Adhyaya 155

Verse 1

सूत उवाच । तथाऽन्ये तत्र तिष्ठंति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः । स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः

सूत उवाच। तथाऽन्ये तत्र तिष्ठन्ति वसवोऽष्टौ द्विजोत्तमाः। स्थानमेकं समाश्रित्य सर्वदैव प्रपूजिताः॥

Verse 2

एकादश तथा रुद्रा आदित्या द्वादशैव तु । देववैद्यौ तथा चान्यावश्विनौ तत्र संस्थितौ

तत्रैवैकादश रुद्राः द्वादशादित्याश्च संस्थिताः। देववैद्यौ चाश्विनौ दिव्यौ तत्रैव निवसतः॥

Verse 3

देवतास्तत्र तिष्ठंति कोटिकोटिप्रनायकाः । एकैका ब्राह्मणश्रेष्ठाः कलिकालभयाकुलाः

तत्र देवताः तिष्ठन्ति कोटिकोटिप्रनायकाः। एकैकाः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, कलिकालभयाकुलाः॥

Verse 4

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा । अष्टम्यां शुक्लपक्षे तु मधुमासे व्यवस्थिते

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यज्ञभागाप्तये सदा। शुक्लपक्षेऽष्टम्यां तु मधुमासे समागते॥

Verse 5

यस्तान्वसूञ्छुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौतांबरो नरः । तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान्पश्चात्संपूजयेन्नरः

यस्तान् वसून् शुचिर्भूत्वा स्नात्वा धौताम्बरो नरः। तर्पयित्वा द्विजश्रेष्ठान् पश्चात् सम्पूजयेत् वसून्॥

Verse 6

वसवस्त्वा कृण्वन्निति मन्त्रेणानेन भक्तितः । नैवेद्यं च ततो दद्याद्वसवश्छंदसाविति

‘वसवस्त्वा कृण्वन्’ इति मन्त्रेण भक्तितः। ततः नैवेद्यं दद्यात् ‘वसवश्छन्दसाव्’ इति च॥

Verse 7

ततो धूपं सुगन्धं च यो यच्छति समाहितः । वसवस्त्वां जेतु तथा मन्त्रमेतमुदीरयेत्

ततः समाहितचित्तो यः सुगन्धिधूपं समर्पयति, स ‘वसवस्त्वां जेतु’ इत्यादिमन्त्रमपि तदा उदीरयेत्।

Verse 8

आरार्तिकं ततो भूयो यः करोति द्विजोत्तमाः । वसवस्त्वां जेतु तथा श्रूयतां यत्फलं हि तत्

ततो भूयः, हे द्विजोत्तमाः, योऽऽरार्तिकं करोति स ‘वसवस्त्वां जेतु’ इति तथा जपन्; तस्य कर्मणः फलं शृणुत।

Verse 9

कन्याभिः कोटिभिर्यच्च पूजिताभिर्भवेत्फलम् । वसूनां चैव तत्सर्वमष्टभिस्तैः प्रपूजितैः

कोटिकन्याभिः पूजिताभिः यत्फलं स्यात्, तत्सर्वं वसूनामष्टानां सम्यक्पूजनात् एव लभ्यते।

Verse 10

तथा ये द्वादशादित्यास्तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । तान्स्थाप्य पूजयित्वा च सप्तम्यामर्कवासरे । सम्यक्छ्रद्धासमोपेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः

तथा तस्मिन्पुण्यक्षेत्रे व्यवस्थितान् द्वादशादित्यान् स्थापयित्वा, सप्तम्यां अर्कवासरे, श्रद्धासमेतः पुष्पगन्धानुलेपनैः सम्यक् पूजयेत्।

Verse 11

पश्चात्तत्पुरतस्तेषां समस्तान्येकविंशतिः । आदित्यव्रत संज्ञानि तस्य पुण्यफलं शृणु

ततः पश्चात् तेषां पुरतः समस्तानि एकविंशतिः ‘आदित्यव्रत’संज्ञानि सन्ति; तेषां पुण्यफलं शृणु।

Verse 12

कोटिद्वादशकं यस्तु सूर्याणां पूजयेन्नरः । तत्फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं पूजयन्नात्र संशयः

यः कश्चिन्नरः कोटिद्वादशकं सूर्याणां पूजयति, स अत्रैव पूजनात् तत्फलं कृत्स्नं प्राप्नोति—अत्र संशयो नास्ति।

Verse 13

तथैकादशरुद्रा ये तत्र क्षेत्रे द्विजोत्तमाः । एकस्थाने स्थितास्तेषां पूजया श्रूयतां फलम्

तथैव, हे द्विजोत्तम, तस्मिन् क्षेत्रे एकस्थाने समवस्थिताः ये एकादश रुद्राः, तेषां पूजाफलं शृणु।

Verse 14

यस्तान्पूजयते भक्त्या स्थापयित्वा सुरेश्वरान् । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां जपेच्च शतरुद्रियम्

यः सुरेश्वरान् तान् सम्यक् स्थापयित्वा भक्त्या पूजयति, चैत्रमासे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां च शतरुद्रीयं जपति च।

Verse 15

एकादशप्रमाणेन कोटयस्तेन पूजिताः । भवंति नात्र संदेहः सत्यमेतन्मयोदितम्

एकादशप्रमाणेन तेन पूजिताः कोटयो भवंति; नात्र संदेहः—सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 16

यथा तावश्विनौ तत्र देववैद्यौ व्यवस्थितौ । आश्विने मासि चाश्विन्यां पूर्णिमायां तथा तिथौ

यथा तत्र देववैद्यौ तावश्विनौ व्यवस्थितौ; तथा आश्विनमासेऽश्विनीनक्षत्रयुक्तायां पूर्णिमायां तिथौ।

Verse 17

यस्तौ संपूजयित्वा तु ह्यश्विनीसूक्तमुच्चरेत् । द्विकोटि गुणितं पुण्यं सम्यक्तेन समाप्यते

यस्तौ द्वावपि सम्यक् संपूज्य अश्विनीसूक्तम् उच्चरेत्, स विधिवत् कर्म समाप्य द्विकोटिगुणितं पुण्यम् अवाप्नोति।

Verse 19

सूत उवाच । तथाऽन्योऽपि च तत्रास्ति याज्ञवल्क्यप्रतिष्ठितः । पुष्पादित्य इति ख्यातः सर्वकामप्रदो नृणाम्

सूत उवाच—तथैव तत्रान्योऽपि देवः याज्ञवल्क्येन प्रतिष्ठितः; स पुष्पादित्य इति ख्यातः, नृणां सर्वकामप्रदः।

Verse 20

यो यं काममभिध्याय तं पूजयति मानवः । स तं कृत्स्नमवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

यो यं कामम् अभिध्याय तं देवं पूजयति मानवः, स तं कामं कृत्स्नम् अवाप्नोति, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्।

Verse 21

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । बहुवैरोऽरिनाशं च विद्यार्थी शास्त्रविद्भवेत्

अपुत्रो लभते पुत्रान्, धनार्थी धनम् आप्नुयात्; बहुवैरोऽरिनाशं च, विद्यार्थी शास्त्रविद् भवेत्।

Verse 22

सप्तम्यामर्कवारेण यस्तं पश्यति मानवः । मुच्येद्दिनोद्भवात्पापान्महतोऽपिद्विजोत्तमाः

सप्तम्यां रविवारेण यस्तं पश्यति मानवः, स दिनोद्भवात् पापात् मुच्येत, महतोऽपि, द्विजोत्तमाः।

Verse 23

पूजया हि प्रणश्येत पापं वर्षसमुद्भवम् । नाशं याति न संदेहस्तमः सूर्योदये यथा

पूजयैव हि वर्षसमुद्भवं पापं प्रणश्यति; नात्र संशयः—सूर्योदये तम इव विनश्यति।

Verse 24

अष्टोत्तरशतं चैव यः करोति प्रदक्षिणाम् । फलहस्तः स मुच्येत ह्याजन्ममरणादघात्

योऽष्टोत्तरशतं प्रदक्षिणां करोति फलहस्तः, स ह्याजन्ममरणादघात् पापात् मुच्यते।

Verse 25

प्रदक्षिणां प्रकुवाणो यो यं काममभीप्सति । स तमाप्नोत्यसंदिग्धं निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणो यो यं काममभीप्सति, स तमाप्नोत्यसन्दिग्धं; निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्।

Verse 26

संक्रांतौ सूर्यवारेण यः कुर्यात्स्नापनक्रियाम् । अभीष्टं सिध्यते तस्य मेषे वा यदि वा तुले

संक्रान्तौ सूर्यवारेण यः कुर्यात् स्नापनक्रियाम्, तस्याभीष्टं सिध्यते—मेषे वा यदि वा तुले।

Verse 27

तस्मिन्सर्वप्रयत्नेन वांछद्भिरीप्सितं फलम् । स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयो विशेषतः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाञ्छद्भिरीप्सितं फलम्, स देवो वीक्षणीयश्च पूजनीयश्च विशेषतः।

Verse 28

यद्देवैः सकलैर्दृष्टैश्चमत्कारपुरोद्भवैः । फलमाप्नोति तद्दृष्टौ तेन तत्फलमाप्नुयात्

यत्फलं देवैः सकलैश्चमत्कारपुरे तं देवं दृष्ट्वा प्राप्तं, तस्यैव दर्शनात् तत्र मनुष्यः स्फुटं तत्फलमवाप्नुयात्।

Verse 29

।ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्येन देवोऽसौ यदि तावत्प्रतिष्ठितः । पुष्पादित्यः कथं प्रोक्त एतन्नो वक्तुमर्हसि

ऋषय ऊचुः—यद्यसौ देवो याज्ञवल्क्येन प्रतिष्ठापितः, तर्हि ‘पुष्पादित्यः’ इति कथं प्रोक्तः? एतदस्मान् वक्तुमर्हसि।

Verse 31

अस्त्यत्र मेदिनीपृष्ठे सुपुरं वैदिशं महत् । नानासौध समाकीर्णं वरप्राकारशोभितम्

अत्र मेदिनीपृष्ठे वैदिशं नाम सुपुरं महत् अस्ति; नानासौधैः समाकीर्णं वरप्राकारशोभितं च।

Verse 32

उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम् । तत्रासीत्पार्थिवश्रेष्ठश्चित्रवर्मेति विश्रुतः

उद्यानशतसंकीर्णं तडागैरुपशोभितम्; तत्र चित्रवर्मेति विश्रुतः पार्थिवश्रेष्ठः आसीत्।

Verse 33

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले

न दुर्भिक्षं न व्याधिर्न च चौरकृतं भयम्; तस्मिन् धर्मज्ञे सततं धर्मवत्सले शासति।

Verse 34

तत्पुरे क्षत्रियो जात्या मणिभद्र इति स्मृतः । स वै धनेन संयुक्तः पितृपैतामहेन च

तस्मिन् पुरे जातिक्षत्रियः मणिभद्र इति प्रसिद्धः आसीत्। स पितृपैतामहसमार्जितेन धनेन सम्यग् संयुक्तः समृद्धिमान् बभूव॥

Verse 35

तत्पुरं सकलं चैव स राजा मंत्रिभिः सह । कुसीदाहृतवित्तेन वर्तते कार्य उत्थिते

तत्पुरं सकलं तथा स राजा मन्त्रिभिः सह। कुसीदाहृतवित्तेन कार्येषु समुत्थितेषु प्रवर्तते स्म॥

Verse 36

स च कायेन कुब्जः स्याज्जराव्याप्तस्तथैव च । वलीपलितगात्रश्च ह्यत्यंतं च विरूपधृक्

स च कायेन कुब्जः स्यात् जराव्याप्तस्तथैव च। वलीपलितगात्रश्च अत्यन्तं विरूपधृक् अभवत्॥

Verse 37

तथा चैव कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति । न ददाति स पापात्मा कस्यचित्किञ्चिदेव हि । न भक्षयति तृष्णार्तः स्वयमेव कथंचन

तथा च कुकीनाशः प्रभूतेऽपि धने सति। न ददाति स पापात्मा कस्यचित् किञ्चिदेव हि। तृष्णार्तः स्वयमेव न भुङ्क्ते कथञ्चन॥

Verse 38

एवंविधोऽपि सोऽतीवविरूपोऽपि सुदुर्मतिः । प्रार्थयामास वै कन्यां स्वजात्यां वीक्ष्य सुंदरीम्

एवंविधोऽपि स अत्यन्तविरूपोऽपि सुदुर्मतिः। स्वजात्यां सुन्दरीं कन्यां दृष्ट्वा तां प्रार्थयामास॥

Verse 39

बिंबोष्ठीं चारुदेहां च मुष्टिग्राह्यकृशोदरीम् । पद्मपत्रविशालाक्षीं गूढगुल्फां सुकेशिकाम्

तस्याः बिम्बफलसदृशौ ओष्ठौ, चारुदेहा सा, मुष्टिग्राह्यकृशोदरी; पद्मपत्रविशालाक्षी, गूढगुल्फा, सुकेशिका च।

Verse 40

रक्तां सप्तसु गात्रेषु त्रिगंभीरां तथा पुनः । सर्वलक्षणसंपूर्णां जातीयां सुमनोरमाम्

सप्तसु गात्रेषु रक्तवर्णा, त्रिगंभीरा च; सर्वलक्षणसंपूर्णा, स्वजात्या, सुमनोरमा बभूव।

Verse 41

क्षत्रियाद्द्विजशार्दूला दरिद्रेण च पीडितात् । तेन तत्सकलं वृत्तं भार्यायै संनिवेदितम्

हे द्विजशार्दूलाः! दरिद्रपीडितः स क्षत्रियः तद्वृत्तान्तं समग्रं तदा भार्यायै निवेदितवान्।

Verse 42

तच्छ्रुत्वा सा च दुःखेन मूर्च्छिता संबभूव ह । संबोधिता ततस्तेन वाक्यैर्दृष्टांतसंभवैः

तद्‌श्रुत्वा सा दुःखेन मूर्च्छिता बभूव; ततः स तां दृष्टान्तसंभवैर्वाक्यैः संबोधितवान्।

Verse 43

क्षत्रिय उवाच । न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला । अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते

क्षत्रिय उवाच—न सा विद्या न तच्छिल्पं न तत्कार्यं न सा कला; अर्थार्थिभिर्न तज्ज्ञानं धनिनां यन्न दीयते।

Verse 44

इह लोके च धनिनां परोऽपि स्वजनायते । स्वजनोऽपि दरिद्राणां कार्यार्थे दुर्जनायते

अस्मिन् लोके धनिनां परोऽपि स्वजन इव भवति; दरिद्राणां तु स्वजनोऽपि कार्यार्थे दुर्जन इव जायते।

Verse 45

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः । प्रवर्तंते क्रियाः सर्वाः पर्वतेभ्यो यथापगाः

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः सर्वतः संभृतैः क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते, यथा पर्वतेभ्यः अपगाः प्रवहन्ति।

Verse 46

पूज्यते यदपूज्योऽपि यदगम्योऽपि गम्यते । वंद्यते यदवन्द्योऽपि ह्यनुबंधो धनस्य सः

यदपूज्योऽपि पूज्यते, यदगम्योऽपि गम्यते, यदवन्द्योऽपि वन्द्यते—एष धनस्य अनुबन्धः।

Verse 47

अशनादिंद्रिया णीव स्युः कार्याण्यखिलानिह । सर्वस्मात्कारणाद्वित्तं सर्वसाधनमुच्यते

अशनादिभिः इन्द्रियाणि यथा नीयन्ते, तथा इह कार्याण्यखिलानि साधनैः प्रवर्तन्ते; अतः वित्तं सर्वसाधनम् उच्यते।

Verse 48

अर्थार्थी जीवलोकोऽयं श्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वः संयाति दूरतः

अर्थार्थी अयं जीवलोकः श्मशानमपि सेवते; निःस्वो जनितारमपि त्यक्त्वा दूरतः संयाति।

Verse 155

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्पादि त्यमाहालये मणिभद्रवृत्तांते मणिभद्राय कन्याप्रदानार्थं क्षत्रियकृतनिजभार्यासंबोधनवर्णनंनाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रवृत्तान्ते मणिभद्राय कन्याप्रदानार्थं क्षत्रियकृतनिजभार्यासम्बोधनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 198

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसंभवम् । आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोर्द्विजसत्तमाः

एतद्वः सर्वमाख्यातं माहात्म्यं वसुसम्भवम्। आदित्यानां च रुद्राणामश्विनोश्च, द्विजसत्तमाः॥