
अथ ऋषयः पप्रच्छुः—कथं तपस्वी महातपाः माण्डव्यः शूलारोपणं प्राप्तवान् इति। सूतः कथयामास—स तीर्थयात्रापरः श्रद्धया सह अस्मिन् पुण्यदेशे समागत्य विश्वामित्रपरम्परासम्बद्धं महापावनं तीर्थं समुपागमत्। तत्र पितृतर्पणं कृत्वा सूर्यव्रतं समास्थाय ‘विभ्राट्’ इति प्रत्याहारयुक्तं भास्करप्रियं स्तोत्रं जजाप। तस्मिन्नन्तरे कश्चित् चौरः लोप्त्रं चोरयित्वा जनैः अनुधाव्यमानः मौनव्रतधारिणं मुनिं दृष्ट्वा तस्य समीपे तत् पातयामास, स्वयं च गुहायां निलीनः। अन्वेषकाः आगत्य मुनिसमीपे लोप्त्रं दृष्ट्वा चोरस्य मार्गं पप्रच्छुः; माण्डव्यः चौरस्य स्थितिं जानन्नपि मौननिष्ठया न किञ्चिद् अवदत्। ते अविचार्य तं छन्नचौरं मन्यमानाः वनप्रदेशे शीघ्रं शूले आरोपयामासुः। एषा कथा पूर्वकर्मविपाकजन्यं दारुणफलम् इति निरूप्यते—वर्तमाननिर्दोषत्वेऽपि कर्मणां गूढगतिः, व्रतनियमस्य दृढता, तथा न्यायनिर्णये विवेकस्य आवश्यकता च इति धर्मचिन्तनं प्रवर्तयति।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । केनासौ मुनिशार्दूलो मांडव्यः सुमहातपाः । शूलायां स्थापितः केन कारणेन च नो वद
ऋषय ऊचुः—केनासौ मुनिशार्दूलो माण्डव्यः सुमहातपाः शूलायां स्थापितः? केन कारणेन चैतदभवत्, अस्मान् वद।
Verse 2
सूत उवाच । स मांडव्यो मुनिः पूर्वं तीर्थयात्रां समाचरन् । अस्मिन्क्षेत्रे समायातः श्रद्धया परया युतः
सूत उवाच—स माण्डव्यो मुनिः पूर्वं तीर्थयात्रां समाचरन्, अस्मिन् क्षेत्रे परया श्रद्धया युतः समायातः।
Verse 3
विश्वामित्रीयमासाद्य सत्तीर्थं पावनं महत् । पितॄणां तर्पणं चक्रे भास्करं प्रति स व्रती
विश्वामित्रीं सत्तीर्थं पावनं महदासाद्य, स व्रती भास्कराभिमुखः पितॄणां तर्पणं चकार।
Verse 4
जपन्विभ्राडिति श्रेष्ठं सूक्तं भास्करवल्लभम् । एतस्मिन्नंतरे चौरो लोप्त्रमादाय कस्यचित्
विभ्राडिति-प्रभृतिं श्रेष्ठं सूक्तं भास्करवल्लभं जपन्, एतस्मिन्नन्तरे कश्चिच्चौरः कस्यचिल्लोप्त्रमादाय।
Verse 5
कोपि तत्र समायातः पृष्ठे लग्नैर्जनैर्द्विजाः । ततश्चौरोऽपि तं दृष्ट्वा मौनस्थं मुनिसत्तमम्
तत्र कश्चित् जनः समायातः पृष्ठे लग्नैर्जनैर्द्विजाः; ततश्चौरः अपि तं मौनस्थं मुनिसत्तमं दृष्ट्वा।
Verse 6
लोप्त्रं मुक्त्वा तदग्रेऽथ प्रविवेश गुहांतरे । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्ते जना लोप्त्रहेतवे
स लोप्त्रं पुरतः त्यक्त्वा ततः गुहान्तरे प्रविवेश। एतस्मिन्नन्तरे तज्जनाः लोप्त्रप्राप्त्यर्थं तत्र समुपागताः॥
Verse 7
दृष्ट्वा लोप्त्रं तदग्रस्थं तमूचुर्मुनिपुंगवम् । मार्गेणानेन चायातो लोप्त्रहस्तो मलिम्लुचः । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग केन मार्गेण निर्गतः
पुरतः स्थितं लोप्त्रं दृष्ट्वा ते मुनिपुङ्गवं ऊचुः। ‘अनेन मार्गेण लोप್ತ्रहस्तो दुष्टो मलिम्लुचः आगतः; महाभाग, शीघ्रं ब्रूहि—केन मार्गेण स निर्गतः?’॥
Verse 8
स च जानन्नपि प्राज्ञो गुहासंस्थं मलिम्लुचम् । न किंचिदपि चोवाच मौनव्रत परायणः
स प्राज्ञोऽपि गुहासंस्थं मलिम्लुचं जानन्, मौनव्रतपरायणः सन् किञ्चिदपि न उवाच॥
Verse 9
असकृत्प्रोच्यमानोऽपि परचिंतासमन्वितः । यदा प्रोवाच नो किंचित्स रक्षंश्चौरजीवितम्
असकृत् प्रोच्यमानोऽपि स परचिन्तासमन्वितः। यदा न किञ्चिद् प्रोवाच तदा चौरजीवितं रक्षामास॥
Verse 10
ततस्तैर्मंत्रितं सर्वैरेष नूनं मलिम्लुचः । संप्राप्तः पृष्ठतोऽस्माभिर्मुनिरूपो बभूव ह
ततः सर्वैः सह मन्त्रितं—‘एष नूनं मलिम्लुचः। अस्माभिः पृष्ठतोऽनुगतः स मुनिरूपो बभूव ह’ इति॥
Verse 11
अविचार्य ततः सर्वैराभीरैस्तैर्दुरात्मभिः । शूलीमारोपितः सद्यो नीत्वा किंचिद्वनांतरम्
ततः सर्वैराभीरैस्तैर्दुरात्मभिरविचार्यैव सद्यः किंचिद्वनान्तरं नीत्वा स शूलीमारोपितः।
Verse 12
एवं प्राप्ता तदा शूली मुनिना तेन दारुणा । पूर्वकर्मविपाकेन दोषहीनेन धीमता
एवं तदा दारुणा तेन मुनिना पूर्वकर्मविपाकेन दोषहीनेन धीमता शूली प्राप्तः।