Adhyaya 242

Verse 1

ऋषय ऊचुः । नारद उवाच । अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व पितामह । वृत्तिस्तासां च को धर्मः सर्वं विस्तरतो मम

ऋषय ऊचुः। नारद उवाच—पितामह, अष्टादश प्रकृतयः का वदस्व। तासां वृत्तिश्च को धर्मः, सर्वं मम विस्तरतो वद॥

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मज्जन्माभूद्भगवतो नाभिपंकजकोशतः । स्वकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य जगत्पतेः

ब्रह्मोवाच—भगवतो जगत्पतेर्नाभिपङ्कजकोशतः मम जन्माभवत्; स्वकीयकालपरिमाणेन प्रबुद्धस्य तस्य।

Verse 3

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतः । स्रष्टुकामेन विविधाः प्रजा मनसि राजसीः

ततो बहुतिथे काले केशवेन पुरा स्मृतोऽहम्; स्रष्टुकामेन तेन राजसीः विविधाः प्रजाः मनसि समुत्पेदिरे।

Verse 4

अहं कमलजस्तत्र जातः पुत्रश्चतुर्मुखः । उदरं नाभिनालेन प्रविश्याथ व्यलोकयम्

अहं तत्र कमलजः जातः, चतुर्मुखः पुत्रश्च; अथ नाभिनालेन उदरं प्रविश्य अन्तः व्यलोकयम्।

Verse 5

तत्र ब्रह्मांडकोटीनां दर्शनं मेऽभवत्पुनः । विस्मयाच्चिंतयानस्य सृष्ट्यर्थमभिधावता

तत्र पुनर्मे ब्रह्माण्डकोटीनां दर्शनमभवत्; विस्मयात् चिन्तयतः सृष्ट्यर्थमभिधावतः।

Verse 6

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावता । बहिरागां विस्मृतं तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणम्

निर्गम्य पुनरेवाहं पद्मनालेन यावत्; बहिरागां तदा तत्सर्वं सृष्ट्यर्थकारणं विस्मृतमभवत्।

Verse 7

पुनरेव ततो गत्वा प्रजाः सृष्ट्वा चतुर्विधाः । नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतेनांतरात्मना

पुनरेव ततो गत्वा चतुर्विधाः प्रजाः ससर्जाहम्। नाभिनालेन निर्गत्य विस्मृतान्तरात्मा बभूव हि॥

Verse 8

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी । तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव

तदाहं जडवज्जातो वागुवाचाशरीरिणी। तपस्तप महाबुद्धे जडत्वं नोचितं तव॥

Verse 9

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः । पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा

दशवर्षसहस्राणि ततोऽहं तप आस्थितः। पुनराकाशजा वाणी मामुवाचाविनश्वरा॥

Verse 10

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात् । ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः

वेदरूपाश्रिता पूर्वमाविर्भूता तपोबलात्। ततो भगवताऽदिष्टः सृज त्वं बहुधा प्रजाः॥

Verse 11

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम् । मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिंतिता मया

राजसं गुणमाश्रित्य भूतसर्गमकल्मषम्। मनसा मानसी सृष्टिः प्रथमं चिन्तिता मया॥

Verse 12

ततो वै ब्राह्मणा जाता मरीच्यादिमुनीश्वराः । तेषां कनीयांस्त्वं जातो ज्ञानवेदांतपारगः

ततः खलु ब्राह्मणर्षयः मरीच्यादयः मुनीश्वराः प्रादुर्भूताः। तेषां मध्ये त्वं कनीयान् जातः, ज्ञान-वेदान्त-पारगः पण्डितोऽसि॥

Verse 13

कर्मनिष्ठाश्च ते नित्यं सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः । निर्व्यापारो विष्णुभक्त एकांतब्रह्मसेवकः

ते च नित्यं कर्मनिष्ठाः सृष्ट्यर्थं सततोद्यताः। त्वं तु निर्व्यापारो विष्णुभक्तः, एकान्त-ब्रह्म-सेवकः॥

Verse 14

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः । क्रमान्मया तु तेषां वै वेदरक्षार्थमेव च

निर्ममो निरहंकारो मम त्वं मानसः सुतः। क्रमेण मया तु तेषां मध्ये वेदरक्षार्थमेव नियोजितः॥

Verse 15

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता । ततोहमांगिकीं सृष्टिं सृष्टवांस्तत्र नारद

प्रथमा मानसी सृष्टिर्द्विजात्यादिर्विनिर्मिता। ततः अहम् आङ्गिकीं सृष्टिं सृष्टवान्, तत्र नारद॥

Verse 16

मुखाच्च ब्राह्मणा जाता बाहुभ्यः क्षत्रिया मम । वैश्या ऊरुसमुद्भूताः पद्भ्यां शूद्रा बभूविरे

मुखात् ब्राह्मणाः जाता, बाहुभ्यः क्षत्रियाः मम। ऊरुभ्यां वैश्या उद्भूताः, पद्भ्यां शूद्राः प्रादुर्भूताः॥

Verse 17

अनुलोमविलोमाभ्य ांक्रमाच्च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताश्च सर्वे पादतलोद्भवाः

अनुलोमविलोमयोः क्रमप्रक्रियया च क्रमयोगतः । शूद्रादधोऽधो जाताः सर्वे पादतलोद्भवाः स्मृताः ॥

Verse 19

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते

ताः सर्वास्तु प्रकृतयो मम देहांशसंभवाः । नारद त्वं विजानीहि तासां नामानि वच्मि ते ॥

Verse 20

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे

वृत्तिरध्यापनाच्चैव तथा स्वल्पप्रतिग्रहात् । विप्रः समर्थस्तपसा यद्यपि स्यात्प्रतिग्रहे ॥

Verse 21

तथापि नैव गृह्णीयात्तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता

तथापि नैव गृह्णीयात् तपोरक्षा यतः सदा । वेदपाठो विष्णुपूजा ब्रह्मध्यानमलोभता ॥

Verse 22

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः

अक्रोधता निर्मलत्वं क्षमासारत्वमार्यता । क्रियातत्परता दानक्रिया सत्यादिभिर्गुणैः ॥

Verse 23

भूषितो यो भवेन्नित्यं स विप्र इति कथ्यते । क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च

यो नित्यं सद्गुणैर्भूषितो भवति स एव विप्र इति कथ्यते। क्षत्रियेण तपः कार्यं यजनं दानमेव च॥

Verse 24

वेदपाठो विप्रभक्तिरेषां शस्त्रेण जीवनम् । स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे

एषां क्षत्रियाणां वेदपाठो विप्रभक्तिश्च विधीयते; शस्त्रेण जीवनं स्त्रीबालगोब्राह्मणार्थे भूम्यर्थे स्वामिसंकटे च॥

Verse 25

संप्रतिशरणं चैव पीडितानां च शब्दिते । आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः

पीडितानां शब्दिते संप्रतिशरणं चैव; आर्तत्राणपरा ये च क्षत्रिया ब्रह्मणा कृताः॥

Verse 26

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः । रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः

धनवृद्धिकरो वैश्यः पशुपालः कृषीवलः। रसादीनां च विक्रेता देवब्राह्मणपूजकः॥

Verse 27

अर्थवृद्धिकरो व्याजा यज्ञकर्मादिकारकः । दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता

अर्थवृद्धिकरो व्याजो यज्ञकर्मादिकारकः। दानमध्ययनं चेति वैश्यवृत्तिरुदाहृता॥

Verse 28

एतान्येव ह्यमंत्राणि शूद्रः कारयते सदा । नित्यं षड्दैवतं श्राद्धं हन्तकारोऽग्नि तर्पणम्

एतान्येव ह्यमन्त्राणि कर्माणि शूद्रः सदा कारयेत्। नित्यं षड्दैवतश्राद्धं तथा हुतकाराग्नौ तर्पणं च॥

Verse 29

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति । शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवंदनम्

देवद्विजातिभक्तिश्च नमस्कारेण सिद्ध्यति। शूद्रोऽपि प्रातरुत्थाय कृत्वा पादाभिवन्दनम्॥

Verse 30

विष्णुभक्तिमयाञ्श्लोकान्पठन्विष्णुत्वमाप्नुयात् । वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः

विष्णुभक्तिमयान् श्लोकान् पठन् विष्णुत्वमाप्नुयात्। वार्षिकव्रतकृन्नित्यं तिथिवाराधिदैवतः॥

Verse 31

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः । अमंत्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते

अन्नदः सर्वजीवानां गृहस्थः शूद्र ईरितः। अमन्त्राण्यपि कर्माणि कुर्वन्नेव हि मुच्यते॥

Verse 32

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत् । शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः

चातुर्मास्यव्रतकरः शूद्रोऽपि हरितां व्रजेत्। शिल्पी च नर्तकश्चैव काष्ठकारः प्रजापतिः॥

Verse 33

वर्धकिश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः

वर्धकश्चित्रकश्चैव सूत्रको रजकस्तथा । गच्छकस्तन्तुकारश्च चक्रिकश्चर्मकारकः ॥

Verse 34

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चंडालः प्रकृत्याष्टादशैव ते

सूनिको ध्वनिकश्चैव कौल्हिको मत्स्यघातकः । औनामिकस्तु चण्डालः प्रकृत्याष्टादशैव ते ॥

Verse 35

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट्

शिल्पिकः स्वर्णकारकश्च दारुकः कांस्यकारकः । काडुकः कुम्भकारश्च प्रकृत्या उत्तमाश्च षट् ॥

Verse 36

खरवाह्युष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम्

खरवाही उष्ट्रवाही हयवाही तथैव च । गोपाल इष्टिकाकारो अधमाधमपञ्चकम् ॥

Verse 37

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अन्त्यजाः स्मृताः ॥

Verse 38

यो यस्य हीनो वर्णेन स चाष्टादशमो नरः । सर्वासां प्रकृतीनां च उत्तमा मध्यमाः समाः

यो यस्य वर्णेन हीनः स एव अष्टादशमो नरः परिगण्यते। सर्वासां प्रकृतीनां मध्ये उत्तमा मध्यमाश्च अस्मिन् विभागे समतया गण्यन्ते॥

Verse 39

भेदास्त्रयः समाख्याता विज्ञेयाः स्मृतिनिर्णयात् । शिल्पिनः सप्त विज्ञेया उत्तमाः समुदाहृताः

स्मृतिनिर्णयात् भेदाः त्रयः समाख्याताः, ते विज्ञेयाः। तेषु शिल्पिनः सप्त विज्ञेयाः, उत्तमाः इति समुदाहृताः॥

Verse 40

स्वर्णकृत्कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः । तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च सप्तधा

स्वर्णकृत् कंबुकश्चैव तन्दुलीपुष्पलावकः। तांबूली नापितश्चैव मणिकारश्च—एते सप्तधा॥

Verse 41

न स्नानं देवताहोमस्तपोनियम एव च । न स्वाध्यायवषट्कारौ न च शुद्धिर्विवाहिता

एतेषां न स्नानविधिः, न देवताहोमः, न तपोनियमः। न स्वाध्यायवषट्कारौ, न च विवाहिता शुद्धिः विधीयते॥

Verse 42

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदोदिता । विप्राणां प्राकृतो नित्यं दानमेव परो विधिः

एतासां प्रकृतीनां च गुरुपूजा सदा प्रशस्यते। एतेषां विप्राणां प्रति नित्यं दानमेव परो विधिः॥

Verse 43

सर्वेषामेव वर्णानामाश्रमाणां महामुने । सर्वासां प्रकृतीनां च विष्णुभक्तिः सदा शुभा

महामुने, सर्वेषां वर्णानाम् आश्रमाणां च, सर्वासां प्रकृतीनां च, विष्णुभक्तिः सदा शुभप्रदा भवति।

Verse 44

इति ते कथितं सर्वं यथाप्रकृतिसंभवम् । कथां शृणु महापुण्यां शूद्रः शुद्धिमगाद्यथा

एवं ते सर्वं यथाप्रकृतिसंभवं कथितम्। अधुना महापुण्यां कथां शृणु—यथा शूद्रः शुद्धिमगात्।

Verse 45

इदं पुराणं परमं पवित्रं विशुद्धधीर्यस्तु शृणोति वा पठेत् । विधूय पापानि पुरार्जितानि स याति विष्णोर्भवनं क्रियापरः

इदं पुराणं परमं पवित्रम्। यः शुद्धधीर् शृणोति वा पठेत्, स पुरार्जितानि पापानि विधूय, क्रियापरः विष्णोर्भवनं याति।

Verse 242

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्येऽष्टादशप्रकृतिकथनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘अष्टादशप्रकृतिकथन’नाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।