Adhyaya 38
अध्यायेऽस्मिन् सूत-ऋषिसंवादरूपेण धुन्धुमारेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं निरूप्यते। धुन्धुमारो नृपतिः लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य रत्नभूषितं प्रासादं कारयति, समीपे चाश्रमे घोरं तपः करोति। तत्रैव शुद्धा पुण्या सर्वतीर्थोपमा वापी स्थाप्यते, यस्यां स्नात्वा धुन्धुमारेश्वरं दृष्ट्वा यमलोके नरकदुर्गान् क्लेशान् न पश्यतीति फलश्रुतिः कथ्यते। ऋषीणां प्रश्नानुसारं सूतः तस्य वंशं सूर्यवंशं, ‘कुवलयाश्व’ इति प्रसिद्धिं, मरुप्रदेशे धुन्धु-दैत्यवधेन यशःप्राप्तिं च वर्णयति। अन्ते गौरीगणसमेतः शिवः साक्षात् प्रादुर्भूय वरं ददाति; राजा लिङ्गे नित्यं देवसन्निधिं याचते। शिवः तदनुगृह्य चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां विशेषमहत्त्वं निर्दिश्य नित्यावस्थानं ददाति। उपसंहारे स्नानपूजयोः शिवलोकप्राप्तिः, तथा मोक्षाभिमुखो राजा तत्रैव स्थित इति पुनरुक्तम्।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । तत्रैव स्थापितं लिंगं धुन्धुमारेण भूभुजा । सर्वरत्नमयं कृत्वा प्रासादं सुमनोहरम्
सूत उवाच । तत्रैव धुन्धुमारो भूभुजा स्थापितं लिङ्गम् । सर्वरत्नमयं कृत्वा प्रासादं सुमनोहरम् ॥
Verse 2
तत्र कृत्वाऽश्रमं श्रेष्ठं तपस्तेपे सुदारुणम् । यत्प्रभावादयं देवस्तस्मिंल्लिङ्गे व्यवस्थितः
तत्र कृत्वाऽऽश्रमं श्रेष्ठं तपस्तेपे सुदारुणम् । यत्प्रभावादयं देवस्तस्मिँल्लिङ्गे व्यवस्थितः ॥
Verse 3
तस्य संनिहिता वापी कृता तेन महात्मना । सुनिर्मलजलापूर्णा सर्वतीर्थोपमा शुभा
तस्य संनिहिता वापी कृता तेन महात्मना । सुनिर्मलजलापूर्णा सर्वतीर्थोपमा शुभा ॥
Verse 4
धुन्धुमारेश्वरं पश्येत्तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । न स पश्यति दुर्गाणि नरकाणि यमालये
धुन्धुमारेश्वरं पश्येत्तत्र स्नात्वा नरोत्तमः । न स पश्यति दुर्गाणि नरकाणि यमालये ॥
Verse 5
ऋषय ऊचुः । धुंधुमारो महीपालः कस्मिन्वंशे बभूव सः । कस्मिन्काले तपस्तप्तं तेनात्र सुमहात्मना
ऋषय ऊचुः—धुन्धुमारो महीपालः कस्मिन्वंशे बभूव सः? कस्मिन्काले चात्र सुमहात्मना तेन तपः तप्तम्?
Verse 6
सूत उवाच । सूर्यवंशसमुद्भूतो बृहदश्वसुतो बली । ख्यातः कुवलयाश्वेति धंधुमारस्तथैव सः
सूत उवाच—सूर्यवंशसमुद्भूतो बृहदश्वसुतो बली; कुवलयाश्व इति ख्यातः, स एव धुन्धुमारः स्मृतः।
Verse 7
तेन धुन्धुर्महादैत्यो निहतो मरुजांगले । धुन्धुमारः स्मृतस्तेन विख्यातो भुवनत्रये
तेन मरुजाङ्गले धुन्धुर्नाम महादैत्यो निहतः; तस्मात् स धुन्धुमार इति स्मृतः, भुवनत्रये विख्यातः।
Verse 8
चमत्कारपुरं क्षेत्रं स गत्वा पावनं महत् । तपस्तेपे वयोंऽते च ध्यायमानो महेश्वरम्
स चमत्कारपुरं पुण्यं महत् पावनं क्षेत्रं गत्वा, वयोऽन्ते महेश्वरं ध्यायन् तपस्तेपे।
Verse 9
संस्थाप्य सुमहल्लिंगं प्रासादे रत्नमंडिते । बलिपूजोपहाराद्यैः पुष्पधूपानुलेपनैः
रत्नमण्डिते प्रासादे सुमहल्लिङ्गं संस्थाप्य, बलिपूजोपहाराद्यैः पुष्पधूपानुलेपनैश्च स पूजयामास।
Verse 10
ततस्तस्य महादेवः स्वयमेव महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूद्वृषारूढो गौर्या सह तथा गणैः
ततः स महादेवो महेश्वरः स्वयमेव तस्मै प्रत्यक्षोऽभूद् वृषारूढः, गौर्या सह तथा गणैः।
Verse 11
उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
उवाच—वरदोऽस्मीति; प्रार्थयस्व यथेप्सितम्। सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्॥
Verse 12
धुन्धुमार उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं त्वया सर्वसुरेश्वर । संनिधानं प्रकर्तव्यं लिंगेऽस्मिन्वृषभध्वज
धुन्धुमार उवाच—यदि देयो वरोऽस्माकं त्वया सर्वसुरेश्वर। संनिधानं प्रकर्तव्यं लिङ्गेऽस्मिन् वृषभध्वज॥
Verse 13
श्रीभगवानुवाच । चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं नृपसत्तम । अहं सदा करिष्यामि गौर्या सार्धं न संशयः
श्रीभगवानुवाच—चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां सांनिध्यं नृपसत्तम। अहं सदा करिष्यामि गौर्या सार्धं न संशयः॥
Verse 14
तत्र वाप्यां नरः स्नात्वा यो मां संपूजयिष्यति । लिंगेऽस्मिन्संस्थितं भूप मम लोकं स यास्यति
तत्र वाप्यां नरः स्नात्वा यो मां संपूजयिष्यति। लिङ्गेऽस्मिन् संस्थितं भूप मम लोकं स यास्यति॥
Verse 15
सूत उवाच । एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा प्रहृष्टा त्मा स्थितस्तत्रैव मुक्तिभाक्
सूत उवाच—एवमुक्त्वा स भगवान् ततः परम् अदर्शनं गतः। स च राजा हृष्टात्मा तत्रैव स्थितो मुक्तिभाग् अभवत्॥