Adhyaya 230
अस्मिन्नध्यायेऽन्धकवधोत्तरकथायां तस्य पुत्रो वृकः शेषासुररूपेण निरूप्यते। स सागरान्तर्गते दुर्गरक्षिते आश्रये निवसन् पश्चात् जम्बूद्वीपं प्रविश्य, यत्र पूर्वम् अन्धकेन तपः कृतं तद् हाटकॆश्वरक्षेत्रं सिद्धिस्थानमिति निश्चित्य, रहसि क्रमशः तीव्रं तपः समारभते—प्रथमं जलाहारः, ततः पवनाहारः; देहनिग्रहं कृत्वा कमलसम्भवं पितामहं ब्रह्माणं ध्यायन् दीर्घकालं स्थितः। दीर्घतपसः फलतः ब्रह्मा प्रादुरभवत्, तं तीव्रतपसो निवर्तयित्वा वरं ददौ। वृकः जरामरणवर्जितत्वं याचते; ब्रह्मा तदनुगृह्य तिरोदधे। वरप्रभावसमृद्धः वृकः पुनरागत्य रैवतकपर्वते मन्त्रयित्वा इन्द्रं प्रति प्रययौ। इन्द्रः तस्य वरजन्यावध्यत्वं ज्ञात्वा अमरावतीं त्यक्त्वा देवैः सह ब्रह्मलोकं शरणं जगाम। वृकः देवलोकं प्रविश्य इन्द्रासनं जग्राह, शुक्रेणाभिषिक्तः, आदित्यवसुरुद्रमरुतां पदेषु दैत्यान् न्ययोजयत्, यज्ञभागविन्यासं च शुक्राज्ञया परिवर्तयामास। एवं वरदानस्य सामर्थ्यं, तपोबलस्य नैतिकसन्दिग्धता, तथा लोकपालनस्य तपोमयपुण्येनापि कम्पनीयता इति तत्त्वं दर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं गणत्वमापन्ने ह्यन्धके दानवोत्तमे । तस्य पुत्रो वृकोनाम निरुत्साहो द्विषज्जये
सूत उवाच—एवं गणत्वमापन्ने ह्यन्धके दानवोत्तमे, तस्य पुत्रो वृको नाम द्विषज्जये निरुत्साहोऽभवत्।
Verse 2
भयेन महता युक्तो हतशेषैश्च दानवैः । प्रविवेश समुद्रांतं सुदुर्गं ब्राह्मणोत्तमाः
स महता भयेन युक्तो हतशेषैश्च दानवैः सह, ब्राह्मणोत्तमाः, समुद्रान्तं सुदुर्गं देशं प्रविवेश।
Verse 3
ततः शक्रः प्रहृष्टात्मा प्रणम्य वृषभध्वजम् । तस्यादेशं समासाद्य प्रविवेशामरावतीम्
ततः शक्रः प्रहृष्टात्मा वृषभध्वजं महेश्वरं प्रणम्य, तस्याज्ञां समासाद्य अमरावतीं प्रविवेश।
Verse 4
चकार च सुखी राज्यं त्रैलोक्येऽपि द्विजोत्तमाः । यज्ञभागान्पुनर्लेभे यथार्थं च धरातले
स द्विजोत्तमाः, त्रैलोक्येऽपि सुखेन राज्यं चकार; धरातले यथाविधि यज्ञभागान् पुनर्लेभे च।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु ह्यंधकस्य सुतो वृकः । निष्क्रम्य सागरात्तूर्णं जंबुद्वीपं समागतः
एतस्मिन्नेव कालेऽन्धकस्य सुतो वृकः सागरात् तूर्णं निष्क्रम्य जम्बूद्वीपं समागतः।
Verse 6
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं मत्वा पुण्यं सुसिद्धिदम् । पित्रा यत्र तपस्तप्तमंधकेन दुरात्मना
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुण्यं सुसिद्धिदं मत्वा, यत्र दुरात्मना अन्धकेन पित्रा तपस्तप्तं तत्र जगाम।
Verse 7
सगुप्तस्तु तपस्तेपेऽयथा वेत्ति न कश्चन । ध्यायमानः सुरश्रेष्ठं भक्त्या कमलसंभवम्
स तु सगुप्तः तपस्तेपे, यथा न कश्चन वेत्ति; भक्त्या सुरश्रेष्ठं कमलसम्भवं ध्यायमानः।
Verse 8
यावद्वर्षसहस्रांतं जलाहारो द्वितीयकम् । तपस्तेपे स दैत्येन्द्रो ध्यायमानः पितामहम्
यावद्वर्षसहस्रपर्यन्तं जलमेव द्वितीयाहारं कृत्वा स दैत्येन्द्रः पितामहं ब्रह्माणं ध्यायन् महत्तपस्तेपे।
Verse 9
वायुभक्षस्ततो जातस्तावत्कालं द्विजोत्तमाः । अंगुष्ठाग्रेण भूपृष्ठं स्पर्शमानो जितेन्द्रियः
ततः स तावत्कालं वायुभक्षोऽभवत्, द्विजोत्तमाः; जितेन्द्रियः सन् अङ्गुष्ठाग्रेण भूपृष्ठं केवलं स्पर्शयामास।
Verse 10
एवं च पञ्चमे प्राप्ते सहस्रे द्विजसत्तमाः । ब्रह्मा तस्य गतस्तुष्टिं दृष्ट्वा तस्य तपो महत्
एवं पञ्चमे सहस्रे सम्पूर्णे, द्विजसत्तमाः, तस्य महत्तपः दृष्ट्वा ब्रह्मा तस्मै तुष्टिं गतः।
Verse 11
ततोऽब्रवीत्तमागत्य तां गर्तां ब्राह्मणोत्तमाः । भोभो वृक निवर्तस्व तपसोऽस्मात्सुदारुणात्
ततः स ब्रह्मा ताम् गर्ताम् उपगम्याब्रवीत्, ब्राह्मणोत्तमाः— ‘भो भो वृक, अस्मात् सुदारुणात् तपसो निवर्तस्व।’
Verse 12
वरं वरय भद्रं ते यो नित्यं मन सि स्थितः
वरं वरय; भद्रं ते— यो वरः सदा मनसि स्थितः, तम् इच्छस्व।
Verse 13
वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । जरामरणहीनं मां तत्कुरुष्व पितामह
वृक उवाच—यदि मे देव तुष्टोऽसि, यदि च मम वरो देयः, तर्हि मां जरामरणविहीनं कुरु, हे पितामह।
Verse 14
श्रीब्रह्मोवाच । मम प्रसादतो वत्स जरामरणवर्जितः । भविष्यसि न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम्
श्रीब्रह्मोवाच—मम प्रसादात् वत्स, त्वं जरामरणवर्जितो भविष्यसि; न संशयः। सत्यमेतन्मयोदितम्।
Verse 15
एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा तत्रैवांतरधी यत । वृकोऽपि कृतकृत्यस्त्वागतश्च स्वगृहं पितुः
एवमुक्त्वा ततः ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत। वृकोऽपि कृतकृत्यः सन् पितुः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्।
Verse 16
गिरिं रैवतकं नाम सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम् । तत्र गत्वा निजामात्यैः समं मन्त्र्य च सत्व रम् । इन्द्रोपरि ततश्चक्रे यानं युद्धपरीप्सया
रैवतकं नाम गिरिं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्। तत्र गत्वा निजामात्यैः सह शीघ्रं मन्त्रयित्वा, इन्द्रोपरि युद्धपरीप्सया यानं चकार।
Verse 17
इंद्रोऽपि च परिज्ञाय दानवं तं महाबलम् । जरामृत्युपरित्यक्तं प्रभावात्परमेष्ठिनः
इन्द्रोऽपि तं महाबलं दानवं परिज्ञाय, परमेष्ठिनः प्रभावात् जरामृत्युपरित्यक्तं बभूवेत्यवगच्छत्।
Verse 18
परित्यज्य भयाच्चैव पुरीं चैवामरावतीम् । ब्रह्मलोकं गतस्तूर्णं देवैः सर्वैः समन्वितः
भयात् स अमरावतीं पुरीं परित्यज्य, सर्वैर्देवैः समन्वितः सन् तूर्णं ब्रह्मलोकं गतः।
Verse 19
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो वृकश्च त्रिदशालये । ससैन्यपरिवारेण प्रहृष्टेन समन्वितः
एतस्मिन्नन्तरे वृकः त्रिदशालये प्राप्तः, ससैन्यपरिवारेण प्रहृष्टेन समन्वितः।
Verse 20
ततश्चैंद्रपदे तस्मिन्स्वयमेव व्यवस्थितः । शुक्रात्प्राप्याभिषेकं च पुष्पस्नानसमुद्भवम्
ततः स ऐन्द्रपदे तस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः; शुक्रात् पुष्पस्नानसमुद्भवम् अभिषेकं प्राप।
Verse 21
सोऽभिषिक्तस्तु शुक्रेण देवराज्यपदे वृकः । स्थापयामास दैतेयान्देवतानां पदेषु च
शुक्रेणाभिषिक्तो वृकः देवराज्यपदे न्यविशत्; दैतेयान् च देवतानां पदेषु स्थापयामास।
Verse 22
आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां मरुतामपि । यज्ञभागकृते विप्राः शुक्रशासनमाश्रिताः
आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां मरुतामपि यज्ञभागकृते विप्राः शुक्रशासनमाश्रिताः।
Verse 230
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने वृकेन्द्रराज्यलंभनवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने “वृकेन्द्रराज्यलम्भनवर्णनम्” इति नाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।