Adhyaya 245

Verse 2

पैजवन उवाच । शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः । कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् । भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः

पैजवन उवाच—शालिग्रामशिलायां जगदादिः सनातनः प्रभुः सन्निहितः। स कथं गण्डक्यां पाषाणभावं प्राप्तवान्? तन्मे ब्रूहि। त्वत्प्रसादेन, विप्रर्षे, हरौ मम भक्तिर्दृढा भवेत्। भवन्तः खलु तीर्थरूपाः; दर्शनमात्रेण पापानि नश्यन्ति।

Verse 3

तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् । भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः

तीर्थामृतावगाहेन यथा नृणां पवित्रता जायते, तथा भवद्वाक्यामृतात् ममापि शुद्धिर्जाता—अत्र मम न संशयः।

Verse 4

गालव उवाच । इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते । यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः

गालव उवाच—अयं पुण्य इतिहासः पुराणेषु पठ्यते; यथा स एव भगवान् शालिग्रामत्वम् आगतः।

Verse 5

महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ । पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः

महेश्वरस्य लिङ्गत्वं तव कथयामि, अनघ। पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोऽङ्गुष्ठसम्भवः आसीत्।

Verse 7

स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः । तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम्

स विमूढधीः महायज्ञे हरद्वेषं चकार; तेन महता द्वेषेण सती भृशं प्रकुपिता।

Verse 8

यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा । प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा

यज्ञवेद्यां समुपेत्य सा तदा वह्निधारणया प्राणायामपरायणा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार।

Verse 9

पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती । मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम्

पितृभागं परित्यज्य स्वभागयुताऽसौ सती मनसा ध्यानमगमच्छीतलं हिमालयम्।

Verse 10

यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ । अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः

मृतौ स्वकर्मवशगं मनो यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्रावतारो जायते—नात्र संशयः।

Verse 11

दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् । तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता

दह्यमानापि सा देवी हिमालयसुताऽभवत्; तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता।

Verse 12

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा । शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा; हिमवतः शृंगे पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे।

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः । अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः

ततो वर्षसहस्रान्ते भगवान् भूतभावनः । अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः ॥

Verse 14

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम्

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम् ॥

Verse 15

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् । ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् । ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः ॥

Verse 16

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः । ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः । ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह ॥

Verse 17

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः । ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम्

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः । ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम् ॥

Verse 18

ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः । योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम्

ब्रह्मविष्णुपुरोगा देवाः पुरोधा-वह्निसहिताः समाययुः। योगसिद्धाः च वरवेषधरं वृषध्वजं शिवं समायान्तं ददृशुः॥

Verse 19

हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः । उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम्

हिमवान् मधुपर्कादिभिः शुभैः उपचारैः पूजयामास। मुदा युक्तः सन्मानं कृत्वा कृतकृत्यतां मन्यते स्म॥

Verse 20

वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् । पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः

वेदोक्तविधानेन स तां कन्यां समयोजयत्। द्विजातिगणसंवृतः पाणिग्रहविधिना विवाहं समापयत्॥

Verse 21

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् । दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशः ततः परम्। दानकाले गोत्रादि पृष्टः हरः लज्जापरः अभवत्॥

Verse 22

ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः । चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्

ब्रह्मणो वचनात् तेन विधिशेषोऽवशेषितः। चरुप्राशनकाले तु स पञ्चवक्त्रप्रभां प्राकाशयत्॥

Verse 23

सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः । गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः

सकलैर्देवैः सहितः कुतूहलपरायणः। गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः॥

Verse 24

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत् । वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत्। वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता—शिव त्वं स्थिरतां व्रज॥

Verse 25

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु । भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पञ्चजन्मसु। भर्तारमसितापाङ्गी हरमेवाभ्यगच्छत॥

Verse 26

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् । ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम्। ततो विवाहे सम्पूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि॥

Verse 27

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका । पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदम्बिका। पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः॥

Verse 28

मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात् । विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम्

मानितः सत्कृतश्च स मन्दराचलमभ्यगात्। ततः विश्वकर्मा तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम् अकरोत्॥

Verse 29

निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् । सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्

देवदेवस्य विश्वकर्मा स्वेच्छावर्द्धिष्णुमन्दिरम् निर्ममे। सर्वर्द्धिमत् प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्॥

Verse 30

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् । गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम्। यस्य द्वारि नन्दिप्रभृतयो गणाः समाश्रिताः॥

Verse 31

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः । वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च शंकररूपिणो बभुः। अस्य परितो वाटिकासु पारिजाताः सहस्रशः॥

Verse 32

कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ । तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे

यस्य द्वारि कामधेनुर्मणिर्दिव्यः समाश्रितौ। तस्मिन् मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे॥

Verse 33

पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ । वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम्

पार्वत्या सह वसतः शिवस्य दृष्टिपथं कामो जगाम। वायुरूपं समास्थाय शिवं दृष्ट्वा कामः शंकरं प्रत्युवाच॥

Verse 34

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज। नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते॥

Verse 35

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही । न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही। न त्वया रहितं किञ्चिद्दृश्यते सचराचरे॥

Verse 36

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः । कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः। कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे॥

Verse 37

ईश्वर उवाच । यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ । तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्

ईश्वर उवाच—यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ। तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्॥

Verse 38

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः । ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत्

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः । ववन्दे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत् ॥

Verse 39

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् । लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् । लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये ॥

Verse 40

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः । पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः । पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः ॥

Verse 41

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् । दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् । दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा ॥

Verse 42

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः । एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः । एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ ॥

Verse 43

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः । एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः शतवर्षसमेवाभाति। एतस्मिन्नन्तरे तारकभयप्रद्रुताः देवाः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः; तं स्तुत्वा शरणागताः।

Verse 44

देवा उचुः । तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा

देवा ऊचुः—असौ तारको महारौद्रः; त्वया पुरा दत्तवरः सः।

Verse 45

विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः । वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम्

स तरसा शक्रं विजित्य त्रैलोक्यपूजितो भुङ्क्ते। तस्य वधोपायो यथा जायते, त्वं स्वयमेव कुरु।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि । स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति

ब्रह्मोवाच—मया दत्तवरश्चासौ; मयैवोच्छिद्यते न हि। स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति।

Verse 47

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः । पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः। पार्वत्यां महेशानात् यो सूनुरुत्पत्स्यते स एव।

Verse 48

दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति । इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्

दिनसप्तकवान् भूत्वा स तारकं हनिष्यति—इति वाक्यं श्रुत्वा ते लोकसुन्दरं मन्दरं प्रति न्यवर्तन्त।

Verse 49

ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः

दैत्यदानवैः पीडिताः ते ब्रह्मलोकात् समाजग्मुः।

Verse 50

तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः । गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः

तत्र शूलभृतः पुरः नन्दिप्रभृतयो गणाः गृहद्वारे ह्युपावृत्य तस्थुः संयतचेतसः।

Verse 51

देवा ऊचुः । देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः । संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम्

देवा ऊचुः—दुःखातुरचेतसः भृशं हतप्रभाः त्यक्तगृहाश्रयाः सर्वे, देवे प्रसुप्ते चतुरो मासान् तपः स्थिताः; हरतोषणं परं प्रार्थयन्तः।

Verse 245

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतानां देवानां शिवदर्शनार्थं मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतदेवानां शिवदर्शनार्थं मन्दराचलप्रतिगमनवर्णनं नाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।