Adhyaya 221

Verse 1

भर्तृयज्ञ उवाच । एतस्मात्कारणात्कश्चित्तस्मिन्नहनि पार्थिव । ददाति नैव च श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कर्हिचित् । वंशच्छेदभयाद्राजन्सत्यमेतन्मयोदितम्

भर्तृयज्ञ उवाच—एतस्मात् कारणात्, हे पार्थिव, तस्मिन्नहनि कश्चिदपि पितॄन् उद्दिश्य कदाचन न दानं ददाति, न च श्राद्धं करोति; वंशच्छेदभयात्, राजन्। मयोक्तं सत्यमेव।

Verse 2

श्राद्धं विनापि दातव्यं तद्दिने मधुना सह । पायसं ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं तृप्तिकारणात्

श्राद्धं विनापि तद्दिने मधुना सह दानं दातव्यम्। तृप्तिकारणात् ब्राह्मणाग्र्येभ्यः सघृतं पायसं प्रदेयम्।

Verse 3

खड्गमांसं कालशाकं मांसं वाध्रीणसोद्भवम् । प्रदेयं ब्राह्मणेभ्यश्च तत्समंतादुदाहृतम्

खड्गमांसं कालशाकं वाध्रीणससमुद्भवं मांसं च—एतानि ब्राह्मणेभ्यः प्रदेयानि; तत् समन्तादत्रोदाहृतम्।

Verse 4

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा । एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा

त्रिःपिबः, इन्द्रियक्षीणः, सर्वयूथानुगश्च—एष वाध्रीणसः प्रोक्तः; स पितॄणां तृप्तिदः सदा इति कथ्यते।

Verse 5

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप

तस्याभावेऽपि अनुत्तमं क्षीरौदनं दातव्यम्। तस्मिन्नहनि, हे नृप, पितॄणां तुष्टये विप्रेभ्यः प्रदेयम्।

Verse 6

तस्याभावेऽपि दातव्यं जलं तिलविमिश्रितम् । सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलान्वितम्

तस्याप्यभावे दातव्यं तिलमिश्रितं जलम् । सदर्भं सहिरण्यं च हिरण्यशकलसंयुतम् ॥

Verse 7

यच्छ्रेयो जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव । कृतेन तत्फलं कृत्स्नं तस्मिन्नहनि पार्थिव

यत् श्रेयः जायते पुंसः पक्षश्राद्धेन पार्थिव । तद् फलम् अखिलं प्राप्यते तस्मिन्नहनि पार्थिव ॥

Verse 8

पितॄनुद्दिश्य चाऽज्येन मधुना पायसेन च । कालशाकेन मधुना खड्गमांसेन वा नृप

पितॄन् उद्दिश्य दातव्यं घृतेन मधुना तथा । पायसेन च राजेन्द्र कालशाकमधुना अथवा खड्गमांसेन वा ॥

Verse 9

श्राद्धं विनापि दत्तेन श्रुतिरेषा पुरातनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते । त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके

श्राद्धं विनापि दत्तस्य श्रुतिर् एषा पुरातनी । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पित्र्यर्क्ष्ये समुपस्थिते । त्रयोदश्यां नभस्यस्य हस्तगे दिननायके ॥

Verse 10

दरिद्रेणापि दातव्यं हिरण्यशकलान्वितम् । तोयं तिलैर्युतं राजन्पितॄणां तुष्टिमिच्छता

दरिद्रेणापि दातव्यं तिलयुक्तं जलं नृप । हिरण्यशकलोपेतं पितॄणां तुष्टिमिच्छता ॥

Verse 11

आनर्त उवाच । मांसं विगर्हितं विप्र यतः शास्त्रे निगद्यते । तस्मात्तत्क्रियते केन श्राद्धं कीर्तय मेऽखिलम्

आनर्त उवाच—विप्र, यतः शास्त्रेषु मांसं विगर्हितं निगद्यते, तस्मात् तत् केन प्रकारेण श्राद्धे क्रियते? मेऽखिलं श्राद्धविधिं कीर्तय।

Verse 12

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयति निर्दयः । स नूनं नरकं याति प्रोक्तमेतन्महर्षिभिः

परमांसेन स्वमांसं यो निर्दयो वर्धयति; स नूनं नरकं याति—इति महर्षिभिः प्रोक्तम्।

Verse 13

त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि द्विजो त्तम । विशेषाच्छ्राद्धकृत्ये च तदेवं मम संशयः

द्विजोत्तम, त्वं च तस्य प्रभावं मे प्रजल्पसि, विशेषतः श्राद्धकृत्ये; तदेव मम संशयः।

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग मांसं सद्भिर्विगर्हितम् । श्राद्धे प्रयुज्यते यस्मात्तत्तेऽहं वच्मि कारणम्

भर्तृयज्ञ उवाच—महाभाग, सत्यमेतत्; मांसं सद्भिर्विगर्हितम्। तथापि श्राद्धे प्रयुज्यते, तस्य कारणं तेऽहं वक्ष्यामि।

Verse 15

यदा चारंभिता सृष्टिर्ब्रह्मणा लोककारिणा । संपूज्य च पितॄन्देवान्नांदीमुखपुरःसरान् । तदा खड्गः समुत्पन्नः पूर्वं वाध्रीणसश्च यः

यदा लोककारिणा ब्रह्मणा सृष्टिरारब्धा, तदा नान्दीमुखपुरःसरान् देवान् पितॄंश्च संपूज्य; ततः पूर्वं खड्गः समुत्पन्नः, तथा वाध्रीणसश्च।

Verse 16

ततो ये पितरो दिव्या ये च मानुषसम्भवाः । जगृहुस्ते ततः सर्वे बलिभूतमिवात्मनः

ततः दिव्याः पितरश्च मानुषसम्भवाश्च ये, ते सर्वे ततः स्वात्मनः प्रति बलिभूतमिव तान् जगृहुः।

Verse 17

तानुवाच ततो ब्रह्मा एतौ तु पितरो मया । युष्मभ्यं कल्पितौ सम्यग्बलिभूतौ प्रगृह्यताम्

ततो ब्रह्मा तानुवाच—एतौ तु पितरो मया युष्मभ्यं सम्यक् कल्पितौ; बलिभूतौ प्रगृह्यताम्।

Verse 18

एताभ्यां परमा प्रीतिर्युष्मभ्यं संभविष्यति । मम वाक्यादसंदिग्धं परमेतौ नरो भुवि

एताभ्यां युष्मभ्यं परमा प्रीतिः संभविष्यति; मम वाक्यादसंदिग्धं, एतौ भुवि नरौ परमे भविष्यतः।

Verse 19

नैव संप्राप्स्यते पापं युष्मदर्थंहनन्नपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छता

युष्मदर्थं हनन्नपि पापं नैव संप्राप्स्यते; तस्मात् भूतिमिच्छता सर्वप्रयत्नेन दातव्यम्।

Verse 20

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम् । तौ चापि परमौ दिव्यौ स्वर्गं लोकं गमिष्यतः

खड्गवाध्रीणसोद्भूतं मांसं श्राद्धे सुतृप्तिदम्; तौ च परमौ दिव्यौ स्वर्गलोकं गमिष्यतः।

Verse 21

श्राद्धदस्य परं श्रेयो भविष्यति सुदुर्लभम् । पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्भवेद्द्वादशवार्षिकी

श्राद्धे दानं कुर्वतः पुरुषस्य परमं श्रेयः सुदुर्लभं भवति; पितॄणां चाक्षया तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी भवेत्।

Verse 22

एतस्मात्कारणाच्छस्तं मांसमाभ्यां नराधिप । तस्मिन्नहनि नान्यत्र विनियोगोऽस्य कीर्तितः

एतत्कारणादेव, नराधिप, एतयोर्द्वयोर्मांसस्य विनियोगः प्रशस्तः; तस्मिन्नहनि नान्यत्रास्य विनियोगः कीर्तितः—तस्य प्रयोगोऽत्रैव निर्दिष्टः।

Verse 23

रोहिताश्व उवाच । अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च । कथं श्राद्धं भवेद्विप्र पितॄणां तृप्तिका रकम्

रोहिताश्व उवाच—अप्राप्तखड्गमांसस्य तथा वाध्रीणसस्य च, विप्र, कथं श्राद्धं भवेत् यत् पितॄणां तृप्तिकरम्?

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच । मधुना सह दातव्यं पायसं पितृतुष्टये । तेन वै वार्षिकी तृप्तिः पितॄणां चोपजायते

मार्कण्डेय उवाच—पितृतुष्टये मधुना सह पायसं दातव्यम्; तेनैव पितॄणां वार्षिकी तृप्तिश्चोपजायते।

Verse 25

आजं च पिशितं राजञ्छिशुमारसमुद्भवम् । मांसं प्रतुष्टये प्रोक्तं वत्सरं मासवर्जितम्

आजं च पिशितं राजन्, शिशुमारसमुद्भवं मांसं च, प्रतुष्टये प्रोक्तं—मासवर्जितं वत्सरं यावत्।

Verse 26

तदभावे वराहस्य दशमासप्रतुष्टिदम् । मांसं प्रोक्तं महाराज पितॄणां नात्र संशयः

तदभावे वराहमांसं दशमासपर्यन्तं पितॄणां तृप्तिकरं प्रोक्तं, महाराज; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 27

आरण्यमहिषोत्थेन तृप्तिः स्यान्नवमासिकी । रुरोश्चैवाष्टमासोत्था एणस्य सप्तमासिका

आरण्यमहिषमांसात् नवमासिकी तृप्तिः स्यात्; रुरुमांसात् अष्टमासिकी; एणमांसात् सप्तमासिकी।

Verse 28

शम्बरोर्मासषट्कं च शशकस्य तु पञ्चकम् । चत्वारः शल्लकस्योक्तास्त्रयो वा तैत्तिरस्य च

शम्बरमांसात् षण्मासतृप्तिः; शशकमांसात् पञ्चमासिकी; शल्लकमांसात् चत्वारो मासाः; तैत्तिरमांसात् त्रयो मासा अपि।

Verse 29

मासद्वयं च मत्स्यस्य मासमेकं कपिञ्जले । नान्येषां योजयेन्मांसं पितृकार्ये कथंचन

मत्स्यमांसात् मासद्वयतृप्तिः; कपिञ्जलमांसात् मासैकतृप्तिः। अन्येषां प्राणिनां मांसं पितृकार्ये कथंचन न योजयेत्।

Verse 30

एतेषामेव मांसानि पावनानि नृपोत्तम

एतेषामेव मांसानि पावनानि, नृपोत्तम।

Verse 31

आनर्त उवाच । कस्मादेते पवित्राः स्युर्येषां मांसं प्रचोदितम् । श्राद्धे च तन्ममाचक्ष्व यथावद्द्विजसत्तम

आनर्त उवाच—कस्मादेते पवित्राः स्युः, येषां मांसं श्राद्धकर्मणि प्रचोदितम्? तदेतन्मम यथावदाचक्ष्व, हे द्विजसत्तम।

Verse 32

भर्तृयज्ञ उवाच । सृष्टिं प्रकुर्वता तेन पशवो लोककारिणा । खड्गवाध्रीणसादीनां पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा

भर्तृयज्ञ उवाच—लोककारिणा तेन स्वयंभुवा सृष्टिं प्रकुर्वता, खड्गवाध्रीणसादीनां सृष्टेः पश्चात् मेध्याः पशवः सृष्टाः।

Verse 33

एकादशप्रमाणेन ततश्चान्ये नृपोत्तम । अजश्च प्रथमं सृष्टः स तथा मेध्यतां गतः

ततः, हे नृपोत्तम, एकादशप्रमाणेनान्येऽपि सृष्टाः; अजश्च प्रथमं सृष्टः, स च मेध्यतां गतः।

Verse 34

तथैते प्रथमं सृष्टाः पशवोऽत्र नराधिप । सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः

तथैतेऽत्र, हे नराधिप, प्रथमं सृष्टाः पशवः; सस्यानि सृजता तेन तिलाः पूर्वं च निर्मिताः।

Verse 35

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टा वन्येषु च प्रियंगवः । गोधूमाश्च यवाश्चैव माषा मुद्राश्च वै नृप

श्राद्धार्थं व्रीहयः सृष्टाः; वन्येषु च प्रियङ्गवः। गोधूमाश्च यवाश्चैव, माषा मुद्गाश्च वै नृप।

Verse 36

नीवाराश्चापि श्यामाकाः प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । तृप्तिं मांसेन वाञ्छंति मांसं मांसेन वर्जितम्

नीवाराश्च श्यामाकाश्च यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। ‘मांसेन’ तृप्तिं वाञ्छन्ति, परं ‘मांसं’ नाम हिंसामांसवर्जितं शुद्धमिति॥

Verse 37

पुष्पजात्यो यदा सृष्टास्तदा प्राक्छतपत्रिका । सृष्टा तेन च मुख्या सा श्राद्धकर्मणि सर्वदा

पुष्पजातिषु सृष्टेषु प्रथमेव शतपत्रिका सृष्टा। तेनैव सा मुख्या कृता, श्राद्धकर्मणि सर्वदा॥

Verse 38

धातूनि सृजता तेन रूप्यं सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तद्विहितं श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये

धातूनि सृजता तेन स्वयंभुवा रूप्यं सृष्टम्। तेन तद् श्राद्धे दक्षिणायां प्रतृप्तये विहितम्॥

Verse 39

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते । पितृभ्यस्तस्य नैवाऽन्तो युगान्तेऽपि प्रजायते

राजतेषु च पात्रेषु यद्द्विजेभ्यः प्रदीयते। तत् पितृभ्यः प्रदत्तं नान्तं याति युगान्तेऽपि॥

Verse 40

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत् । तुष्यंति पितरो राजन्कीर्तनादपि वै यतः

अभावे रूप्यपात्राणां नामापि परिकीर्तयेत्। तुष्यन्ति पितरः राजन् कीर्तनादपि वै यतः॥

Verse 41

रसांश्च सृजता तेन मधु सृष्टं स्वयंभुवा । तेन तच्छस्यते श्राद्धे पितॄणां तुष्टिदायकम्

रसान् सृजता तेन स्वयंभुवा मधु स्वयमेव सृष्टम्। तेन श्राद्धे मधु प्रशस्यते, पितॄणां तुष्टिदायकम्॥

Verse 42

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि । मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत्पितॄणां न तृप्तये

यच्छ्राद्धं मधुना हीनं तद्रसैः सकलैरपि। मिष्टान्नैरपि संयुक्तं तत् पितॄणां न तृप्तये॥

Verse 43

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम् । नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः

अणुमात्रमपि श्राद्धे यदि न स्याद्धि माक्षिकम्। नामापि कीर्तयेत्तस्य पितॄणां तुष्टये यतः॥

Verse 44

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिनौ । कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत्तृप्तिदायकम्

शाकानि सृजता तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना। कालशाकं पुरः सृष्टं तेन तत् तृप्तिदायकम्॥

Verse 45

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः । तस्मात्कुतप काले च श्राद्धं कार्यं विजानता । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्

कालं हि सृजता तेन कुतपः प्राग्विनिर्मितः। तस्मात् कुतपकाले च श्राद्धं कार्यं विजानता। य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिं पितॄणामात्मनः सुखम्॥

Verse 46

वीरुधः सृजता तेन विधिना नृपसत्तम । दर्भास्तु प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

हे नृपसत्तम, तेन विधिना वीरुधः सृजता दर्भाः प्रथमं सृष्टाः; अतः ते श्राद्धार्हा इति स्मृताः।

Verse 47

श्राद्धार्हान्ब्राह्मणांस्तेन सृजता पद्मयोनिना । दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः श्राद्धार्हास्तेन ते स्मृताः

पद्मयोनिना तेन श्राद्धार्हान् ब्राह्मणान् सृजता दौहित्राः प्रथमं सृष्टाः; अतः ते श्राद्धार्हा इति स्मृताः।

Verse 48

अपि शौचपरित्यक्तं हीनांगाधिकमेव वा । दौहित्रं योजयेच्छ्राद्धे पितॄणां परितुष्टये

अपि शौचपरित्यक्तं हीनाङ्गाधिकमेव वा, दौहित्रं श्राद्धे योजयेत् पितॄणां परितुष्टये।

Verse 49

पशून्विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः । तेन तासां पयः शस्तं श्राद्धे सर्पिर्विशेषतः

पशून् विसृजता तेन पूर्वं गावो विनिर्मिताः; तेन तासां पयः श्राद्धे शस्तं, सर्पिर्विशेषतः।

Verse 50

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये

तस्माच्छ्राद्धे घृतं शस्तं प्रदत्तं पितृतुष्टये।

Verse 51

प्रजाश्च सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः । तस्मात्प्रशस्तास्ते श्राद्धे पितृतृप्तिकराः सदा

प्रजाः सृजता तेन पूर्वं दृष्टा द्विजोत्तमाः। तस्मात् श्राद्धे प्रशस्तास्ते पितॄणां तृप्तिकारकाः सदा॥

Verse 52

देवांश्च सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः । तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि

देवान् सृजता तेन विश्वेदेवाः कृताः पुरः। तेन ते प्रथमं पूज्याः प्रवृत्ते श्राद्धकर्मणि॥

Verse 53

ते रक्षंति ततः श्राद्धं यथावत्परितर्पिताः । छिद्राणि नाशयंति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः

ते रक्षन्ति ततः श्राद्धं यथावत् परितर्पिताः। छिद्राणि नाशयन्ति स्म श्राद्धे पूर्वं प्रपूजिताः॥

Verse 54

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः फूरा श्राद्धं विनिर्मितम् । स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः

एतैर्मुख्यतमैः सृप्तैः पूर्णं श्राद्धं विनिर्मितम्। स्वयं पितामहेनैव ततो देवा विनिर्मिताः॥

Verse 55

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप

तेन ते सर्वलोकेषु गताः ख्यातिं पुरा नृप।

Verse 56

एतच्छ्राद्स्य सत्रत्वं मया ते परिकीर्तितम् । पितॄणां परमं गुह्यं दत्तस्याक्षयकारकम्

एतस्य श्राद्धस्य सत्रसदृशं स्वरूपं मया ते सम्यक् परिकीर्तितम्। पितॄणां परमं गुह्यं, दत्तस्याक्षयपुण्यकारकम्॥

Verse 57

यश्चैतत्कीर्तयेच्छ्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम । विप्राणां भोक्त्तुकामानां तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्

यः कश्चिदेतत् श्राद्धे क्रियमाणे नृपोत्तम कीर्तयेत्। विप्राणां भोक्तुकामानां काले तच्छ्राद्धं त्वक्षयं भवेत्॥

Verse 58

यश्चैतच्कृणुयाद्राजन्सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । विहितस्य भवेत्पुण्यं यच्छ्राद्धस्य तदाप्नुयात्

यः कश्चिदेतत् कुर्याद्राजन् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः। विहितश्राद्धपुण्यं स लभते, तस्य पूर्णफलं चाप्नुयात्॥

Verse 221

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनं नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे ‘सृष्ट्युत्पत्तिकालिकब्रह्मोत्सृष्टश्राद्धार्हवस्तुपरिगणनवर्णनम्’ नामैकविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥