Adhyaya 183

Verse 1

सूत उवाच । द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे । द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः । वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्

सूत उवाच— द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे, तत्र द्वादशी अभवत्; शृणुध्वं हे द्विजोत्तमाः, सर्वदेवानां महाविस्मयकारकं वृत्तान्तम्।

Verse 2

मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्

यज्ञकर्मणि प्रवृत्ते ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः । कश्चिद्बटुः सुनर्मकृत् जलसर्पं समाददे ॥

Verse 3

प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके । चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्

सदस्तत्र प्रविश्याथ ब्राह्मणान्तिके स तम् । प्रहसन् सर्पमाक्षिप्य सर्वदुःखभयंकरम् ॥

Verse 4

ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः । विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि

ततः स डुण्डुभस्तूर्णं भ्रमन् सर्वत्र धावति । सदसिस्थितविप्राणां यज्ञकर्मणि सक्तानाम् ॥

Verse 5

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः

अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे । स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समन्ततः ॥

Verse 6

न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः

न चचाल निजस्थानात् प्रायश्चित्तविभीषया । नोवाच वचनं तत्र चयनन्यस्तलोचनः ॥

Verse 7

हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः । तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया

एतस्मिन्नन्तरे द्विजेषु महाहाहाकारोऽभवत्। तस्मिन् विप्रसदसि विषाढ्याहिप्रशङ्कया ब्राह्मणाः सन्त्रस्ताः।

Verse 9

हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् । तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि

तं सर्पवेष्टितं दृष्ट्वा महान् हाहाकारोऽभवत्। तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि निरतः आसीत्।

Verse 10

यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते । तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्

यस्मात् पाप दुर्मते त्वया सदसि सर्पः क्षिप्तः। तस्मात् मम वाक्यादसंशयं द्रुतं सर्पो भव।

Verse 11

बटुरुवाच । हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया । न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज

बटुरुवाच—हास्येन मया अत्र जलसर्पोऽयं लीलया मुक्तः। न ते तातं समुद्दिश्य; तत्किं मां शपसि द्विज?

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः । जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत

एतस्मिन्नन्तरे स पन्नगः तस्य गात्रं मुक्त्वा अन्यत्र जगाम। स चापि सर्पत्वं समपद्यत।

Verse 13

सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः । दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

सोऽपि सनातनसुतो बटुः सर्पत्वमापन्नः, दुःखशोकसमाक्रान्तो ब्राह्मणैः परिवेष्टितोऽभवत्।

Verse 14

अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः । प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः

अथ स बाष्पव्याकुललोचनः भृगुं गत्वा, पुरःसरः प्रणिपत्य गद्गदं वाक्यं प्रोवाच।

Verse 15

सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः । शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना

अहं सनातनसुतः, परमेष्ठिनः पौत्रश्च; तव महात्मनः सुतेन च्यवनेन शप्तोऽस्मि।

Verse 16

निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् । तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्

अहं निर्दोषः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ; तस्मात् शापात् मां प्ररक्ष। इति श्रुत्वा भृगुः कृपाविष्टः स्वयमेव च्यवनं प्राह।

Verse 17

अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया । न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः

भृगुरुवाच—तात, अयुक्तं कृतं यदयं बटुः त्वया शप्तः; विषाढ्योऽपि भुजंगमोऽपि मां धर्षयितुं न शक्तः।

Verse 19

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः । न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना । शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः

किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः कर्तुं शक्नोति किञ्चन। न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना; तस्मादस्य शापमोक्षं कुरुष्व, हे द्विज, शीघ्रम्॥

Verse 20

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः । तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्

तस्य वचनं श्रुत्वा स्वयमेव पितामहः। तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्॥

Verse 21

प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन । यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम

प्रोवाच—न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन। यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम॥

Verse 22

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् । तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले

पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम्। तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले॥

Verse 23

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति । संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले

मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति। संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले॥

Verse 24

अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा

अत्र हाटकेश्वरसंज्ञिते क्षेत्रे सुशुभं पवित्रं तोयं विद्यते। तत्र त्वया, पुत्र, सदा समावासः कर्तव्यः॥

Verse 25

तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् । तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति

तत्र स्थितस्य तपसि रतस्य तुभ्यं नागः कर्कोटको निजां सत्कन्यां दास्यति। ततो वंशसृष्टिर्भविष्यति॥

Verse 26

नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले । श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने

अत्र भूतले समर्यादस्य नवमस्य कुलस्य श्रावणे कृष्णपक्षे संप्राप्ते पञ्चमीदिने नियतकालः समागमिष्यति॥

Verse 27

संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् । अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्

पृथिव्यां नवमं कुलं परां पूजां संप्राप्स्यति। अद्यप्रभृति तत्तोयं ‘नागतीर्थम्’ इति स्मृतम्॥

Verse 28

ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् । येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने

भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनं ख्यातिं यास्यति। येऽत्र पञ्चमीदिने संप्राप्ते स्नानं करिष्यन्ति ते पावनफलम् आप्स्यन्ति॥

Verse 29

न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् । विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति

तेषां वत्सरपर्यन्तं न भविष्यत्यहिजं भयम्। विषपीडितोऽपि यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति…

Verse 31

करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः । भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी

फलहस्ता प्रभक्त्या सा तथा स्नानं करिष्यति। सा च शीघ्रं भविष्यति वन्ध्याऽପि सुपुत्रिणी॥

Verse 32

सूत उवाच । एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः

सूत उवाच। एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमन्त्रिताः॥

Verse 33

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः । कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च

वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः। कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च॥

Verse 34

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् । तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह

ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम्। तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह॥

Verse 35

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः

साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह । येन वयं शीघ्रं कर्तव्यं कुर्याम, नागराज्येऽधिष्ठिताः सन्तः ॥

Verse 36

ब्रह्मोवाच साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत

ब्रह्मोवाच—साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः । गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत ॥

Verse 37

नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः

ततः सर्वैस्तत्र समास्थितैर्नागतीर्थे स्थेयं यथाविधि ॥

Verse 38

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्

यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः । विघ्नाय समागच्छति स सत्वरं रक्षणीयः ॥

Verse 39

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्

राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा । मम यज्ञस्य रक्षणं नागा एतत्कृत्यतमं हि वः ॥

Verse 40

तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा । पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ

तथैव यूयमपि भाद्रपदमासे प्राप्ते कृष्णपक्षस्य पंचम्यां तत्र पूजां प्राप्स्यथ।

Verse 41

सूत उवाच । बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् । सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः

सूत उवाच— ‘बाढम्’ इत्येव ते प्रोच्य पितामहं प्रणिपत्य, सनातनसुतोपेताः नागतीर्थं समाश्रिताः।

Verse 42

ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् । कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्

ततःप्रभृति तत्तीर्थं ‘नागतीर्थम्’ इति स्मृतम्; स्नानकारिणां भक्तानां नराणां कामप्रदं चाभवत्।

Verse 43

यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः । नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्

यस्तत्र सकृदपि भक्त्या समन्वितः स्नानं करोति, तस्य नान्वयेऽपि सर्पसंभवं भयं जायते।

Verse 44

तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह । पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्

तत्र सज्जनैः सह द्विजानां मिष्टान्नं दद्यात्; ततः सनातनपुरःसरान् नागेन्द्रान् पूजयेत्।

Verse 45

सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् । भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः । न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्

सप्तजन्मान्तरं यावत् स न दौःस्थ्यमवाप्नुयात्। विशेषतो भूतप्रेतपिशाचशाकिन्यादिभिः न पीड्यते। न च्छिद्रं न च रोगा नाधयो न रिपोर्भयम्॥

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः । सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते

यश्चैतत् भक्त्या शृणुयात् वाच्यमानं द्विजोत्तमाः। सोऽपि संवत्सरं यावत् पन्नगैर्न च पीड्यते॥

Verse 47

सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् । नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति

सर्पदष्टस्य यस्यैतत् पुरतः पठ्यते भृशम्। नागतीर्थस्य माहात्म्यं कालदष्टोऽपि जीवति॥

Verse 48

पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति

पुस्तके लिखितं चैतत् नागतीर्थसमुद्भवम्। माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति॥

Verse 183

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नागतीर्थोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥