Adhyaya 25
सूतो गङ्गामाहात्म्यरूपेणोपदेशकं वृत्तान्तं कथयति। चमत्कारपुरनिवासी शीलसम्पन्नो ब्राह्मणः चण्डशर्मा यौवनासक्त्या मोहितः सन् रात्रौ तृषितः, गणिकया जलमिति मत्वा मद्यं दत्तं पिबति। ब्राह्मणस्य मद्यपानदोषं ज्ञात्वा स प्रायश्चित्तार्थं विद्वद्ब्राह्मणसभां गच्छति; ते धर्मशास्त्रवचनं निर्दिशन्ति—पीतमद्यपरिमाणानुसारं अग्निवर्णं घृतं पातव्यमिति। तस्य प्रायश्चित्तसज्जायां माता-पितरौ आगच्छतः। पिता धर्मग्रन्थान् परामृश्य कठोरं प्रायश्चित्तं चिन्तयति, दान-तीर्थयात्रादीनि विकल्पानपि वदति; पुत्रस्तु नियतविधिमेव (मौञ्जीहोमादि च) कर्तुमिच्छति, माता-पितरौ च सहाग्निप्रवेशं निश्चिनुतः। तदा तीर्थयात्राप्रसङ्गेन आगतः शाण्डिल्यऋषिः समुदायं निन्दति—गङ्गासन्निधौ निरर्थकं मरणं मा कुरुत; गङ्गाभावस्थलेष्वेव तीव्रतपांसि विहितानीति। स तान् विष्णुपदीगङ्गां नयति; आचमन-स्नानमात्रेण चण्डशर्मा तत्क्षणं शुद्धो भवति, दिव्यवाणी (भारती) तस्य शुद्धिं प्रमाणयति। अध्यायः पश्चिमसीम्नि स्थितायाः गङ्गायाः ‘पापनाशिनी’ इति प्रभावं प्रतिपादयन्, अस्य तीर्थस्य सर्वपापहरत्वं सामान्यधर्मरूपेण स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः । तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यसंभवम्
सूत उवाच—तत्र पूर्वं ब्राह्मणसत्तमाः, आश्चर्यमभूत्; तदहं वः संप्रवक्ष्यामि गङ्गामाहात्म्यसम्भवम्।
Verse 2
चमत्कारपुरे विप्रः पुरासीत्संशितव्रतः । चंडशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः
चमत्कारपुरे पुरा विप्रः संशितव्रतः आसीत्; चण्डशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः।
Verse 3
स यदा यौवनोपेतस्तदा वेश्यानुरागकृत् । श्रोत्रियोऽप्यभवद्विप्रो यौवनोद्भारपीडितः
स यदा यौवनोपेतः तदा वेश्यायामनुरागं चकार; श्रोत्रियोऽपि स विप्रो यौवनोद्भारपीडितोऽभवत्।
Verse 4
स कदाचिन्निशीथेऽथ तृषार्तश्च समुत्थितः । प्रार्थयामास तां वेश्यां पानीयं पातुमुत्सहे
स कदाचिन्निशीथे तृषार्तः समुत्थाय तां वेश्यां प्रार्थयामास— “पानीयं पातुमिच्छामि” इति।
Verse 5
अथ सा सलिलभ्रांत्या करकं मद्यसंभवम् । समादाय ददौ पानं तस्मै निद्राकुलाय च
अथ सा सलिलभ्रान्त्या मद्यसम्भवं करकं समादाय, निद्राकुलाय तस्मै पानार्थं ददौ।
Verse 6
मुखमध्यगते मद्ये सोऽपि तां कोपसंयुतः । वेश्यां प्रभर्त्सयामास धिग्धिक्शब्दैर्मुहुर्मुहुः
मुखमध्यगते मद्ये स कोपसंयुतः सन्, तां वेश्यां धिग्धिगित्यादिशब्दैर्मुहुर्मुहुः प्रभर्त्सयामास।
Verse 7
किमिदंकिमिदं पापे त्वया कर्म विगर्हितम् । कृतं यन्मुखमध्ये मे प्रक्षिप्ता निंदिता सुरा
“किमिदं किमिदं पापे! त्वया कर्म विगर्हितं कृतम्; यन्मुखमध्ये मे निन्दिता सुरा प्रक्षिप्ता” इति।
Verse 8
ब्राह्मण्यमद्य मे नष्टं मद्यपानादसंशयम् । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये
“अद्य मे ब्राह्मण्यं मद्यपानादसंशयं नष्टम्; तस्मादात्मविशुद्धये प्रायश्चित्तं करिष्यामि” इति।
Verse 9
एवमुक्त्वा विनिष्क्रम्य तद्गृहाद्दुःखसंयुतः । रुरोदाथ तदा गत्वा करुणं निर्जने वने
एवमुक्त्वा स विनिष्क्रम्य तद्गृहाद् दुःखसंयुतः । ततः करुणं रुरोद निर्जने वने गत्वा ॥
Verse 10
ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः । त्यक्त्वा गात्रस्य रोमाणि समस्तानि द्विजोत्तमाः
ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः । समस्तानि गात्ररोमाणि त्यक्तवान् द्विजोत्तमः ॥
Verse 11
संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता । पठंति सर्वशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः
संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता । यत्र सर्वशास्त्राणि वेदान्ताश्च कृत्स्नशः पठ्यन्ते ॥
Verse 12
अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान् । जलभ्रांत्या सुरा पीता मया कुरुत निग्रहम्
अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान् । जलभ्रान्त्या सुरा पीता मया, कुरुत निग्रहम् ॥
Verse 13
अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः । तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम्
अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः । तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम् ॥
Verse 14
ब्राह्मणा ऊचुः । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि सुरां चेद्ब्राह्मणः पिबेत् । अग्निवर्णं घृतं पीत्वा तावन्मात्रंविशु ध्यति
ब्राह्मणा ऊचुः—अज्ञानात् ज्ञानतो वापि यदि ब्राह्मणः सुरां पिबेत्, तर्ह्यग्निवर्णं घृतं पीत्वा यावन्मात्रं तावन्मात्रेण स विशुद्ध्यति।
Verse 15
स त्वं वांछसि चेच्छुद्धिमग्निवर्णं घृतं पिब । यावन्मात्रा सुरा पीता तावन्मात्रं विशुद्धये
यदि त्वं शुद्धिं वाञ्छसि, तर्ह्यग्निवर्णं घृतं पिब; यावन्मात्रा सुरा पीता, तावन्मात्रं विशुद्धये।
Verse 16
स तथेति प्रतिज्ञाय घृतमादाय तत्क्षणात् । चक्रे वह्निसमं यावत्पानार्थं द्विजसत्तमाः
स तथेति प्रतिज्ञाय तत्क्षणाद् घृतमादाय, द्विजसत्तमः पानार्थं वह्निसमं यावत् चकार।
Verse 17
तावत्तस्य पिता प्राप्तः श्रुत्वा वार्तां सभार्यकः । किमिदं किमिदं पुत्र ब्रुवाणो दुःख संयुतः । अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा
तावत्तस्य पिता सभार्यकः श्रुत्वा वार्तां प्राप्तः। दुःखसंयुक्तः ‘किमिदं किमिदं पुत्र’ इति ब्रुवन्, अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा बभाषे।
Verse 20
संचिन्त्य धर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः । सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रहेतोरसंशयम्
धर्मशास्त्राणि संचिन्त्य पुनः पुनर्विचार्य च, ‘पुत्रहेतोः संशयम् विना सर्वस्वमपि दास्यामि’ इति निश्चयं चकार।
Verse 22
नान्यदस्ति सुरापाने प्रायश्चित्तं द्विजन्मनाम् । मौंजीहोमं विना विप्र यद्युक्तं तत्समाचर
सुरापानकृतदोषे द्विजन्मनां नान्यत् प्रायश्चित्तमस्ति। मौञ्जीहोमं विना, हे विप्र, यद्युक्तं तत् समाचर।
Verse 23
ततः स स्वसुतं प्राह नैव त्वं कर्तुमर्हसि । यच्छ दानानि विप्रेभ्यस्तीर्थयात्रां समाचर
ततः स स्वसुतं प्राह—नैव त्वं तत् कर्तुमर्हसि। विप्रेभ्यो दानानि देहि, तीर्थयात्रां च समाचर।
Verse 24
ततः शुद्धिं समाप्नोषि क्रमान्नियमसंयुतः । व्रतैश्च विविधैश्चीर्णैः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ततः क्रमेण नियमसंयुतः शुद्धिं समाप्नोषि। विविधैर्व्रतैश्चीर्णैः—सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्।
Verse 25
न ब्राह्मणसमादिष्टं प्रायश्चित्त विशुद्धये
ब्राह्मणैः समादिष्टं विना प्रायश्चित्तं विशुद्धये न भवति।
Verse 26
पुत्र उवाच । एतन्मम महाभागा यद्ब्रुवंति व्रतादिकम् । तस्मात्कार्यो मया तात मौंजीहोमो न संशयः
पुत्र उवाच—एतन्मम महाभागाः यद्ब्रुवन्ति व्रतादिकम्। तस्मात् कार्यो मया तात मौञ्जीहोमो न संशयः।
Verse 27
यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षंतुमर्हसि
यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि।
Verse 28
सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः । सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः
सूत उवाच—तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः। सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः॥
Verse 29
साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम् । तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्
साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम्। तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्॥
Verse 30
आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा । मौंजीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे
आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा। मौञ्जीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे॥
Verse 31
ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ । संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः
ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ। संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः॥
Verse 32
तावत्प्राप्तो मुनिर्नाम शांडिल्यो वेदपारगः । तीर्थयात्राप्रसंगेन तत्र देशे द्विजोत्तमाः
तदैव शाण्डिल्यनामा मुनिर्वेदपारगः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तस्मिन्देशे समागतः, हे द्विजोत्तमाः ॥
Verse 33
स वृत्तांतं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः । अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वान्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः
स वृत्तान्तं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः । सर्वान् ब्राह्मणान् अब्रवीद् भर्त्सयन् मुहुर्मुहुः ॥
Verse 34
अहो मूढतमा यूयं यदेतद्ब्राह्मणत्रयम् । वृथा मृत्युमवाप्नोति निग्रहे सुगमे सति
अहो यूयं परममूढाः, यदेतद् ब्राह्मणत्रयम् । सुगमे निग्रहे सति वृथा मृत्युमवाप्नोति ॥
Verse 35
अत्र कात्यायनेनोक्तं यद्वचः सुमहात्मना । तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे प्रायश्चित्ती तथाप्ययम्
अत्र कात्यायनेनोक्तं सुमहात्मना यद्वचः । तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे; प्रायश्चित्तं तथाप्ययम् ॥
Verse 36
चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते
चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सान्तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र गङ्गा न विद्यते ॥
Verse 37
अत्र विष्णुपदी गंगा तत्क्षेत्रे तु द्विजोत्तमाः । तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति
अत्रैव विष्णुपदी गङ्गा तस्मिन् क्षेत्रे द्विजोत्तमाः। तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति॥
Verse 38
मौंजीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत् । तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम्
मौञ्जीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत्। तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम्॥
Verse 39
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः । साधुसाध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः। साधु साध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने॥
Verse 40
ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः । यत्र विष्णुपदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता
ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः। यत्र विष्णुपदी गङ्गा स्वयमेव व्यवस्थिता॥
Verse 41
तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् । गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः । उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः
तत्र स ब्राह्मणो यावद्गङ्गातोयसमुद्भवम्। गण्डूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः॥ उदरादखिलं तोयं निष्क्रान्तं द्विजसत्तमाः॥
Verse 42
ततोऽवगाहते यावत्तस्यास्तोयं सुशोभनम् । तावदाकाशसंभूता गम्भीरोवाच भारती
ततो यावत्तस्याः सुशोभनं तोयमवगाहते स्म, तावदेवाकाशसमुद्भूता गम्भीरा भारती वाचमुदीरयामास।
Verse 43
शुद्धोऽयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् । स्नानादाचमनादेव तस्माद्यातु गृहं निजम्
अयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् शुद्धः; स्नानादाचमनादेव तस्मादयं स्वगृहं यातु।
Verse 44
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे चंडशर्मादयश्च ये । दिष्ट्यादिष्ट्येति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे
ततः चण्डशर्मादयः सर्वे ते ब्राह्मणाः ‘दिष्ट्या दिष्ट्या’ इति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे।
Verse 45
सूत उवाच । एवं प्रभावा सा विप्रा गंगा विष्णुपदी स्थिता । तस्य क्षेत्रस्य सीमांते पश्चिमे पापनाशिनी
सूत उवाच—एवं प्रभावा सा विप्राः गङ्गा विष्णुपदी तत्र स्थिता; तस्य क्षेत्रस्य सीमान्ते पश्चिमे पापनाशिनी।
Verse 46
एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम्; माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्।