Adhyaya 215

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः । विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत्

ऋषय ऊचुः—अधुना नः सूत, श्राद्धकल्पस्य यो विधिः, तं विस्तरेण वद; महाभाग, यथा तत् फलतः पुण्यतः चाक्षयं भवेत्।

Verse 2

कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः । कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते

हे महामते, पितृपरायणैः श्राद्धं कस्मिन् काले कर्तव्यम्? तथा कीदृशैर्ब्राह्मणैः सह, कैश्च द्रव्यैः तत् सम्यगनुष्ठेयम्?

Verse 3

सूत उवाच । एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः । रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः

सूत उवाच—एतदर्थं पुरा मार्कण्डेयो महामुनिः पृष्टः; हे विप्रेन्द्राः, हरिश्चन्द्रसुतेन रोहिताश्वेन सः।

Verse 4

हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते । तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः

हरिश्चन्द्रे स्वर्गं गते, रोहिताश्वे नृपे स्थिते, तीर्थयात्राप्रसङ्गेन मुनिसत्तमो मार्कण्डोऽपि (तत्र) समाययौ।

Verse 5

सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः । तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्

स सरय्वाः पुण्ये सङ्गमे स्नानार्थं समुपस्थितः। तत्र स्नात्वा विधिपूर्वकं पितॄन् देवान् च सन्तर्पयामास।

Verse 6

प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् । रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम् । पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्

स रम्यां सत्यनामिकामयोध्यां पुरीं प्रविष्टः। तं मुनीश्वरं समायातं श्रुत्वा रोहिताश्वोऽपि पदातिः शीघ्रं दूरदेशं गत्वा सम्मुखं प्रत्युद्ययौ॥

Verse 7

ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः

ततः स मूर्ध्ना तं प्रणम्य कृताञ्जलिपुटः स्थितः। विनयसमन्वितो मधुरं वाक्यं प्रोवाच॥

Verse 8

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने । धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् । यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने। धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम्। यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्धजा विमलीकृताः॥

Verse 9

एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा । ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्

एवमुक्त्वा तदा तं स्वहस्तालम्बनं गृहीत्वा। ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्॥

Verse 10

सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

सिंहासने तं मुनिं निवेश्याथ पार्थिवोत्तमः। स्वयं धरापृष्ठे उपविष्टः कृताञ्जलिपुटः स्थितः॥

Verse 11

ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः । निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽगमनकारणम्

ततः स विनयावनतः स्थित्वा मधुरं प्रोवाच— “हे विप्रेन्द्र, निःस्पृहस्यापि तव किमिहागमनकारणम्?”

Verse 12

तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् । अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो

“तद् यथातथ्यं ब्रूहि; अहं तव वचनं सांप्रतम् एव करिष्यामि। हे विभो, गृहायातस्य ते अदेयमपि दास्यामि।”

Verse 13

मार्कंडेय उवाच । तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः । सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः

मार्कण्डेय उवाच— “तीर्थयात्राप्रसङ्गेन वयमत्र समागताः। कल्येऽहं पुनः सरय्वाः पुण्यसङ्गमं यास्यामि।”

Verse 14

निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः । ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः

निःस्पृहैरपि धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः द्रष्टव्याः। ततः शास्त्रदृष्टिभिः पुराणज्ञैर्ब्राह्मणैः एवं प्रोक्तम्।

Verse 15

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा । नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात्

धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिङ्गं स्वायम्भुवं तथा। नदीं सागरगां चैव दिनोद्भवात् पापात् मुच्यते।

Verse 16

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः । तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम्

एवमुक्त्वा ततः स मुनिसत्तमः पृच्छां चकार। विनयान्वितं पुरःस्थितं नृपशार्दूलं तं दृष्ट्वा।

Verse 17

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्। कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्॥

Verse 18

रोहिताश्व उवाच । कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् । कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्

रोहिताश्व उवाच—कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम्। कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्॥

Verse 19

मार्कंडेय उवाच । अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

मार्कण्डेय उवाच—अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम्। रतिपुत्रफला दाराः दत्तभुक्तफलं धनम्॥

Verse 20

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि

एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि॥

Verse 21

चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते । यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता

चत्वार्येतानि कृत्यानि मया तुभ्यं समीरितानि; यानि लोकद्वयस्य हितमिच्छता स्वभावत एव नित्यं आचरितव्यानि।

Verse 22

एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः । राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः

एवमुक्त्वा ततः स तेषां पुरतः विचित्राः कथाः बह्वीः कथयामास; राजर्षीणां पुराणवृत्तान्तान्, देवर्षीणां तु विशेषतः।

Verse 23

ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः । पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः

ततः कथावसाने कस्मिंश्चित् काले, हे द्विजसत्तमाः, रोहिताश्वो महीपतिः तं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ।

Verse 24

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः । दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि

भगवन्, श्राद्धकल्पं श्रोतुमिच्छामि अहं यतः; द्विजानां श्राद्धकर्मणि बहवो भेदाः दृश्यन्ते।

Verse 25

मार्कंडेय उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम । श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः

मार्कण्डेय उवाच—सत्यमेतत् महाभाग, नृपोत्तम, यत् त्वया पृष्टोऽस्मि; श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैः व्यवस्थिताः।

Verse 26

तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा । आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम्

तस्मात्ते निर्णयं वक्ष्ये—यत्पुरा भर्तृयज्ञेन आनर्ताधिपतेः सम्यक् श्राद्धस्य लक्षणं प्रोक्तम्।

Verse 27

भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः । आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत्

नृप आनर्ताधिपतिः सुखासीनं भर्तृयज्ञं निजाश्रमपदे गत्वा प्रणिपत्य ततः प्रोवाच।

Verse 28

आनर्त उवाच । सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् । येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः

आनर्त उवाच—सांप्रतं वद मे ब्रह्मन् पितृभिरिष्टं श्राद्धकल्पम्; येन मे श्राद्धतर्पिताः पितरः तुष्टिमायान्ति।

Verse 29

कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद । श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम । यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम्

श्राद्धे कः कालो विहितः? कानि द्रव्याणि? श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि च, द्विजसत्तम; यैः पितॄणां परमा तृप्तिः सिध्यति, तानि मे वद।

Verse 30

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः । कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद

कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मन् श्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः? कीदृशा वर्जनीयाश्च? सर्वं मे विस्तरेण वद।

Verse 31

भर्तृयज्ञ उवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् । यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः

भर्तृयज्ञ उवाच—अहं ते श्राद्धकल्पमनुत्तमं कीर्तयिष्यामि; यं श्रुत्वैव, महाराज, नरः श्राद्धफलं लभते।

Verse 32

श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता । यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप

इन्दुक्षयेऽवश्यं श्राद्धं सदा कार्यं विपश्चिता; एष ज्येष्ठतमो धर्मः सर्गस्य सन्तानस्य च, नृप।

Verse 33

शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम्

यथा शीतार्ता वह्निं च प्रावरणानि च वाञ्छन्ति, तथा पितरः क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसंक्षयं वाञ्छन्ति।

Verse 34

दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः । पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम्

यथा दरिद्रोपहता मानवाः धनं वाञ्छन्ति, तथा पितरः क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसंक्षयं वाञ्छन्ति।

Verse 35

यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये । तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम्

यथा कर्षुकाः सस्यवृद्धये वृष्टिं प्रवाञ्छन्ति, तथात्मप्रीतये तेऽपि इन्दुसंक्षयं प्रवाञ्छन्ति।

Verse 36

यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् । पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम्

यथोषा चक्रवाकश्च रविदर्शनं वाञ्छतः, तथैव पितरः दर्शसम्बद्धं श्राद्धं कामयन्ते।

Verse 37

जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः । दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति

जलेनापि शाकेनापि वा यः दर्शदिने श्राद्धं करोति, तस्य पितरस्तृप्तिं यान्ति, पापं च प्रणश्यति।

Verse 38

अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता । वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् । यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः

अमावास्यादिने प्राप्ते पितृगणा वायुभूताः गृहद्वारं समाश्रित्य श्राद्धं प्रवाञ्छन्ति; यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासाकुलाः तिष्ठन्ति।

Verse 39

ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः । निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम्

अथ भानौ अस्तं गते ते निराशा दुःखसंयुताः; सुचिरं निःश्वस्य यान्ति, स्ववंशजं गर्हयन्ति।

Verse 40

आनर्त उवाच । किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज । विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम्

आनर्त उवाच—हे द्विज, अमावास्यादिने श्राद्धं किमर्थं क्रियते? विशेषेण ममाचक्ष्व, विस्तरेण यथाक्रमम्।

Verse 41

मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् । गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः

हे विप्र, मृताः पुरुषाः स्वकर्मजनितां गतिं गच्छन्ति; तर्हि ते कथं तस्य सुतस्याश्रयम्, तेन कृतश्राद्धादिक-सहाय्यं, प्राप्नुवन्ति?

Verse 42

एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः

हे विप्र, एष नः सुमहान् संशयो हृदि संस्थितः।

Verse 43

भर्तृयज्ञ उवाच । सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः । स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः

भर्तृयज्ञ उवाच—महाभाग, त्वया व्याहृतं वचः सत्यम्; सर्वत्र मृताः मानवाः स्वकर्मार्हां गतिं यान्ति।

Verse 44

परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति । तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत्

परं वंशजस्याश्रयं प्रति ते यथा समायान्ति, तथा अहं ते प्रवक्ष्यामि, यथा संशयो न भवेत्।

Verse 45

मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले । ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः

हे राजन्, अत्र महीतले केचिन्मृताः तथैव गतिं यान्ति; यावद्वंशस्य संस्थितिः, तावदत्र मर्त्यलोके न जायन्ते।

Verse 46

परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये । पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः

ये परं शुभात्मानः ते सुरालये तिष्ठन्ति; पापात्मानो नराः तु वैवस्वतनिवासिनो भवन्ति।

Verse 47

अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् । शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः

अन्यदेहं समाश्रित्य कर्मफलम् अनुभुञ्जते; शुभं वा पापं वा स्वयमेवात्मना विहितम्।

Verse 48

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा । पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका

यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि च क्षुधा पिपासा च, राजन्, तेषामधिका संजायते।

Verse 49

यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा । तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् । भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित्

यावन्नरत्रयं राजन् मातृतः पितृतस्तथा, तेषां च परतो ये च; ते स्वकर्म शुभाशुभं भुञ्जते, क्षुत्पिपासा च तेषां क्वचिन्न जायते।

Verse 50

तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप । वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले । त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम्

तत्रापि तस्मात् स्थानात् पतनं भवति, भूमिप; वंशोच्छेदात् पुनः सर्वे महीतले निपतन्ति—त्रुटद्रज्जुनिबद्धं भाण्डं यद्वन्निराश्रयम्।

Verse 51

एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः । प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा

एतस्मात्कारणाद् मनुष्येन्द्र, विचक्षणैः सन्तानार्थं सदा यत्नः कर्तव्यः, वंशस्य नित्यस्थितये।

Verse 52

अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः । तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः

राजन्, औरसाद्याः द्वादशधा सुताः कथ्यन्ते; तथापि अत्र तेषामेकतमोऽपि दैवात् केवलं न जायते।

Verse 53

पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना । पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप

तस्मात् पितॄणां गुप्तये समाधिना अश्वत्थः स्थाप्यः; नराधिप, स च पुत्रवत् निर्विशेषं परिपाल्यः।

Verse 54

यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप । कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति

नराधिप, यावद् भूमिः तमश्वत्थं सन्धारयेत्, तावद् वंशोऽपि तिष्ठति—शम्यासमं दृढं, कृतोद्वाहवत् स्थिरम्।

Verse 55

अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले । पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः

अश्वत्थजनकाः मर्त्याः जगतीतले निपत्य तम् स्थापयित्वा, पापैर्मुक्ताः सन्तः श्रेष्ठां शुभान्वितां योनिं समायान्ति।

Verse 56

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् । समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः

एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् । पितॄन् समुद्दिश्य राजन्, यतस्ते तेनैव तर्पिता इति स्मृताः ॥

Verse 57

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप । स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः । स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च

अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप । स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स पितृद्रुहः ॥ स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभन्ते नान्नमेव च ॥

Verse 58

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् । क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन्

न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यान्ति दारुणाम् । क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्सन्तर्पयेत्पितॄन् ॥

Verse 59

नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः । तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः

नित्यं शक्त्या नरो राजन् पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः । तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः ॥

Verse 60

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि । तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् । त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः

पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि । तर्पितास्ते प्रयच्छन्ति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् ॥ त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः ॥

Verse 61

तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप । पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः

हे नृप, ये पापिनो नित्यं स्वपितॄन् तर्पयन्ति न, ते सर्वदा पशव इव ज्ञेयाः—द्विपदाः शृङ्गवर्जिताः।

Verse 215

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धावश्यकताकारणवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे ‘श्राद्धावश्यकताकारणवर्णन’नाम द्विशतपञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः।