Adhyaya 110
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 110

Adhyaya 110

अस्मिन्नध्याये देवी मनुष्याणां दीर्घायुषामपि बहुतीर्थयात्रायाः दुष्करत्वं पृच्छति, तथा तीर्थेषु ‘सारं’ निवेदयितुं ईश्वरं याचते। ईश्वरः तदा अनुत्तमं तीर्थाष्टकं निर्दिशति—नैमिषं केदारं पुष्करं कृमिजङ्गलं वाराणसीं कुरुक्षेत्रं प्रभासं हाटकेश्वरं च—एतेषु श्रद्धया स्नानमात्रेण सर्वतीर्थफलप्राप्तिं प्रतिपादयन्। पुनः देवी कलियुगानुकूलतां पृच्छति। ईश्वरः हाटकेश्वरक्षेत्रं तेषामष्टानां मध्ये प्रधानतमं निरूपयति, यत्र कलियुगेऽपि सर्वक्षेत्राणि सर्वतीर्थानि च दिव्याज्ञया ‘सन्निहितानि’ इव भवन्ति इति। अन्ते सूतः फलश्रुतिं ददाति—एतत्संग्रहं श्रवणपाठाभ्यां स्नानजन्यपुण्यसमं फलम्, पाठश्रवणयोः अपि तीर्थकर्मसदृशं पुण्योपार्जनं भवतीति।

Shlokas

Verse 1

श्रीदेव्युवाच । नैतेष्वपि सुरश्रेष्ठ सर्वेषु भुवि मानवाः । अपि दीर्घायुषो भूत्वा स्नातुं शक्ताः कथंचन

श्रीदेव्युवाच—सुरश्रेष्ठ, नैतेष्वपि सर्वेषु भुवि मानवाः; अपि दीर्घायुषो भूत्वा स्नातुं शक्ताः कथंचन।

Verse 2

एतेषामपि साराणि मम तीर्थानि कीर्तय । येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्

एतेषामपि साराणि मम तीर्थानि कीर्तय; येषु स्नातो नरः सम्यक् सर्वेषां लभते फलम्।

Verse 3

ईश्वर उवाच । एतेषां मध्यतो देवि तीर्थाष्टकमनुत्तमम् । अस्ति स्नातैर्नरैस्तत्र सर्वेषां लभ्यते फलम्

ईश्वर उवाच—देवि, एतेषां मध्ये तीर्थाष्टकमनुत्तमं विद्यते; तत्र स्नातैर्नरैः सर्वतीर्थफलमवाप्यते।

Verse 4

नैमिषं चैव केदारं पुष्करं कृमिजांगलम् । वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रभासं हाटकेश्वरम्

नैमिषं चैव केदारं पुष्करं कृमिजाङ्गलम् । वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रभासं हाटकेश्वरम् ॥

Verse 5

अष्टास्वेतेषु यः स्नातः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सत्यमेतन्मयोदितम्

अष्टास्वेतेषु यः स्नातः सम्यक्श्रद्धासमन्वितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु सत्यमेतन्मयोदितम् ॥

Verse 6

श्रीदेव्युवाच । कलिकाले महादेव भविष्यति कथंचन । स्नानं तस्मान्मम ब्रूहि यत्सारं तीर्थमेव हि

श्रीदेव्युवाच—कलिकाले महादेव कथं भवति किञ्चन? तस्मात् स्नानं च मे ब्रूहि यत्सारं तीर्थमेव हि।

Verse 7

अष्टानामपि चैतेषां देवदेव त्रिलोचन । यद्यहं वल्लभा भक्ता तथा चित्तानुवर्तिनी

अष्टानामपि चैतेषां देवदेव त्रिलोचन । यदि अहं वल्लभा भक्ता तथा चित्तानुवर्तिनी ॥

Verse 8

ईश्वर उवाच । अष्टानामपि देवेशि क्षेत्राणामस्ति चोत्तमम् । एतेषामपि तत्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्

ईश्वर उवाच—देवेशि, अष्टानामपि क्षेत्राणां मध्ये एकं परमं क्षेत्रमस्ति; तेषामपि तत्क्षेत्रं ‘हाटकेश्वर’ इति संज्ञितम्।

Verse 9

यत्र सर्वाणि क्षेत्राणि संस्थितानि ममाज्ञया । तथान्यानि च तीर्थानि कलिकालेऽपि संस्थिते

यत्र ममाज्ञया सर्वाणि क्षेत्राणि संस्थितानि; तथैवान्यानि च तीर्थानि कलिकालेऽपि स्थिरतया संस्थितानि।

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि । मानुषैर्मोक्षमिच्छद्भिः सत्यमेतन्म योदितम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव; मोक्षमिच्छद्भिर्मानुषैः—सत्यमेतन्मया उदितम्।

Verse 11

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातमष्टषष्टिसमुद्भवम् । समुच्चयं द्विजश्रेष्ठा नामदेवसमन्वितम्

सूत उवाच—द्विजश्रेष्ठाः, अष्टषष्टिसमुद्भवं एतत्सर्वं सम्यगाख्यातं मया; नामदेवसमन्वितं समुच्चयमिदम्।

Verse 13

यश्चैतत्पठते भक्त्या ह्यष्टषष्टिसमुद्भवम् । स्नानजं लभते पुण्यं शृण्वानः श्रद्धयान्वितः

यश्चैतत् भक्त्या पठति ह्यष्टषष्टिसमुद्भवम्, स स्नानजं पुण्यं लभते; श्रद्धयान्वितः शृण्वानोऽपि तत्फलं प्राप्नोति।

Verse 110

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य ऽष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽष्टषष्टितीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम दशोत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।