्वसंज्ञस्तु ब्रह्महत्या विमुक्तये

सूत उवाच—हे द्विजोत्तमाः, एष देवः पूर्वम् इन्द्रेण स्थापितः। कपालेश्वरसंज्ञोऽयं ब्रह्महत्यापापविमुक्तये पूज्यते।

Verse 7

तत्प्रभावत्सुरश्रेष्ठ स्तया मुक्ते द्विजोत्तमाः । पापं पूरुषदानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । अन्योऽपि यो नरस्तं च पूजयित्वा प्रभक्तितः । प्रयच्छेद्ब्राह्मणेन्द्राय शुद्धये पापपूरुषम् । स मुच्येत्पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्

तत्प्रभावात् सुरश्रेष्ठः सा ब्रह्महत्या द्विजोत्तमाः, तया मुक्तः। ‘पूरुषदानेन पापं नश्यति’ इत्येषा वैदिकी श्रुतिः। अन्योऽपि यो नरः तं प्रभक्तितः पूजयित्वा, शुद्धये ब्राह्मणेन्द्राय पापपूरुषं प्रयच्छेत्; स घोरात् ब्रह्महत्यासमुद्भवात् पातकात् मुच्येत।

Verse 8

दक्षिणामूर्तिमासाद्य प्रोवाचेदं बृहस्पतिः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं वीक्ष्य शंकरम्

दक्षिणामूर्तिमासाद्य बृहस्पतिरिदं प्रोवाच—हाटकेश्वरजे क्षेत्रे गत्वा तं शंकरं वीक्षस्व।

Verse 9

यो ददाति शरीरं च कृत्वा हेममयं ततः । मुच्यते नात्र संदेहः पातकैः पूर्वसंयुतैः

यो हेममयं शरीररूपं विधिवत् ददाति, स पूर्वसंचितैः पातकैः निःसन्देहं मुच्यते।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता सुरेन्द्रस्य हि सूतज । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—हे सूतज, सुरेन्द्रस्य ब्रह्महत्या कथं जाता? एतत् सर्वं नः आचक्ष्व; अस्माकं परं कौतूहलं।

Verse 11

कपालेश्वरसंज्ञस्तु कथं देवोऽत्र संस्थितः । ब्रह्महत्या कथं नष्टा तत्प्रभावाद्दिवस्पतेः

कपालेश्वरसंज्ञो देवः अत्र कथं संस्थितः? तथा तस्य प्रभावात् दिवस्पतेः ब्रह्महत्या कथं नष्टा?

Verse 12

स पापपूरुषो देयो विधिना केन सूतज । कैर्मंत्रैः स हि देयः कैश्चैव ह्युपस्करैः

हे सूतज, स पापपूरुषो विधिना केन देयः? कैर्मन्त्रैः स देयः, कैश्चोपस्करैः पदार्थैश्च?

Verse 13

दर्शनात्पूजनाच्चापि किं फलं जायते नृणाम् । अदत्त्वा स्वशरीरं वा पूजया केवलं वद

नृणां दर्शनात् पूजनाच्च किं फलं जायते? स्वशरीरदानं विना केवलया पूजयाऽपि किं लभ्यते, तद् वद।

Verse 14

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यां श्रुत्वापि महाभागा नरः पापात्प्रमुच्यते

सूत उवाच—अहं वः एतां पुरातनीं कथां कीर्तयिष्यामि; यां श्रुत्वा एव, हे महाभागाः, नरः पापात् प्रमुच्यते।

Verse 15

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि विहितैरन्यजन्मजैः । दृष्टमात्रेण येनात्र पातकात्तद्दिनोद्भवात् । मुच्यते नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

अज्ञानात् ज्ञानतो वा, अन्यजन्मकृतैर्विहितैः पातकैर्भारितोऽपि यः; अत्र तीर्थं दृष्टमात्रेण तद्दिनोद्भवात् पातकात् मुच्यते—नात्र संशयः; सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 16

पुरा त्वष्टुः सुतो जज्ञे वृत्रो हि द्विजसत्तमाः । पुलोमदुहितुः पार्श्वाद्विभावर्याः सुवीर्यवान्

पुरा, हे द्विजसत्तमाः, त्वष्टुः सुतो वृत्रो जज्ञे; पुलोमदुहितुः विभावर्याः पार्श्वात् सुवीर्यवान्।

Verse 17

स बाल एव धर्मात्मा आसीत्सर्वजनप्रियः । दानवं भावमुत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः

स बाल एव धर्मात्मा आसीत् सर्वजनप्रियः; दानवं भावम् उत्सृज्य द्विजभक्तिपरायणः।

Verse 18

स गत्वा पुष्करारण्यं परमेण समाधिना । तोषयामास देवेशं पद्मजं तपसि स्थितः

स पुष्करारण्यं गत्वा परमेण समाधिना; तपसि स्थितः पद्मजं देवेशं तोषयामास।

Verse 19

तस्य तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिगोचरमागतः । प्रोवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम्

तस्मिन् तुष्टः स्वयं ब्रह्मा दृष्टिपथमुपागतः । उवाच वरदोऽस्मीति किं ते कृत्यं करोम्यहम् ॥

Verse 20

वृत्र उवाच । यदि तुष्टोसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे । ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम्

वृत्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव ब्राह्मणत्वं प्रयच्छ मे । ब्राह्मणत्वं समासाद्य साधयामि परं पदम् ॥

Verse 21

तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम । ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे

तेन किंचिदसाध्यं न ब्राह्मण्येन भवेन्मम । ब्राह्मणेन समं चान्यन्न किंचित्प्रतिभाति मे ॥

Verse 22

परमं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् । तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे

परं दैवतं किंचिन्न विप्राद्विद्यते परम् । तस्मान्मे हृत्स्थितं नान्यदपि राज्यं त्रिविष्टपे ॥

Verse 23

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः । ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम्

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुष्टस्तस्य पितामहः । ब्राह्मणत्वं स्वयं दत्त्वा ततः प्रोवाच सादरम् ॥

Verse 24

मया त्वं विहितो विप्र पुत्र प्रकुरु वांछितम् । प्रसादयस्व सततं ब्राह्मणान्ब्रह्मवित्तमान्

मया त्वं विधिवत् विप्रत्वे प्रतिष्ठापितः, हे पुत्र। इदानीं स्वाभिलषितं साधय; तथा ब्रह्मविदां ब्राह्मणानां सततं प्रसादं समुपार्जय।

Verse 25

ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैश्च प्रीयंते सर्वदेवताः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीया द्विजोत्तमाः

ब्राह्मणैः सुप्रसन्नैः सर्वदेवताः प्रीयन्ते। तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्विजोत्तमाः पूजनीयाः सत्कर्तव्याश्च।

Verse 26

सूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन वृत्रोऽभूद्ब्राह्मणस्ततः । ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणः

सूत उवाच—एवमुक्तः स तदा वृत्रः ततः ब्राह्मणोऽभवत्। ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतो ब्रह्मचर्यपरायणश्च।

Verse 27

तस्मिंस्तपसि संस्थे तु हता इंद्रेण दानवाः । वंशोच्छेदे समापन्ने दानवानां महात्मनाम्

तस्मिन् तपसि संस्थे तु दानवाः इन्द्रेण हताः। महात्मनां दानवानां वंशोच्छेदे समापन्ने।

Verse 28

ततस्ते दानवाः सर्वे पराभूताः सुरैस्ततः । स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः

ततः सर्वे दानवाः सुरैः पराभूताः। स्वं स्थानं संपरित्यज्य दुःखशोकसमन्विताः अभवन्।

Verse 29

तन्मातरं पुरस्कृत्वा तत्सकाशमुपागताः । स च तां मातरं दृष्ट्वा वृतां तैश्च समन्वितः

ते मातरं पुरस्कृत्य तस्य समीपमुपागताः। स च तां मातरं दृष्ट्वा तैः परिवृतां समन्वितां च तेषामागमनं सम्यगवेक्षत॥

Verse 30

दानवैश्च पराभूतैस्तथाभूतां च मातरम् । किमागमनकृत्यं च दुःखितानां ममांतिके

दानवैः पराभूतैः तथा तां मातरं च तथावस्थां निरीक्ष्य स उवाच— ‘दुःखितानां युष्माकं ममांतिके किमागमनकृत्यम्?’॥

Verse 31

दानवा ऊचुः । वयं देवैः पराभूता भवंतं शरणागताः । क्व यामोऽन्यत्र चाऽस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः

दानवा ऊचुः— ‘वयं देवैः पराभूताः भवंतं शरणं गताः। क्व यामोऽन्यत्र? अस्माकं त्वां विना नास्ति संश्रयः’॥

Verse 32

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः प्रोवाच सादरम् । देवानहं हनिष्यामि गम्यतां तत्र मा चिरम्

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः सादरं प्रोवाच— ‘देवानहं हनिष्यामि; गम्यतां तत्र, मा चिरम्’॥

Verse 33

तवागमनकृत्यं च मातः कथय सांप्रतम्

अधुना, मातः, तवागमनकृत्यं कथय सांप्रतम्॥

Verse 34

मातोवाच । तथा कुरु महाभाग शीघ्रं दारपरिग्रहम् । वंशवृद्धौ प्रमाणं चेद्वाक्यं तव ममोद्भवम्

मातोवाच—तथा कुरु महाभाग, शीघ्रं दारपरिग्रहम्। वंशवृद्धिः प्रमाणं चेत्, तव वाक्यं ममोद्भवैः सिद्ध्यतु॥

Verse 35

एष एव परो धर्म एष एव परो नयः । पुत्रस्य जननीवाक्यं यत्करोति समाहितः

एष एव परो धर्मः, एष एव परो नयः। यत् पुत्रः समाहितात्मा जननीवाक्यं करोति॥

Verse 36

तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता । जनन्यां जीवमानायां तथैव च सुतस्य च

तथा स्त्रीणां पतिं मुक्त्वा नान्यास्ति भुवि देवता। जनन्यां जीवमानायां तथैव सुतस्य च॥

Verse 37

अतिक्रम्य च या नारी पतिं धर्मपरा भवेत् । तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः

अतिक्रम्य पतिं या नारी धर्मपरा भवेत्। तत्सर्वं विफलं तस्या जायते नात्र संशयः॥

Verse 38

पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि । करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च

पुत्रः स्वजननीवाक्यं योऽतिक्रम्य यथारुचि। करोति धर्मकृत्यानि तानि सर्वाणि तस्य च॥

Verse 39

भवंति च तथा नूनं वृथा भस्महुतं यथा । अरण्ये रुदितानीव ऊषरे वापितानि च

भवन्ति च तथा नूनं निष्फलाः कर्मसञ्चयाः। भस्मन्याहुतिवद्वृथा, अरण्ये रुदितं यथा, ऊषरे बीजवापनं च॥

Verse 40

यथैव बधिरस्याग्रे गीतं नृत्यमचक्षुषः । तद्वन्मातृमतादन्यकृतं पुत्रस्य धर्मजम्

यथा बधिरमग्रे गीतं नृत्यं चाक्षुषोऽग्रतः। तथा मातृमतातीतं पुत्रस्य धर्मकर्म तत्॥

Verse 41

सर्वं कर्म न संदेहस्तेनाहं त्वामुपागता । बंधूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः

सर्वं कर्म न सन्देहस्तेनाहं त्वामुपागता। बन्धूनां वचनात्पुत्र दुःखार्ता च विशेषतः॥

Verse 42

किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक । आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु

किं वा ते बहुनोक्तेन भूयो भूयश्च पुत्रक। आनृण्यं जायते यद्वत्पितॄणां तत्तथा शृणु॥

Verse 43

तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः संचिंत्य चेतसि

तव वत्स प्रमाणं चेत्कुरुष्व च वचो मम। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वृत्रः सञ्चिन्त्य चेतसि॥

Verse 44

श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण न मातुर्विद्यते परम् । स तथेति प्रतिज्ञाय आनिनाय परिग्रहम्

श्रुतिस्मृत्युपदिष्टेन मार्गेण मातुः परं न विद्यते। स “तथेति” प्रतिज्ञां कृत्वा यथोचितं परिग्रहम् अङ्गीचकार॥

Verse 45

त्वष्टा तस्मै ददौ प्रीतस्ततो रत्नान्यनेकशः । संख्याहीनानि तस्यैव कुप्याकुप्यमनंतकम्

ततः प्रीतो त्वष्टा तस्मै रत्नान्यनेकशः ददौ। संख्याहीनानि, कुप्याकुप्यं च तस्यैव अनन्तकं निधिमिव॥

Verse 46

हस्त्यश्वयानकोशाढ्यं सोऽभिषिक्तः पदे निजे । दानवानां महावीर्यो ब्राह्मण्येन समन्वितः

हस्त्यश्वयानकोशाढ्यः स स्वपदे निजेऽभिषिक्तः। दानवानां महावीर्यः, ब्राह्मण्येन समन्वितः॥

Verse 47

अभिषिक्तं तदा वृत्रं स्वराज्ये तेऽसुरादयः । श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टास्तस्य वृत्रस्य बांधवाः

तदा स्वराज्ये वृत्रेऽभिषिक्ते, तेऽसुरादयः। तस्य वृत्रस्य बान्धवाः श्रुत्वाभिषेकं संहृष्टा बभूवुः॥

Verse 48

दानवाश्च समाजग्मुर्ये तत्रासन्पुरोगताः । पातालाद्गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च । कृतवैराः समं देवैः कोपेन महता वृताः

दानवाश्च समाजग्मुः ये तत्रासन् पुरोगताः। पातालाद् गिरिदुर्गाच्च स्थलदुर्गेभ्य एव च। कृतवैराः समं देवैः, कोपेन महता वृताः॥

Verse 49

ततः प्रोत्साहितः सर्वैर्दानवैः स महाबलः । प्रस्थितः शत्रुनाशाय महेन्द्रभवनं प्रति

ततः सर्वैर्दानवैः प्रोत्साहितः स महाबलः शत्रुनाशाय प्रस्थितो महेन्द्रभवनं प्रति जगाम।

Verse 50

शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य समायांतं युयुत्सया । सन्मुखः प्रययौ हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः

शक्रोऽपि वृत्रमाकर्ण्य युयुत्सया समायान्तं हृष्टः सर्वदेवसमन्वितः सन्मुखः प्रययौ।

Verse 51

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे नित्यमेव दिवानिशम्

ततः देवानां दानवैः सह मेरुपृष्ठे सुविस्तीर्णे दिवानिशं नित्यमेव समभवद्युद्धम्।

Verse 52

नित्यं पराजयो जज्ञे देवानां दानवैः सह । तत्रोवाच गुरुः शक्र मा युद्धं कुरु देवप

नित्यं देवानां दानवैः सह पराजयो जज्ञे; ततो गुरुः शक्रं प्रोवाच— ‘हे देवपते, मा युद्धं कुरु।’

Verse 53

वृत्रोऽयं दारुणो युद्धे बलद्वयसमन्वितः । चत्वारश्चाग्रतो वेदाः पृष्ठतः सशरं धनुः

‘अयं वृत्रो युद्धे दारुणो बलद्वयसमन्वितः; अग्रतः चत्वारो वेदाः, पृष्ठतः सशरं धनुः।’

Verse 54

तेन जेयतमो दैत्यस्तवैव च महाहवे । तस्मात्संधानमेतेन त्वं कुरुष्व शचीपते

तेन कारणेन महाहवे तव जयाय दैत्योऽयं अतिदुर्जयः। तस्मात् शचीपते, एतेन सह संधानं कुरुष्व।

Verse 55

ततो विश्वासमाया तं जहि वज्रेण दानवम् । षडुपायै रिपुर्वध्य इति शास्त्रनिदर्शनम्

ततो विश्वासमायया तं दानवं वज्रेण जहि। षडुपायैः रिपुर्वध्य इति शास्त्रेषु निदर्शनम्।

Verse 56

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

भुञ्जानं शयानं वा, स्वकामां कन्यामपि दत्त्वा, विप्रदानेन संयोज्य, गुरुमपि शपथेन बद्ध्वा—मायाप्रपञ्चमासाद्य तस्मादेवं समाचर।

Verse 57

इन्द्र उवाच । यद्येवं च स्वयं गत्वा त्वं विश्वासे नियोजय । तव वाक्येन विश्वासं नूनं यास्यति दानवः

इन्द्र उवाच—यद्येवं, त्वं स्वयं गत्वा तं विश्वासे नियोजय। तव वाक्येन दानवो नूनं विश्वासं यास्यति।

Verse 58

सूत उवाच । शक्रस्य मतमाज्ञाय प्रतस्थे च बृहस्पतिः । यत्र वृत्रः स्थितो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः

सूत उवाच—शक्रस्य मतमाज्ञाय बृहस्पतिः प्रतस्थे। यत्र वृत्रो दैत्यो युद्धार्थं कृतनिश्चयः स्थितः।

Verse 59

वृत्रोऽपि तं समालोक्य स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिम् । सदैव द्विजभक्तः स हृष्टात्मा समपद्यत । विशेषात्प्रणिपत्योच्चैर्वाक्यमेतदभाषत

वृत्रोऽपि तं स्वयं प्राप्तं बृहस्पतिं समालोक्य, सदा द्विजभक्तत्वात् हृष्टात्मा बभूव। विशेषतः प्रणिपत्योच्चैः स वाक्यमिदमभाषत॥

Verse 60

वृत्र उवाच । स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ किं करोमि प्रशाधि माम् । प्रिया मे ब्राह्मणा यस्मात्तस्मात्कीर्तय सांप्रतम्

वृत्र उवाच—स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ! किं करोमि? प्रशाधि माम्। ब्राह्मणाः प्रिया मे, तस्मात् सांप्रतम् कीर्तय कर्तव्यम्॥

Verse 61

बृहस्पतिरुवाच संदिग्धो विजयो युद्धे यस्माद्दैवेन सत्तम । तस्मात्कुरु महेंद्रेण व्यवस्थां वचनान्मम

बृहस्पतिरुवाच—सत्तम, दैवाधीनत्वात् युद्धे विजयः संदिग्धः। तस्मान्मम वचनात् महेन्द्रेण सह व्यवस्थाṃ कुरु॥

Verse 62

त्वं भुंक्ष्व भूतलं कृत्स्नं शक्रश्चापि त्रिविष्टपम् । व्यवस्थयाऽनया नित्यं वर्तितव्यं परस्परम्

त्वं कृत्स्नं भूतलं भुंक्ष्व, शक्रश्चापि त्रिविष्टपम्। अनया व्यवस्थया नित्यं परस्परं वर्तितव्यम्॥

Verse 63

वृत्र उवाच । अहं तव वचो ब्रह्मन्करिष्यामि सदैव हि । संगमं कुरु शक्रेण सांप्रतं मम सद्द्विज

वृत्र उवाच—ब्रह्मन्, तव वचः सदैव करिष्यामि नूनम्। सद्द्विज, सांप्रतम् मम शक्रेण सह संगमं कुरु॥

Verse 64

सूत उवाच । अथ शक्रं समानीय बृहस्पतिरुदारधीः । वृत्रेण सह संधानं चक्रे चैव परस्परम्

सूत उवाच—अथ उदारधीः बृहस्पतिः शक्रं समानीय वृत्रेण सह तयोः परस्परं संधानं चकार।

Verse 65

एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ । प्रहृष्टौ गतवन्तौ तौ ततश्चैव निजं गृहम्

एकारिमित्रतां गत्वा तावुभौ दैत्यदेवपौ प्रहृष्टौ ततः स्वं स्वं गृहं जग्मतुः।

Verse 66

अथ शक्रच्छलान्वेषी सदा वृत्रस्य वर्तते । न च्छिद्रं लभते क्वापि वीक्षमाणोपि यत्नतः

अथ शक्रच्छलान्वेषी वृत्रः सदा सावधानोऽभवत्; यत्नतः पश्यन्नपि क्वापि छिद्रं नालभत।

Verse 67

कथंचिदपि सोऽभ्येति तत्सकाशं पुरंदरः । किंचिच्छिद्रं समासाद्य तत्प्रतापेन दह्यते

कथंचिदपि पुरंदरः तस्य समीपमभ्येत्य किंचिच्छिद्रं प्राप्य, तस्य प्रतापेन दग्धोऽभवत्।

Verse 68

इंद्र उवाच । न शक्नोमि च तं दैत्यं वीक्षितुं च कथंचन । तेजसा सर्वतो व्याप्तं तत्कथं सूदयाम्यहम्

इंद्र उवाच—न शक्नोमि तं दैत्यं कथंचनापि वीक्षितुम्; तेजसा सर्वतो व्याप्तं, तं कथं सूदयाम्यहम्?

Verse 69

तस्मात्कंचिदुपायं मे तद्वधार्थं प्रकीर्तय । यथा शक्नोमि तत्सोढुं तेजस्तस्य दुरात्मनः

तस्मात् मे कञ्चिदुपायं तद्वधार्थं प्रकीर्तय, येनाहं तस्य दुरात्मनः प्रचण्डतेजः सोढुं शक्नोमि।

Verse 70

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा बृहस्पतिः । ततः प्रोवाच तं शक्रं विनयावनतं स्थितम्

सूत उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिः चिरं ध्यात्वा, विनयावनतं पुरतः स्थितं शक्रं ततः प्रोवाच।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । तस्य ब्राह्म्यं स्थितं तेजः सम्यग्गात्रे पुरंदर । वीक्षितुं नैव शक्नोषि तेन त्वं त्रिदशाधिप

बृहस्पतिरुवाच—पुरन्दर, तस्य गात्रे सम्यक् ब्राह्म्यं तेजः स्थितम्; तेन त्वं त्रिदशाधिप तं वीक्षितुमपि न शक्नोषि।

Verse 72

तथा ते कीर्तयिष्यामि तस्योपायं वधोद्भवम् । वधयिष्यसि येनात्र तं त्वं दानवसत्तमम्

तथाहं तस्य वधोद्भवम् उपायं ते कीर्तयिष्यामि; येन त्वं अत्रैव तं दानवसत्तमं वधयिष्यसि।

Verse 73

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रितः । दधीचिर्नाम विप्रर्षिः शतयोजनमुच्छ्रितः

प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करारण्यमाश्रित्य दधीचिर्नाम विप्रर्षिः वसति, शतयोजनमुच्छ्रित इव महात्मा।

Verse 74

तत्र नित्यं तपः कुर्वन्स्तौति नित्यं पितामहम् । स निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठः प्राणानां धारणे हरे

तत्र स नित्यं तपः कुर्वन् नित्यं पितामहं स्तौति। प्राणधारणमात्रेण निर्विण्णो मुनिश्रेष्ठो हरिं प्रति वैराग्यमापन्नः॥

Verse 75

चिरंतनो मुनिः स स्याज्जरयातिसमावृतः । तं प्रार्थय द्रुतं गत्वा तस्यास्थीनि गुरूणि च

स चिरन्तनो मुनिः स्यात् जरायातिसमावृतः। तं द्रुतं गत्वा प्रार्थय, तस्य गुरूण्यस्थीनि च याचस्व॥

Verse 76

स ते दास्यस्त्यसंदिग्धं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान् । तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति

स ते दास्यति निःसन्देहं त्यक्त्वा प्राणानतिप्रियान्। तस्यास्थिभिः प्रहरणं वज्राख्यं ते भविष्यति॥

Verse 77

अमोघं ते ततो नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि । तस्य वज्रस्य तत्तेजो ब्रह्मतेजोऽभिबृंहितम् । तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति

ततः तेऽमोघं शस्त्रं नूनं त्वं वृत्रं सूदयिष्यसि। तस्य वज्रस्य यत्तेजो ब्रह्मतेजोऽଭिबृंहितम्। तेन वृत्रोद्भवं तेजः प्रशमं संप्रयास्यति॥

Verse 78

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह । जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती

सूत उवाच—तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रः सर्वैर्दैवगणैः सह। जगाम पुष्करारण्ये यत्र प्राची सरस्वती॥

Verse 79

त्रयस्त्रिंशत्समोपेता तीर्थानां कोटिभिर्युता । दधीचेराश्रमं तत्र सोऽविशच्चित्रसंयुतम्

त्रयस्त्रिंशद्देवैः सहोपेतः, तीर्थकोटिभिरावृतः सन्, स तत्र दधीचेराश्रमं चित्रविभूषितं प्रविवेश।

Verse 80

क्रीडंते नकुलैः सर्पा यत्र तुष्टिं गता मिथः । मृगाः पंचाननैः सार्धं वृषदंशास्तथाऽखुभिः

यत्र सर्पा नकुलैः सह क्रीडन्ति, परस्परं तुष्टिं गताः; मृगाः पञ्चाननैः सह वसन्ति, वृषदंष्ट्राश्चाखुभिः सह।

Verse 81

उलूक सहिताः काका मिथो द्वेषविवर्जिताः । प्रभावात्तस्य तपसो दधीचेः सुमहात्मनः

उलूकैः सह काकाः, मिथो द्वेषविवर्जिताः; तस्य सुमहात्मनो दधीचेस्तपसः प्रभावात्।

Verse 82

दधीचिरपि चालोक्य देवाञ्छक्रपुरोगमान् । समायातान्प्रहृष्टात्मा सत्वरं संमुखोभ्यगात्

दधीचिरपि देवान् शक्रपुरोगमान् समायातान् विलोक्य, प्रहृष्टात्मा सन् सत्वरं संमुखोऽभ्यगात्।

Verse 83

ततश्चार्घ्यं समादाय प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । शक्रमभ्यागतं प्राह किं ते कृत्यं करोम्यहम्

ततः स अर्घ्यं समादाय मुहुर्मुहुः प्रणिपत्य, अभ्यागतं शक्रमुवाच—“किं ते कृत्यं करोम्यहम्?”

Verse 84

गृहायातस्य देवेश तच्छीघ्रं मे निवेदय

गृहायातस्य देवेश, तच्छीघ्रं मे निवेदय।

Verse 85

इंद्र उवाच । आतिथ्यं कुरु विप्रेंद्र गृहायातस्य सन्मुने । त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देह्यविकल्पितम्

इन्द्र उवाच—आतिथ्यं कुरु विप्रेन्द्र, गृहायातस्य सन्मुने। त्वदस्थीनि निजान्याशु मम देहि अविकल्पितम्॥

Verse 86

अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर । अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति

अतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्सकाशं मुनीश्वर। अस्थिभिस्ते परं कार्यं देवानां सिद्धिमेष्यति॥

Verse 87

सूत उवाच । इंद्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः । ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्

सूत उवाच—इन्द्रस्य तद्वचः श्रुत्वा दधीचिस्तोषसंयुतः। ततः प्राह सहस्राक्षं सर्वैर्देवैः समन्वितम्॥

Verse 88

अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन । पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः

अहो नास्ति मया तुल्यः सांप्रतं भुवि कश्चन। पुण्यवान्यस्य देवेशः स्वयमर्थी गृहागतः॥

Verse 89

धन्यानि च ममास्थीनि यानि देवेश ते हितम् । करिष्यंति सदा कार्यं रक्षार्थं त्रिदिवौकसाम्

धन्यानि खलु ममास्थीनि, देवेश, यत् तव हितं सदा साधयिष्यन्ति; त्रिदिवौकसां रक्षार्थं कार्यं नित्यं करिष्यन्ति।

Verse 90

एषोऽहं संप्रदास्यामि प्रियान्प्राणान्कृते तव । गृहाण स्वेच्छयाऽस्थीनि स्वकार्यार्थं पुरंदर

एषोऽहं तव कृते प्रियान् प्राणान् संप्रदास्यामि; पुरंदर, स्वेच्छया ममास्थीनि गृहाण स्वकार्यार्थं।

Verse 91

एवमुक्त्वा महर्षिः स ध्यानमाश्रित्य सत्वरम् । ब्रह्मरंध्रेण निःसार्य प्राणमात्मानमत्यजत्

एवमुक्त्वा महर्षिः स सत्वरं ध्यानमाश्रित्य; ब्रह्मरन्ध्रेण प्राणं निःसार्य देहमात्मानमत्यजत्।

Verse 93

तस्मिन्नेव काले तु तस्यास्थीनि शतक्रतुः । प्रगृह्य विश्वकर्माणं ततः प्रोवाच सादरम्

तस्मिन्नेव काले शतक्रतुः तस्यास्थीनि प्रगृह्य; ततः सादरं विश्वकर्माणं प्रोवाच।

Verse 94

एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे कुरु त्वं वज्रमायुधम् । येन व्यापादयाम्याशु वृत्रं दानवसत्तमम्

एतैरस्थिभिः शीघ्रं मे वज्रमायुधं कुरु; येनाहं दानवसत्तमं वृत्रमाशु व्यापादयामि।

Verse 95

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः । यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृति

तस्य वचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा त्वरान्वितः । यथायुधं तथा चक्रे वज्राख्यं दारुणाकृतिम् ॥

Verse 96

षडस्रि शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् । प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते

षडस्रिं शतपर्वाख्यं मध्ये क्षामं विभीषणम् । प्रददौ च ततस्तस्मै सहस्राक्षाय धीमते ॥

Verse 97

अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् । समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम्

अथ तं स समादाय द्वादशार्कसमप्रभम् । समाधिस्थं चरैर्ज्ञात्वा वृत्रं संध्यार्चने रतम् ॥

Verse 98

ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् । चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः

ततश्च पृष्ठभागं स समाश्रित्य त्रिलोकराट् । चिक्षेप वज्रमुद्दिश्य तद्वधार्थं समुत्सुकः ॥

Verse 99

स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः । शक्रोपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे

स हतस्तेन वज्रेण दानवो भस्मसाद्गतः । शक्रोऽपि हतमज्ञात्वा भयात्तस्याथ दुद्रुवे ॥

Verse 100

मनुष्यरहिते देशे विषमे गुल्मसंवृते । लिल्ये शक्रस्तदा सर्वं मेने वृत्रमयं जगत्

मनुष्यशून्ये विषमे गुल्मैः संवृते देशे शक्रः तदा लिल्ये; सर्वं जगद् वृत्रमयमिव मेने।

Verse 101

एतस्मिन्नंतरे देवाः पश्यंतः सर्वतो दिशम् । सिद्धचारणगन्धर्वा आजग्मुश्च शतक्रतुम्

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वतो दिशं पश्यन्तः सिद्धचारणगन्धर्वैः सह शतक्रतुमाजग्मुः।

Verse 102

ततः कृच्छ्राच्च तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने । निलीनो भयसंत्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः

ततः कृच्छ्रात्तैर्दृष्टः शक्रोऽसौ गहने वने; निलीनो भयसन्त्रस्तो गुल्ममध्ये व्यवस्थितः।

Verse 103

देवा ऊचुः । किं त्वं भीतः सहस्राक्ष वृत्रोऽयं घातितस्त्वया । परिवारेण सर्वेण वीक्षितोऽस्माभिरेव च

देवा ऊचुः—किं त्वं भीतः सहस्राक्ष? वृत्रोऽयं त्वया घातितः; परिवारेण सर्वेण अस्माभिरेव च वीक्षितः।

Verse 104

अस्मादागच्छ गच्छामो गृहं प्रति पुरंदर । कुरु त्रैलोक्यराज्यं त्वं सांप्रतं हतकण्टकम्

अस्मादागच्छ; गृहं प्रति गच्छामः, पुरन्दर। सांप्रतम् हतकण्टकं त्रैलोक्यराज्यं त्वं कुरु।

Verse 105

तच्छ्रुत्वाऽथ विनिष्क्रांतो गुल्ममध्याच्छतक्रतुः । हृष्टरोमा हतं श्रुत्वा वृत्रं दानवसत्तमम्

तच्छ्रुत्वाऽथ शतक्रतुः गुल्ममध्याद्विनिष्क्रान्तः। वृत्रं दानवसत्तमं हतं श्रुत्वा हृष्टरोमा बभूव॥

Verse 106

अथ पश्यंति यावत्तं देवाः सर्वे शतक्रतुम् । तावत्तेजोविहीनं तद्गात्रं दुर्गंधितायुतम्

अथ यावत्सर्वे देवाः शतक्रतुं पश्यन्ति। तावत्तस्य गात्रं तेजोविहीनं दुर्गन्धियुतं बभूव॥

Verse 107

दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह । शक्रोऽयं सांप्रतं व्याप्तः पापया ब्रह्महत्यया

तद्दृष्ट्वा लोकगुरुर्ब्रह्मा देवान्सर्वानुवाच ह। शक्रोऽयं सांप्रतं पापया ब्रह्महत्यया व्याप्तः॥

Verse 108

यदनेन हतो वृत्रो ब्रह्मभूतश्छलेन सः । तस्मात्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

यदनेन वृत्रो ब्रह्मभूतः छलतः हतः। तस्मात्सुदूरेण त्याज्यः नो चेत्पापमवाप्स्यथ॥

Verse 109

ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽथ विनिर्मितः । पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्

ब्रह्मघ्नेन समं स्पर्शः संभाषोऽपि विनिर्मितः। पापाय जायते पुंसां तस्मात्तं दूरतस्त्यजेत्॥

Verse 110

आस्तां संस्पर्शनं तस्य संभाषो वा विशेषतः । दर्शनं वापि तस्याहुः सर्वपापप्रदं नृणाम्

आस्तां तस्य संस्पर्शनं, विशेषतः संभाषणं वा; तस्य दर्शनमपि नृणां सर्वपापप्रदं इति आहुः।

Verse 111

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्रह्मणो वाक्यं शक्रो दृष्ट्वाऽत्मनस्तनुम् । तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्

सूत उवाच—तद्ब्रह्मणो वाक्यं श्रुत्वा शक्रः स्वतनुं ददर्श; तेजसा संपरित्यक्तां दुर्गन्धेन समावृताम्।

Verse 112

ततः प्रोवाच लोकेशं दीनः प्रणतकन्धरः । तवाहं किंकरो देव त्वयेंद्रत्वे नियोजितः

ततः स दीनः प्रणतकन्धरः लोकेशं प्रोवाच—देव, अहं तव किंकरः; त्वया इन्द्रत्वे नियोजितः।

Verse 113

तस्मात्कुरु प्रसादं मे ब्रह्महत्याविनाशनम् । प्रायश्चित्तं विभो ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते

तस्मात् मे प्रसादं कुरु, ब्रह्महत्याविनाशनम्; विभो, प्रायश्चित्तं ब्रूहि येन शुद्धिः प्रजायते।

Verse 114

ब्रह्मोवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा बलसूदन । आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्

ब्रह्मोवाच—अष्टषष्टिषु तीर्थेषु त्वं स्नात्वा, बलसूदन; आत्मानं हेमजं देहि पापपूरुषसंज्ञितम्।

Verse 115

मंत्रवत्तं यथोक्तं च ब्राह्मणाय महात्मने । स्नात्वा पुण्यजले तीर्थे ब्रह्मघ्नोऽहमिति ब्रुवन्

मन्त्रवत्तं यथोक्तं च महात्मने ब्राह्मणाय समर्पयेत्। पुण्यजले तीर्थे स्नात्वा ‘अहं ब्रह्मघ्नः’ इति ब्रुवन् स्वापराधं निवेदयेत्॥

Verse 116

स्नातमात्रस्य ते हस्ताद्यत्र तत्पतति क्षितौ । तेजः संजायतेगात्रे दुर्गंधश्च प्रणश्यति

स्नातमात्रस्य ते हस्ताद् यत्र तत् क्षितौ पतति, तत्रैव गात्रे तेजः संजायते; दुर्गन्धश्च प्रणश्यति॥

Verse 117

तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च स्थाप्यं शक्र कपालकम् । महेश्वरस्य नाम्ना च पूजनीयं ततः परम्

तस्मिंस्तीर्थे त्वया तच्च शक्र कपालकं स्थापनीयम्। ततः परं महेश्वरनाम्ना तदेव पूजनीयं भवेत्॥

Verse 118

पंचभिर्वक्त्रमंत्रैश्च ततो देयाऽत्मतस्तनूः । हेमोद्भवा द्विजेन्द्राय ततः शुद्धिमवाप्स्यसि

ततः पञ्चभिर्वक्त्रमन्त्रैः स्वात्मतस्तनूं हेमोद्भवां कृत्वा द्विजेन्द्राय दद्यात्। ततः शुद्धिमवाप्स्यसि॥

Verse 119

शक्रस्तु तद्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कपालं वृत्रजं गृह्य तीर्थयात्रां ततो गतः

ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः तद्वचः श्रुत्वा शक्रः। वृत्रजं कपालं गृह्य ततस्तीर्ययात्रां गतः॥

Verse 120

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु गच्छन्स च सुरेश्वरः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे समायातः क्रमेण च

अष्टषष्टिषु तीर्थेषु भ्रमन् सुरेश्वरः क्रमात् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुण्यं समुपजगाम ह

Verse 121

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत्तस्माद्विनिर्गतः । कपालं पतितं तस्मात्स्वयमेव हतात्मनः

विश्वामित्रह्रदे स्नात्वा यावत् तस्माद् विनिर्गतः । तस्मात् स्वयमेवापतत् कपालं हतचेतसः

Verse 122

ततस्तं पूजयामास मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः । सर्वपापहरैः पुण्यैर्यथोक्तैर्ब्रह्मणा पुरा

ततः स तं समभ्यर्च्य मन्त्रैर्वक्त्रसमुद्भवैः । पुण्यैः सर्वपापघ्नैः पूर्वोक्तैर्ब्रह्मणा यथा

Verse 123

एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् । तच्छरीराद्द्विजश्रेष्ठा महत्तेजो व्यजायत

एतस्मिन्नेव काले तु दुर्गन्धो नाशमाप्तवान् । तच्छरीराद् द्विजश्रेष्ठ महत्तेजोऽभ्यजायत

Verse 124

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः । ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सह देवैः समागतः । ब्रह्महत्याविमुक्तं तं ज्ञात्वा सर्वसुराधिपम्

Verse 125

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्महत्याकृतो दोषो गतस्ते सुरसत्तम । शेषपापविशुद्ध्यर्थं स्वर्णदानं प्रयच्छ भोः

श्रीब्रह्मोवाच—सुरसत्तम, ब्रह्महत्याकृतो दोषस्तवापगतः। शेषपापविशुद्ध्यर्थं भोः स्वर्णदानं प्रयच्छ।

Verse 126

कपालमेतद्देशेऽत्र यत्त्वया परिपूजितम् । वृत्रस्य पंचभिर्मंत्रैर्हरवक्त्रसमुद्भवैः

अत्रैव देशे यत्कपालं त्वया परिपूजितम्, वृत्रप्रायश्चित्तार्थं हरवक्त्रसमुद्भवैः पञ्चभिर्मन्त्रैः।

Verse 127

प्रदास्यसि ततो भक्त्या हेमजामात्मनस्तनुम् । विधिना मंत्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति । यद्यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं प्रदाय ब्राह्मणाय भोः

ततः भक्त्या हेमजां स्वात्मतनुं प्रदास्यसि। विधिना मन्त्रयुक्तेन तव पापं प्रयास्यति। यत्पूर्वकृतं कृत्स्नं, भोः, ब्राह्मणाय प्रदाय।

Verse 128

एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ । तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं पापपिंडं निजं ददौ

एवमुक्तस्ततः शक्रो ब्रह्मणा सुरसंनिधौ। तथेत्युक्त्वा तु तत्कालं निजं पापपिण्डं ददौ।

Verse 129

कृत्वा हेममयं विप्रा ब्राह्मणाय महात्मने । गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये

हेममयं कृत्वा दानं महात्मने ब्राह्मणाय दत्तम्—गर्तातीर्थसमुत्थाय वाताख्यायाहिताग्नये।

Verse 130

एतस्मिन्नंतरे विप्रो गर्हितः सोऽथ नागरैः । धिग्धिक्पाप वृथा वेदा ये त्वया पारिताः पुरा

अथान्तरे नगरजनैः स विप्रो गर्हितोऽभवत्— “धिक् धिक् पापिन्! वृथा एव ते वेदाः, ये त्वया पुरा अधीताः।”

Verse 131

नास्माभिः सह संपर्कं कदाचित्त्वं करिष्यसि । गृहीतं यत्त्वया दानं पापपिंडसमुद्भवम्

“ନାସ୍ମାଭିଃ ସହ ସଂସର୍ଗଂ କଦାଚିତ୍ ତ୍ୱଂ କରିଷ୍ୟସି; ଯତ୍ ତ୍ୱୟା ଦାନଂ ଗୃହୀତଂ, ତତ୍ ପାପପିଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭବମ୍।”

Verse 132

ततः प्रोवाच विप्रः स उपमन्युकुलोद्भवः । विवर्णवदनो भूत्वा नाम्ना ख्यातः स वातकः

ତତଃ ସ ଉପମନ୍ୟୁକୁଲୋଦ୍ଭବୋ ବିପ୍ରଃ ପ୍ରୋବାଚ; ବିବର୍ଣ୍ଣବଦନୋ ଭୂତ୍ୱା, ‘ବାତକ’ ଇତି ନାମ୍ନା ଖ୍ୟାତୋऽଭବତ୍।

Verse 133

त्वया शक्र प्रदत्तो मे पापपिंडः स्वको यतः । मया प्रतिग्रहस्तेन दाक्षिण्येन कृतस्तव

“ହେ ଶକ୍ର! ତ୍ୱୟା ମେ ପ୍ରଦତ୍ତଃ ସ୍ୱକୀୟଃ ପାପପିଣ୍ଡଃ; ତେନ ତବ ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟେନ ମୟା ପ୍ରତିଗ୍ରହଃ କୃତଃ।”

Verse 134

न लोभेन सुरश्रेष्ठ पश्यतस्ते विगर्हितः । अहं च ब्राह्मणैः सर्वैरेतैर्नगरवासिभिः

“ନ ଲୋଭେନ, ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତବ ପଶ୍ୟତଃ ଅହଂ ବିଗର୍ହିତୋऽସ୍ମି; ଏତୈଃ ସର୍ୱୈଃ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ନଗରବାସିଭିଶ୍ଚ।”

Verse 135

तस्मान्नाहं ग्रहीष्यामि एतं तव प्रतिग्रहम्

तस्मादहं न ग्रहीष्यामि तवैतत् प्रतिग्रहम्।

Verse 136

भूयोऽपि तव दास्यामि न त्वं गृह्णासि चेत्पुनः ब्र । ह्मशापं प्रदास्यामि दारुणं च क्षयात्मकम्

भूयोऽपि तव दास्यामि; न त्वं गृह्णासि चेत् पुनः, ब्राह्मण, दारुणं क्षयात्मकं ब्रह्मशापं प्रदास्यामि।

Verse 137

इंद्र उवाच । वेदागंपारगो विप्रो यदि कुर्यात्प्रतिग्रहम् । न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवांभसा

इन्द्र उवाच—वेदागपारगो विप्रो यदि कुर्यात् प्रतिग्रहम्, न स पापेन लिप्येत पद्मपत्रमिवाम्भसा।

Verse 138

तस्मात्ते पातकं नास्ति शृणुष्वात्र वचो मम । एतैस्त्वं गर्हिते यस्माद्ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः

तस्मात्ते पातकं नास्ति; शृणुष्वात्र वचो मम। एतैस्त्वं गर्हितो यस्माद् ब्राह्मणैर्नगरोद्भवैः।

Verse 139

एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि । एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यंति तथा तव

एतेषां सर्वकृत्येषु प्रधानस्त्वं भविष्यसि; एतेषां पुत्रपौत्रा ये भविष्यन्ति तथा तव।

Verse 140

ते सर्वे चाज्ञया तेषां वर्तयिष्यंत्यसंशयम् । युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि द्विज

ते सर्वे तेषामाज्ञया निःसन्देहं प्रवर्तिष्यन्ति। हे द्विज, युष्मद्वाक्यविहीनं यत्कृत्यं स्वल्पमपि कृतं भवति…

Verse 141

तेषां संपत्स्यते वन्ध्यं यथा भस्महुतं तथा । कपालमोचनं नाम ख्यातमेतद्भविष्यति

तेषां तत्सर्वं वन्ध्यं सम्पत्स्यते, यथा भस्मनि हुतं हविः। ‘କପାଲମୋचन’ इति नाम्ना चैतत् ख्यातं भविष्यति।

Verse 142

ये तु संस्मृत्य मनुजाः कपालं मम सद्द्विज । तत्र श्राद्धं करिष्यंति ते नरा मुक्तिसंयुताः । श्राद्धपक्षे विशेषेण प्रयास्यंति परांगतिम्

ये तु मनुजाः मम कपालं संस्मृत्य, हे सद्द्विज, तत्र श्राद्धं करिष्यन्ति, ते नरा मुक्तिसंयुताः। श्राद्धपक्षे विशेषेण ते परां गतिं प्राप्स्यन्ति।

Verse 143

स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहम् । कृत्वा त्वद्गोत्रसंभूता ब्राह्मणा मत्प्रसादतः

स्थानबाह्यद्विजातीनां कुले दारपरिग्रहं कृत्वा, मत्प्रसादतः त्वद्गोत्रसम्भूता ब्राह्मणाः भविष्यन्ति।

Verse 144

व्यवहार्या भविष्यंति नगरे सर्वकर्मसु । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चादर्शनं गतः

नगरे सर्वकर्मसु ते व्यवहार्याः भविष्यन्ति। एवमुक्त्वा सहस्राक्षः ततश्चादर्शनं गतः।

Verse 145

वातोपि तेन वित्तेन प्रतिग्रहकृतेन च । चकार तत्र प्रासादं देवदेवस्य शूलिनः

वातोऽपि तेन प्रतिग्रहकृतवित्तेन देवदेवस्य शूलिनः तत्र प्रासादं चकार।

Verse 146

ततः प्रोवाच शक्रस्तान्ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति

ततः शक्रस्तान् नगरोद्भवान् ब्राह्मणान् प्रोवाच— कपालमोचने स्नात्वा यो देवं ह्यर्चयिष्यति।

Verse 147

ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम् । महापातकयुक्तो वा विपाप्मा संभविष्यति

ब्रह्महत्योद्भवं पापं तस्य नश्यत्यसंशयम्। महापातकयुक्तोऽपि विपाप्मा संभविष्यति॥

Verse 148

स तथेति प्रतिज्ञाय ब्राह्मणान्नगरोद्भवान् । तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामास शंकरम्

स तथेति प्रतिज्ञाय नगरोद्भवा ब्राह्मणाः। तत्रैव स्वाश्रमं कृत्वा पूजयामासुः शंकरम्॥

Verse 149

ततःप्रभृति यत्किंचित्तेषां कृत्यं प्रजायते । तद्वाक्येन प्रकुर्वंति तत्र ये नागरः स्थिताः

ततःप्रभृति तेषां यत्किंचित् कृत्यं प्रजायते। तद्वाक्येन प्रकुर्वन्ति तत्र ये नागराः स्थिताः॥

Verse 150

एतस्मात्कारणाज्जातो मध्यगो द्वितीयस्त्विह

एतस्मादेव कारणादिह ‘मध्यग’ इति द्वितीयः संज्ञाविशेषः समुत्पन्नः।

Verse 151

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् । कपालेश्वरदेवस्य शृण्वतां पठतां नृणाम्

एतद्वः सर्वमाख्यातम्—कपालेश्वरदेवस्य पापनाशनमाख्यानं, शृण्वतां पठतां च नृणाम्।

Verse 152

यथा देवेश्वरस्यात्र पापं नष्टं महात्मनः । ब्रह्महत्या यथा नष्टा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः

यथा देवेश्वरस्यात्र महात्मनः पापं नष्टं, तथा तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः ब्रह्महत्यापि नष्टा।

Verse 269

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वातकेश्वरक्षेत्रकपालमोचनेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये वातकेश्वरक्षेत्रे कपालमोचनेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।