Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ऋषय ऊचुः— सूतज, अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि त्वया उक्तानि, तान्येव नः नामतः स्पष्टं प्रकीर्तय।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

तथैव धरातले यानि अन्यानि तीर्थानि सन्ति, तानि कार्त्स्न्येन कीर्तय; नः परं कौतूहलं हि।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

सूत उवाच— द्विजसत्तमाः, भवद्भिः यानि तीर्थानि प्रोक्तानि, तथा भूतले अष्टषष्टिप्रमाणानि क्षेत्राणि च…

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

तानि सर्वाणि तीर्थानि भीतानि रसातलं प्रविष्टानि; मुनिशार्दूलाः, कलियुगेऽत्र पापस्य प्राबल्यात्।

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

एतदेव पुरा पार्वत्या परमेश्वरः पृष्टः; यद्भवद्भिरिदानीं मया पृष्टं तीर्थयात्राकृते, द्विजाः।

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः; सर्वैर्गणगणैः सार्धं वरासने समुपविष्टः।

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

प्रणामकरणार्थाय आगतेष्वमरेषु, तेषु सर्वेषु त्रिदिवालयं गतेषु; विप्रेन्द्राः, देवी अर्धासनगता वाक्यमेतदुवाच।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

देव्युवाच—देवदेव महादेव गङ्गाक्षालितशेखर; वद मे तीर्थमाहात्म्यं, यदि अहं वल्लभा तव।

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

भूतलेऽस्मिन् तीर्थानां तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च सन्ति। देव, संख्यया नामतोऽपि मह्यं सांप्रतम् कीर्तय॥

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

प्रभो, मम यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि च, तानि देवेश कीर्तय; देहिनां सुगम्यानि भवन्तु। समग्रतीर्थकीर्तनात् तेषां सर्वेषां फलं लभ्यते॥

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ईश्वर उवाच—वरारोहे, तीर्थशब्दो धर्मकृत्येषु वर्तते। सर्वेषु धर्मस्थानेषु तस्य तत्त्वं समाहिता शृणु॥

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थं साधुसमागमः। धर्मानुचिन्तनं चैव तथा नियमो यमः॥

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा। आश्रयाः सन्मुनीन्द्राणां देवानां च तथा प्रिये॥

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

भूमेः केचन भागाः पवित्रा एव; ते ‘तीर्थ’ इति कीर्त्यन्ते। तेषां दर्शनमात्रेण स्मरणेन च तत्रावगाहनेन च जन्तवो जन्मशतोद्भवैः पापैरपि मुच्यन्ते।

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

तथा ये पातकिनो ये च विश्वासघातकाः, तेऽपि सर्वे तेषु तीर्थेष्ववगाहनात् मुक्ताः स्युः।

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

एवं पापानि नाशं यान्ति, सर्वाङ्गसुन्दरि। इह देहिनां ब्रह्मवधात् यत् पापं भवेत्, तदपि तीर्थसंसर्गात् निःसन्देहं प्रलयं याति।

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

ममापि पुरा करसंलग्नं ब्रह्मणः कपालं तीर्थसंसर्गात् तेषां चावगाहनात् पतितं।

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना स्नातव्यं।

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

यत्र सम्यक् स्नातैर्नरैः सर्वेषां फलमवाप्यते। तन्ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम्॥ नॄणां कामदं चैव नारीणां च विशेषतः॥

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम्। न कस्यापि मयाख्यातं देवेन्द्रस्यापि पृच्छतः॥

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने। अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः॥

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च। कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्॥

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि। कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्॥ स तं काममवाप्नोति यथाभिलषितं ध्रुवम्॥

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

ये नराः मनसि सुकृतं ध्यात्वा हरिं पूजयन्ति, वरारोहे, तेषां दर्शनस्पर्शनयोः किम्? स्मरणादपि पुराकृतपापैः नराः प्रमुच्यन्ते।

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

सुन्दरि, एते शक्रादयो देवाः तेषु तीर्थेषु मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्ताः; तथैव नारदादयः अन्येऽपि।

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

तानि अहं ते विस्तरेण पृथक्-पृथक् प्रवक्ष्यामि। देवेशि, समाहितमनाः स्थिता नामतः शृणु।

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

वाराणसीं प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा। गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजाङ्गलम्॥

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम्। अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या॥

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम् ॥

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम् ॥

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च ॥

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा ॥

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम् ॥

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

तत्र पुरश्चन्द्रं वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसन्ध्या विरजा तथा ॥

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम् ॥

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः ॥

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम् ॥

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिङ्गं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च ॥

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

विंध्याचलः हेमकूटः गन्धमादन एव च । तथा लिङ्गेश्वरं क्षेत्रं लङ्काद्वारं तथैव च ॥

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत् षष्ठिकापथम् ॥

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘अष्टषष्टितीर्थवर्णन’नामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥