Adhyaya 91
सूतो वर्णयति—पितामहः ब्रह्मा क्रुद्धं पावकं शमयित्वा स्वस्थानं जगाम। ततः शक्र-विष्णु-शिवादयः सर्वे देवाः स्वस्वधामानि प्रत्यगच्छन्। अग्रजद्विजानां अग्निहोत्रे पावकः प्रतिष्ठितोऽभवत्, विधिवदाहुतिभिः तुष्यन्; तत्र च परमं अग्नितीर्थं प्रादुरभूतम्। अस्य तीर्थस्य फलमुक्तं—यः प्रातः स्नाति, स दिनजपापैः प्रमुच्यते। देवेषु प्रयातेṣu गजेन्द्रः शुकश्च मण्डूकश्च पीडिताः समुपेत्य निवेदयामासुः—“युष्मदर्थं पावकेन वयं शप्ताः, जिह्वाविषये उपायं ब्रूत” इति। देवाः सान्त्वयित्वा प्राहुः—जिह्वाविकारोऽपि सन् सामर्थ्यं न हान्यते, राजसभासु च मान्यता भविष्यति; मण्डूकस्य तु वह्निना ‘विजिह्व’कृतस्यापि विशेषध्वनिप्रकारः दीर्घकालं प्रवर्तिष्यते। करुणां दत्त्वा देवाः पुनः प्रययुः।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्विरराम पितामहः । संतोष्य पावकं क्रुद्धं स्वयमेव द्विजोत्तमाः
सूत उवाच—एवमुक्त्वा स भगवान् पितामहः विरराम; स्वयमेव क्रुद्धं पावकं संतोषयामास, हे द्विजोत्तमाः।
Verse 2
ततः सर्वैः सुरैः सार्धं शक्रविष्णुशिवादिभिः । जगाम ब्रह्मलोकं च देवास्ते च निजं पदम्
ततः सर्वैः सुरैः सार्धं शक्र-विष्णु-शिवादिभिः स ब्रह्मलोकं जगाम; ते देवाश्च निजं निजं पदं प्रतिजग्मुः।
Verse 3
पावकोऽपि द्विजेंद्राणामग्निहोत्रेषु संस्थितः । हविर्जग्राह विधिवद्वसोर्द्धारोद्भवं तथा
पावकोऽपि द्विजेन्द्राणामग्निहोत्रेषु संस्थितः, विधिवद् वसोर्धारोद्भवं हविर्जग्राह।
Verse 4
एवं तत्र समुद्भूतमग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः प्रातर्मुच्यते दिनजादघात्
एवं तत्र समुद्भूतमग्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र प्रातः स्नातो नरः प्रतिदिनसमुत्थितपापेभ्यो मुच्यते ॥
Verse 5
अथ संप्रस्थितान्दृष्ट्वा तान्देवान्स्वाश्रमं प्रति । गजेंद्रशुकमण्डूकास्ते प्रोचुर्दुःखसंयुताः
अथ तान्देवान्स्वाश्रमं प्रति संप्रस्थितान्दृष्ट्वा । गजेन्द्रशुकमण्डूकाः दुःखसंयुताः प्रोचुः ॥
Verse 6
युष्मत्कृते वयं शप्ताः पावकेन सुरेश्वराः । तस्माज्जिह्वाकृतेऽस्माकमुपायश्चिंत्यतामपि
युष्मत्कृते वयं शप्ताः पावकेन सुरेश्वराः । तस्माज्जिह्वाकृतेऽस्माकमुपायोऽपि विचिन्त्यताम् ॥
Verse 7
देवा ऊचुः । विपरीतापि ते जिह्वा यथान्येषां गजोत्तम । कार्यक्षमा न संदेहो भविष्यति विशेषतः
देवा ऊचुः । विपरीतापि ते जिह्वा यथान्येषां गजोत्तम । कार्यक्षमा न संदेहो भविष्यति विशेषतः ॥
Verse 8
तथा यूयं नरेन्द्राणां मंदिरेषु व्यवस्थिताः । बहु मानसमायुक्ता मृष्टान्नं भक्षयिष्यथ
तथा यूयं नरेन्द्राणां मंदिरेषु व्यवस्थिताः । बहुमानसमायुक्ता मृष्टान्नं भक्षयिष्यथ ॥
Verse 9
यथा च शुक ते जिह्वा कृता मंदा हविर्भुजा । तथापि भूमिपालानां शंसनीया भविष्यति
यथा च शुक ते जिह्वा हविर्भुजा वह्निना मन्दा कृता, तथापि भूमिपालानां मध्ये त्वं शंसनीयो भविष्यसि।
Verse 10
श्रीमतां च तथान्येषामस्मदीयप्रसादतः । त्वं च मंडूक यत्तेन विजिह्वो वह्निना कृतः । तद्भविष्यति ते शब्दो विजिह्वस्यापि दीर्घगः
श्रीमतां च तथान्येषामस्मदीयप्रसादतः एवं भविष्यति। त्वं च मण्डूक, वह्निना विजिह्वो यत्कृतः, तव शब्दोऽपि विजिह्वस्येव दीर्घगो भविष्यति।
Verse 11
एवमुक्त्वाऽथ ते देवाः स्वस्थानं प्रस्थितास्ततः । तेषामनुग्रहं कृत्वा कृपया परया युता
एवमुक्त्वाऽथ ते देवाः स्वस्थानं प्रस्थितास्ततः। तेषामनुग्रहं कृत्वा कृपया परया युताः।