Adhyaya 238

Verse 1

ब्रह्मोवाच । तपः शृणुष्व विप्रेंद्र विस्तरेण महामते । यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽ घनाशनम्

ब्रह्मोवाच—तपः शृणुष्व विप्रेन्द्र विस्तरेण महामते; यस्य श्रवणमात्रेण चातुर्मास्येऽघनाशनम्।

Verse 2

षोडशैरुपचारैश्च विष्णोः पूजा सदा तपः । ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्

षोडशैरुपचारैर्विष्णोः पूजा सदा तपः। ततः सुप्ते जगन्नाथे महत्तप उदाहृतम्।

Verse 3

करणं पंचयज्ञानां सततं तप एव हि । तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः

करणं पञ्चयज्ञानां सततं तप एव हि। तन्निवेद्य हरौ चैव चातुर्मास्ये महत्तपः।

Verse 4

ऋतुयानं गृहस्थस्य तप एव सदैव हि । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै तन्निषेव्यं महत्तपः

गृहस्थस्य ऋतुयोग्यं यदाचारपालनं तदेव नित्यं तपः। चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यर्थं तस्य सेवनं महत्तपः प्रकीर्तितम्॥

Verse 5

सत्यवादस्तपो नित्यं प्राणिनां भुवि दुर्लभम् । सुप्ते देवपतौ कुर्वन्ननंतफलभाग्भवेत्

सत्यवादः प्राणिनां नित्यं तपो भुवि दुर्लभम्। सुप्ते देवपतौ यः कुर्यात् स अनन्तफलभाग् भवेत्॥

Verse 6

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः । चातुर्मास्ये त्यक्तवैरं महत्तप उदारधीः

अहिंसादिगुणानां च पालनं सततं तपः। चातुर्मास्ये त्यक्तवैरः महत्तप उदारधीः॥

Verse 7

तप एव महन्मर्त्यः पंचायतनपूजनम् । चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्

मर्त्यस्य महत्तप एव पंचायतनपूजनम्। चातुर्मास्ये विशेषेण हरिप्रीत्या समाचरेत्॥

Verse 8

नारद उवाच । पंचायतनसंज्ञेयं कस्योक्ता सा कथं भवेत् । कथं पूजा च कर्तव्या विस्तरेणाशु तद्वद

नारद उवाच— ‘पंचायतन’ इति संज्ञा का कस्योक्ता, सा कथं बोध्या? पूजा च कथं कर्तव्या? विस्तरेण शीघ्रं तद्वद॥

Verse 9

ब्रह्मोवाच । प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये पूज्यो रविः सदा । रात्रौ मध्ये भवेच्चंद्रस्तद्वर्णकुसुमैः शुभैः

ब्रह्मोवाच—प्रातर्मध्याह्नपूजायां मध्ये रविः सदा पूज्यः; रात्रौ तु मध्ये चन्द्रः स्वस्ववर्णकुसुमैः शुभैः समर्चनीयः।

Verse 10

वह्निकोणे तु हेरंबं सर्वविघ्नोपशांतये । रक्तचंदन पुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः

वह्निकोणे तु हेरम्बं सर्वविघ्नोपशान्तये पूजयेत्; रक्तचन्दनपुष्पैश्च चातुर्मास्ये विशेषतः।

Verse 11

नैरृतं दलमास्थाय भगवान्दुष्टदर्पहा । गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः

नैरृतं दलमास्थाय भगवान् दुष्टदर्पहा; गृहस्थस्य सदा शत्रुविनाशं विदधाति सः।

Verse 12

नैरृत्यकोणगं विष्णुं पूजयेत्सर्वदा बुधः । सुगन्धचंदनैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्चातिशोभनैः

नैरृत्यकोणगं विष्णुं बुधः सर्वदा पूजयेत्; सुगन्धचन्दनैः पुष्पैः नैवेद्यैश्चातिशोभनैः।

Verse 13

गोत्रजा वायुकोणे तु पूजनीया सदा बुधैः । पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः

गोत्रजां वायुकोणे तु बुधैः सदा पूजनीयाम्; पुत्रपौत्रप्रवृद्ध्यर्थं सुमनोभिर्मनोहरैः।

Verse 14

ऐशाने भगवान्रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदाऽर्चितः । अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये

ऐशाने दिशि भगवान् रुद्रः श्वेतपुष्पैः सदा समर्चनीयः। अपमृत्युविनाशाय सर्वदोषापनुत्तये॥

Verse 15

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते । पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः

जागर्ति महिमा यस्य ब्रह्माद्यैर्नैव लिख्यते। पंचायतनमेतद्धि पूज्यते गृहमेधिभिः॥

Verse 16

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम् । पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा । चातुर्मास्ये विशेषेण तदनंतं प्रजायते

तप एतत्सदा कार्यं चातुर्मास्ये महाफलम्। पर्वकालेषु सर्वेषु दानं देयं तपः सदा। चातुर्मास्ये विशेषेण तदनन्तं प्रजायते॥

Verse 17

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा । जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्

शौचं तु द्विविधं ग्राह्यं बाह्यमाभ्यंतरं सदा। जलशौचं तथा बाह्यं श्रद्धया चांतरं भवेत्॥

Verse 18

इद्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम् । निवृत्त्येंद्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः

इन्द्रियाणां ग्रहः कार्यस्तपसो लक्षणं परम्। निवृत्त्येन्द्रियलौल्यं च चातुर्मास्ये महत्तपः॥

Verse 19

इन्द्रियाश्वान्सन्नियम्य सततं सुखमेधते । नरके पात्यते प्राणैस्तैरेवोत्पथगामिभिः

इन्द्रियाश्वान् सततं सन्नियम्य सुखं क्रमशो वर्धते; तैरेव प्राणैः कुपथगामिभिः नरके पात्यते।

Verse 20

ममतारूपिणीं ग्राहीं दुष्टां निर्भर्त्स्य निग्रहेत् । तप एव सदा पुंसां चातुर्मास्येऽधिगौरवम्

ममतारूपिणीं दुष्टां ग्राहीं निर्भर्त्स्य निगृह्णीयात्; तप एव सदा पुंसां आधारः, चातुर्मास्येऽधिगौरवम्।

Verse 21

काम एष महाशत्रुस्तमेकं निर्जयेद्दृढम् । जितकामा महात्मानस्तैर्जितं निखिलं जगत्

काम एष महाशत्रुः; तमेकं दृढं निर्जयेत्। जितकामा महात्मानः तेनैव निखिलं जगज्जितम्।

Verse 22

एतच्च तपसो मूलं तपसो मूलमेव तत् । सर्वदा कामविजयः संकल्पविजयस्तथा

एतदेव तपसो मूलं, तपसो मूलमेव तत्—सर्वदा कामविजयः, संकल्पविजयस्तथा।

Verse 23

तदेव हि परं ज्ञानं कामो येन प्रजायते । महत्तपस्तदेवाहुश्चातुमास्ये फलोत्तमम्

येन कामः प्रजायते तदेव परं ज्ञानम्; तदेव महत्तपः प्रोक्तं, चातुर्मास्ये फलोत्तमम्।

Verse 24

लोभः सदा परित्याज्यः पापं लोभे समास्थितम् । तपस्तस्यैव विजयश्चातुर्मास्ये विशेषतः

लोभः सर्वदा परित्याज्यः, यतो लोभे पापं निलीयते। तस्य लोभस्य जयः तपसा सिध्यति, चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 25

मोहः सदाऽविवेकश्च वर्जनीयः प्रयत्नतः । तेन त्यक्तो नरो ज्ञानी न ज्ञानी मोहसंश्रयात

मोहः सदाऽविवेकश्च प्रयत्नतः परिहर्तव्यः। तं त्यक्त्वा नरो ज्ञानी भवति; मोहाश्रयात् तु न ज्ञानी॥

Verse 26

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः । सदा स एव निग्राह्यः सुप्ते देवे विशेषतः

मद एव मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः। सदा स एव निग्राह्यः, सुप्ते देवे विशेषतः॥

Verse 27

मानः सर्वेषु भूतेषु वसत्येव भयावहः । क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः

मानः सर्वेषु भूतेषु भयावहो वसत्येव। क्षमया तं विनिर्जित्य चातुर्मास्ये गुणाधिकः॥

Verse 28

मात्सर्यं निर्जयेत्प्राज्ञो महापातककारणम् । चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह

मात्सर्यं निर्जयेत् प्राज्ञो महापातककारणम्। चातुर्मास्ये जितं तेन त्रैलोक्यममरैः सह॥

Verse 29

अहंकारसमाक्रांता मुनयो विजितेंद्रियाः । धर्ममार्गं परित्यज्य कुर्वत्युन्मार्गजां क्रियाम्

अहंकारेण समाक्रान्ता अपि विजितेन्द्रिया मुनयः कदाचित् धर्ममार्गं परित्यज्य कुपथोत्थां क्रियाम् आचरन्ति।

Verse 31

एतद्धि तपसो मूलं यदेतन्मनसस्त्यजेत् । त्यक्तेष्वेतेषु सर्वेषु पर ब्रह्ममयो भवेत्

एतदेव तपसो मूलं यत् मनसः प्रवृत्तीन् त्यजेत्; एतेषु सर्वेषु त्यक्तेषु स परब्रह्ममयो भवति।

Verse 32

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यं समाचरेत् । शयने देवदेवस्य विशेषेण महत्तपः

प्रथमं कायशुद्ध्यर्थं प्राजापत्यव्रतं समाचरेत्; देवदेवस्य शयने विशेषेण महत्तपः स्यात्।

Verse 33

हरेस्तु शयने नित्यमेकांतरमु पोषणम् । यः करोति नरो भक्त्या न स गच्छेद्यमालयम्

हरेः शयने नित्यं एकान्तरं पोषणं यः भक्त्या करोति नरः, स यमालयं न गच्छति।

Verse 34

हरिस्वापे नरो नित्यमेकभक्तं समाचरेत् । दिवसेदिवसे तस्य द्वादशाहफलं लभेत्

हरिस्वापे नरो नित्यं एकभक्तं समाचरेत्; दिवसे दिवसे तस्य द्वादशाहव्रतफलं लभेत्।

Verse 35

चातुर्मास्ये नरो यस्तु शाकाहारपरो यदि । पुण्यं क्रतुसहस्राणां जायते नात्र संशयः

चातुर्मास्यकाले यः पुरुषः शाकाहारपरायणो भवति, तस्य क्रतुसहस्राणां पुण्यं जायते—अत्र संशयो नास्ति।

Verse 36

चातुर्मास्ये नरो नित्यं चांद्राय णव्रतं चरेत् । एकैकमासे तत्पुण्यं वर्णितुं नैव शक्यते

ଚାତુर्मାସ୍ୟେ ନରଃ ନିତ୍ୟଂ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣव्रତं चरेत्; ଏକେକମାସେ ତତ୍ପୁଣ୍ୟଂ ବର୍ଣ୍ଣୟିତୁଂ ନୈବ ଶକ୍ୟତେ।

Verse 37

सुप्ते देवे च पाराकं यः करोति विशुद्धधीः । नारी वा श्रद्धया युक्ता शतजन्माघ नाशनम्

ସୁପ୍ତେ ଦେବେ ଯः ବିଶୁଦ୍ଧଧୀଃ ପାରାକଂ କରୋତି, ନରୋ ଵା ନାରୀ ଵା ଶ୍ରଦ୍ଧାୟୁକ୍ତା—ସ ଶତଜନ୍ମାଘନାଶନଂ ଭବତି।

Verse 38

कृच्छ्रसेवी भवेद्यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । पापराशिं विनिर्धूय वैकुण्ठे गणतां व्रजेत्

ସୁପ୍ତେ ଦେବେ ଜନାର୍ଦନେ ଯଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସେବୀ ଭବେତ୍, ସ ପାପରାଶିଂ ବିନିର୍ଧୂୟ ବୈକୁଣ୍ଠେ ଗଣତାଂ ବ୍ରଜେତ୍।

Verse 39

तप्तकृच्छ्रपरो यस्तु सुप्ते देवे जनार्दने । कीर्तिं संप्राप्य वा पुत्रं विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

ସୁପ୍ତେ ଦେବେ ଜନାର୍ଦନେ ଯସ୍ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରପରଃ, ସ କୀର୍ତିଂ ସଂପ୍ରାପ୍ୟ ଵା ପୁତ୍ରଂ, ଅନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁସାୟୁଜ୍ୟତାଂ ବ୍ରଜେତ୍।

Verse 40

दुग्धाहारपरो यस्तु चातुर्मास्येऽभिजायते । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति देहिनः

चातुर्मास्ये यः दुग्धाहारपरः भवति, तस्य देहिनः पापसहस्राणि विलयं यान्ति, नश्यन्ति च।

Verse 41

मितान्नाशनकृद्धीरश्चातुर्मास्ये नरो यदि । निर्धूय सकलं पापं वैकुण्ठपदमाप्नुयात्

चातुर्मास्ये यदि नरो धीरः मितान्नाशनकृत् भवति, स सकलं पापं निर्धूय वैकुण्ठपदमाप्नुयात्।

Verse 42

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो न रोगैरभि भूयते । अक्षारलवणाशी च चातुर्मास्ये न पापभाक्

एकान्नाशनकृन्मर्त्यो रोगैरभिभूयते न; चातुर्मास्ये अक्षारलवणाशी च न पापभाक् भवति।

Verse 43

कृताहारो महापापैर्निर्मुक्तो जायते ध्रुवम् । हरिमुद्दिश्य मासेषु चतुर्षु च न संशयः

चतुर्षु मासेषु हरिमुद्दिश्य कृताहारो जनः महापापैः ध्रुवं निर्मुक्तो जायते—न संशयः।

Verse 44

कन्दमूलाशनकरः पूर्वजान्सह चात्मना । उद्धृत्य नरकाद्घोराद्याति विष्णुसलोकताम्

कन्दमूलाशनकरः स्वात्मना सह पूर्वजान् उद्धृत्य घोरान्नरकाद् विष्णुसलोकतां याति।

Verse 45

नित्यांबुप्राशनकरश्चातुर्मास्ये यदा भवेत् । दिनेदिनेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्

चातुर्मास्ये यदा नित्यं केवलाम्बुप्राशनं करोति, तदा स दिनेदिनेऽश्वमेधयज्ञस्य फलं निःसन्देहमवाप्नोति।

Verse 46

शीतवृष्टिसहो यस्तु चातुर्मास्ये नरो भवेत् । हरिप्रीत्यै जगन्नाथस्तस्यात्मानं प्रयच्छति

चातुर्मास्ये यः शीतवृष्टिसहः सन् हरिप्रीत्यै व्रतं चरति, तस्मै जगन्नाथो हरिः स्वात्मानमेव प्रयच्छति।

Verse 47

महापाराकसंज्ञं तु महत्तप उदाहृतम् । मासैकमुपवासेन सर्वं पूर्णं प्रजायते

महापाराकसंज्ञं यत् महत्तपः प्रकीर्तितम्; मासैकमुपवासेन सर्वसिद्धिः समुपजायते।

Verse 48

देवस्वापदिनादौ तु यावत्पवित्रद्वादशी । पवित्रद्वादशीपूर्वं यावच्छ्रवणद्वादशी

देवस्वापदिनादारभ्य यावत् पवित्रद्वादशी, तथा पवित्रद्वादशीपूर्वतः यावत् श्रवणद्वादशी—एषोऽस्य व्रतकालः परिकीर्तितः।

Verse 49

महापाराकमेतद्धि द्वितीयं परिकीर्तितम् । श्रवणद्वादशीपूर्वं प्राप्ता चाश्विनद्वादशी

एतन्महापाराकं हि द्वितीयं परिकीर्तितम्; श्रवणद्वादशीपूर्वतः आरभ्य यावत् प्राप्ता चाश्विनद्वादशी।

Verse 50

महापाराक तृतीयं प्राज्ञैश्च समुदाहृतम् । आश्विनद्वादशी चादौ प्राप्ता देवसुबोधिनी

प्राज्ञैः महापाराकस्य तृतीयं रूपं समुदाहृतम्—आश्विनद्वादश्याः आरभ्य देवसुबोधिनी-तिथिपर्यन्तं प्रवर्तते।

Verse 51

महापाराकमेतद्धि चतुर्थं परिकथ्यते । एतेषामेकमपि च नारी वा पुरुषोऽपि वा

एतदेव महापाराकं चतुर्थमिति परिकथ्यते; एतेषां मध्ये एकमपि नारी वा पुरुषो वा यदि समाचरति।

Verse 52

यः करोति नरो भक्त्या स च विष्णुः सनातनः । इदं च सर्वतपसां महत्तप उदाहृतम्

यो नरः भक्त्या तत् करोति, स एव सनातनविष्णुरिव मन्यते; इदं सर्वतपसां मध्ये महत्तप इति उदाहृतम्।

Verse 53

दुष्करं दुर्लभं लोके चातुर्मास्ये मखाधिकम् । दिवसेदिवसे तस्य यज्ञायुतफलं स्मृतम्

लोके इदं दुष्करं दुर्लभं च; चातुर्मास्यकाले मखैः अपि अधिकं श्रेष्ठम्। तस्य दिवसे दिवसे यज्ञायुतफलसमं फलम् स्मृतम्।

Verse 54

महत्तप इदं येन कृतं जगति दुर्लभम् । इदमेव महापुण्यमिदमेव महत्सुखम् । इदमेव परं श्रेयो महापाराकसेवनम्

येन इदं महत्तप कृतं, तत् जगति दुर्लभम्। इदमेव महापुण्यम्, इदमेव महत्सुखम्; इदमेव परं श्रेयः—महापाराकसेवनम्।

Verse 55

नारायणो वसेद्देहे ज्ञानं तस्य प्रजायते । जीवन्मुक्तः स भवति महापातककारकः

नारायणो देहे वसति, तस्य ज्ञानं प्रजायते। स जीवन्मुक्तो भवति, महापातककृतोऽपि॥

Verse 56

तावद्गर्जंति पापानि नरकास्तावदेव हि । तावन्मायासहस्राणि यावन्मासो पवासकः

तावद्गर्जन्ति पापानि नरकास्तावदेव हि। तावन्मायासहस्राणि यावन्मासः पवासकः॥

Verse 57

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्रांगणिको भवेत् । सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्

चातुर्मास्युपवासी यो यस्य प्राङ्गणिको भवेत्। सोऽपि हत्यासहस्राणि त्यक्त्वा निष्कल्मषो भवेत्॥

Verse 58

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्

य इदं श्रावयेन्मर्त्यो यः पठेत्सततं स्वयम्।

Verse 59

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

सोऽपि वाचस्पतिसमः फलं प्राप्नोत्यसंशयम्॥

Verse 60

इदं पुराणं परमं पवित्रं शृण्वन्गृणन्पापविशुद्धिहेतु । नारायणं तं मनसा विचिन्त्य मृतोऽभिगच्छत्यमृतं सुराधिकम्

इदं पुराणं परमं पवित्रं; अस्य श्रवणकीर्तनाभ्यां पापानां विशुद्धिर्भवति। तं नारायणं मनसा निरन्तरं ध्यायन्, मरणेऽपि अमृतत्वं सुरैरपि परं पदं प्राप्नोति।

Verse 238

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोमहिमावर्णनं नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये ‘तपोमहिमावर्णनम्’ नामाष्टत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।