Adhyaya 51

Verse 1

। सूत उवाच । अथ ताच्छपथाञ्छ्रुत्वा स व्याघ्रो विस्मयान्वितः । सत्यं मत्वा पुनः प्राह नन्दिनीं पुत्रवत्सलाम्

सूत उवाच—ताञ्छपथान् श्रुत्वा स व्याघ्रो विस्मयसमन्वितः। तान् सत्यं मत्वा पुनः प्राह नन्दिनीं पुत्रवत्सलाम्॥

Verse 2

यद्येवं तद्गृहं गच्छ वीक्षयस्व निजात्मजम् । सखीनामर्पयित्वाथ भूय आगमनं कुरु

यद्येवं तद्गृहं गच्छ, वीक्षयस्व निजात्मजम्। सखीनामर्पयित्वाथ, भूय आगमनं कुरु॥

Verse 3

सूत उवाच । इति व्याघ्रवचः श्रुत्वा सुशीला नन्दिनी तदा । गतालयं समुद्दिश्य यत्र बालः सुतः स्थितः

सूत उवाच—इति व्याघ्रवचः श्रुत्वा सुशीला नन्दिनी तदा। गतालयं समुद्दिश्य यत्र बालः सुतः स्थितः॥

Verse 4

अथाकालागतां दृष्ट्वा मातरं त्रस्तचेतसम् । रंभमाणां समालोक्य वत्सः प्रोवाच विस्मयात्

अथाकालागतां दृष्ट्वा मातरं त्रस्तचेतसम्। रम्भमाणां समालोक्य वत्सः प्रोवाच विस्मयात्॥

Verse 5

कस्मात् प्राप्तास्यकाले तु कस्मादुद्भ्रांतमानसा । वाष्पक्लिन्नमुखी कस्माद्वद मातर्द्रुतंमम

कस्मात् प्राप्तास्यकाले त्वं, कस्मादुद्भ्रान्तमानसा। वाष्पक्लिन्नमुखी कस्माद्, वद मातर्द्रुतं मम॥

Verse 6

नंदिन्युवाच । यदि पृच्छसि मां पुत्र स्तनपानं समाचर । येन तृप्तस्य ते सर्वं वृत्तांतं तद्वदाम्यहम्

नन्दिन्युवाच—यदि मां पृच्छसि पुत्र, तावत् स्तनपानं समाचर। तृप्ते त्वयि सर्वं वृत्तान्तं तदहं वदामि॥

Verse 7

सूत उवाच । सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा पीत्वा क्षीरं यथोचितम् । आघ्रातश्च तया मूर्ध्नि ततः प्रोवाच सत्वरम्

सूत उवाच—सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा यथोचितं क्षीरं पीत्वा। तया मूर्ध्न्याघ्रातश्च, ततः सत्वरं प्रोवाच॥

Verse 8

सर्वं कीर्तय वृत्तांतमद्यारण्यसमुद्भवम् । येन मे जायते स्वास्थ्यं श्रुत्वा मातस्तवास्यतः

अद्य अरण्यसमुद्भवं सर्वं वृत्तान्तं कीर्तय। मातः, तव मुखात् श्रुत्वा मे स्वास्थ्यं जायते॥

Verse 9

नंदिन्युवाच । अहं गता महारण्ये ह्यद्य पुत्र यथेच्छया । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रममाणा इतस्ततः

नन्दिन्युवाच—अहं पुत्र, अद्य यथेच्छया महारण्ये गता। तत्र इतस्ततः भ्रममाणा व्याघ्रेणासादिता॥

Verse 10

स मया प्रार्थितः पुत्र भक्षमाणो नखायुधः । शपथैरागमिष्यामि गोकुले वीक्ष्य चात्मजम्

स नखायुधः पुत्र, मां भक्षयितुमुद्यतः। मया स प्रार्थितः—शपथैर्बद्ध्वा, गोकुलं गत्वा आत्मजं दृष्ट्वा पुनरागमिष्यामि॥

Verse 11

साहं तेन विनिर्मुक्ता शपथैर्बहुभिः कृतैः । भूयस्तत्रैव यास्यामि दृष्टः संभाषितो भवान्

एवं तेन बहुभिः शपथैः कृतैः साहं विनिर्मुक्ता। अधुना त्वां दृष्ट्वा संभाष्य च भूयस्तत्रैव पुनर्यासीष्यामि॥

Verse 12

वत्स उवाच । अहं तत्रैव यास्यामि यत्र त्वं हि प्रगच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं सम्यङ्मातुरग्रे ममाधुना

वत्स उवाच—अहं तत्रैव यास्यामि यत्र त्वं हि प्रगच्छसि। मातुरग्रे सम्यङ्मरणं ममाधुना श्लाघ्यं भवति॥

Verse 13

एकाकिनापि मर्तव्यं त्वया हीनेन वै मया । विनापि क्षीरपानेन स्वल्पेन समयेन तु

एकाकिनापि मर्तव्यं मया त्वया हीनेन वै। क्षीरपानं विनाप्यल्पेनैव कालेन प्राणाः क्षप्यन्ति॥

Verse 14

यदि मातस्त्वया सार्धं व्याघ्रो मां सूदयिष्यति । या गतिर्मातृभक्तानां सा मे नूनं भविष्यति

यदि मातः त्वया सार्धं व्याघ्रो मां सूदयिष्यति। मातृभक्तानां या गतिः सा मे नूनं भविष्यति॥

Verse 16

नास्ति मातृसमो बन्धुर्बालानां क्षीरजीविनाम् । नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः

क्षीरजीविनां बालानां मातृसमो न बन्धुः। मातृसमो न नाथोऽस्ति न मातृसमा गतिरस्ति॥

Verse 17

नास्ति मातृसमः पूज्यो नास्ति मातृसमः सखा । नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च

नास्ति मातृसमः पूज्यो नास्ति मातृसमः सखा । नास्ति मातृसमो देव इह लोके परत्र च ॥

Verse 18

एवं मत्वा सदा मातुः कर्तव्या भक्तिरुत्तमैः । तमेनं परमं धर्मं प्रजापतिविनिर्मितम् । अनुतिष्ठंति ये पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

एवं मत्वा सदा मातुः कर्तव्या भक्तिरुत्तमैः । तमेनं परमं धर्मं प्रजापतिविनिर्मितम् । अनुतिष्ठन्ति ये पुत्रास्ते यान्ति परमां गतिम् ॥

Verse 19

तस्मादहं गमिष्यामि त्वं च तिष्ठात्र गोकुले । आत्मप्राणैस्तव प्राणान्रक्षयिष्याम्यसंशयम्

तस्मादहं गमिष्यामि त्वं च तिष्ठात्र गोकुले । आत्मप्राणैस्तव प्राणान्रक्षयिष्याम्यसंशयम् ॥

Verse 20

नंदिन्युवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्राद्य वासरे । तत्कथं मम जीवं त्वं रक्षस्यसुभिरात्मनः

नन्दिन्युवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्राद्य वासरे । तत्कथं मम जीवं त्वं रक्षस्यसुभिरात्मनः ॥

Verse 21

अपश्चिममिदं पुत्र मातृसंदिष्टमुत्तमम् । त्वया कार्यं प्रयत्नेन मद्वाक्यमनुतिष्ठता

अपश्चिममिदं पुत्र मातृसन्दिष्टमुत्तमम् । त्वया कार्यं प्रयत्नेन मद्वाक्यमनुतिष्ठता ॥

Verse 22

भ्रममाणो वने पुत्र मा प्रमादं करिष्यसि । लोभात्संजायते नाश इहलोके परत्र च

भ्रमन् वने, पुत्र, प्रमादं मा कार्षीः। लोभात् नाशः प्रजायते—इह लोके परत्र च॥

Verse 23

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । इह तन्नास्ति लोभेन यत्र कुर्वंति मानवाः

लोभमोहिताः जनाः समुद्रवत् अटवीं युद्धं च विशन्ति। इह लोभेन विना यत् कर्म मानवाः कुर्वन्ति, तत् नास्ति॥

Verse 24

लोभात्प्रमादाद्विश्रंभात्पुरुषो वध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

लोभात् प्रमादात् विश्रम्भात्—एतैस्त्रिभिः पुरुषो नश्यति। तस्मात् लोभो न कर्तव्यः, न प्रमादः, न चान्धविश्वासः॥

Verse 25

आत्मा पुत्र त्वया रक्ष्यः सर्वदैव प्रय त्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च भ्रमता गहने वने

आत्मा, पुत्र, त्वया सर्वदा प्रयत्नतः रक्ष्यः। गहने वने भ्रमता सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च॥

Verse 26

विषमस्थं तृणान्नाद्यं कथंचित्पुत्रक त्वया । नैकाकिना प्रगंतव्यं यूथं त्यक्त्वा निजं क्वचित्

विषमस्थं तृणं नाद्यं कथञ्चित्, पुत्रक, त्वया। यूथं त्यक्त्वा निजं क्वापि नैकाकिना प्रगन्तव्यम्॥

Verse 27

एवं संभाष्य तं वत्समवलिह्य मुहुर्मुहुः । शोकेन महताविष्टा बाष्पव्याकुललोचना

एवं तं वत्सं संभाष्य सा मुहुर्मुहुरवलिह्य । महता शोकेनाविष्टा बाष्पव्याकुललोचना ॥

Verse 28

ततः सखीजनं सर्वं गता द्रष्टुं द्विजोत्तमाः । नन्दिनीं पुत्रशोकेन पीडितांगी सुविह्वला

ततः सखीजनः सर्वः गतो द्रष्टुं द्विजोत्तमाः । नन्दिनीं पुत्रशोकेन पीडिताङ्गीं सुविह्वलाम् ॥

Verse 29

ततः प्रोवाच ताः सर्वा गत्वाऽरण्यं द्विजोत्तमाः । चरंतीः स्वेच्छया हृष्टा वांछितानि तृणानि ताः

ततः प्रोवाच ताः सर्वा गत्वाऽरण्यं द्विजोत्तमाः । चरन्तीः स्वेच्छया हृष्टा वाञ्छितानि तृणानि ताः ॥

Verse 30

बहुले चंपके दामे वसुधारे घटस्रवे । हंसनादि प्रियानंदे शुभक्षीरे महोदये

बहुलायां चम्पके दामे वसुधारे घटस्रवे । हंसनादे प्रियानन्दे शुभक्षीरे महोदये ॥

Verse 31

तथान्या धेनवो याश्च संस्थिता गोकुलांतिके । शृण्वंतु वचनं मह्यं कुर्वंतु च ततः परम् । अद्याहं निजयूथस्य भ्रमंती नातिदूरतः

तथान्या धेनवो याश्च संस्थिता गोकुलान्तिके । शृण्वन्तु वचनं मह्यं कुर्वन्तु च ततः परम् । अद्याहं निजयूथस्य भ्रमन्ती नातिदूरतः ॥

Verse 32

ततश्च गहनं प्राप्ता वनं मानुषवर्जितम् । व्याघ्रेणासादिता तत्र भ्रमंती तृणवांछया

ततः सा गहनं वनं मानुषवर्जितं प्राप; तत्र तृणान्वेषणार्थं भ्रमन्ती व्याघ्रेण सहसा समासादिता।

Verse 33

युष्माकं दर्शनार्थाय सुतसंभाषणाय च । संप्राप्ता शपथैः कृच्छ्रात्तं विश्वास्य नखायुधम्

युष्माकं दर्शनार्थं सुतसंभाषणाय च कृच्छ्रादहं संप्राप्ता; शपथैर्नखायुधं तं विश्वास्य तदन्तिकं समुपागता।

Verse 34

दृष्टः संभाषितः पुत्रः शासितश्च मया हि सः । अधुना भवतीनां च प्रदत्तः पुत्रको यथा

दृष्टः संभाषितः पुत्रः शासितश्च मया सः; अधुना भवतीनां हस्ते पुत्रकः समर्पितो, यथा प्रदत्तः स्यात् तथा पालयत।

Verse 35

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि भवतीनां मया कृतम् । यत्किंचिद्दुष्कृतं भद्रास्तत्क्षंतव्यं प्रसादतः

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि भवतीनां प्रति मया यत्किञ्चिद्दुष्कृतं कृतं, भद्राः, तत् प्रसादतः क्षन्तव्यम्।

Verse 36

अनाथो ह्यबलो दीनः क्षीरपो मम बालकः । मातृशोकाभिसंतप्तः पाल्यः सर्वाभिरेव सः

अनाथो ह्यबलो दीनः क्षीरपः मम बालकः; मातृशोकाभिसंतप्तः स सर्वाभिरेव पाल्यः।

Verse 37

भ्रममाणोऽसमे स्थाने व्रजमानोऽन्यगोकुले । अकार्येषु च संसक्तो निवार्यः सर्वदाऽदरात्

यदा स विषमे स्थाने भ्रमति, अन्यगोकुले च व्रजति, अकार्येषु च आसज्यते—तदा स सर्वदा आदरेण सावधानतया निवार्यः।

Verse 38

अहं तत्र गमिष्यामि स व्याघ्रो यत्र संस्थितः । अपश्चिमप्रणामोऽयं सर्वासां विहितो मया

अहं तत्र गमिष्यामि यत्र स व्याघ्रः स्थितः। अयं मम अपश्चिमप्रणामः—सर्वासां भवतीनां मया विहितः।

Verse 39

धेनव ऊचुः । न गंतव्यं त्वया तत्र कथंचिदपि नंदिनि । आपद्धर्मं न वेत्सि त्वं नूनं येन प्रगच्छसि

धेनव ऊचुः—नन्दिनि, त्वया तत्र कथञ्चिदपि न गन्तव्यम्। आपद्धर्मं त्वं नूनं न वेत्सि, येन त्वं प्रगच्छसि।

Verse 40

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु जातिर्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पंचानृतान्याहुरपातकानि

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति, न स्त्रीषु, न विवाहकाले। प्राणात्यये सर्वधनापहारे—पञ्चानृतानि अपातकानि इति आहुः।

Verse 41

तस्मात्तत्र न गंतव्यं दोषो नास्त्यत्र ते शुभे । पालयस्व निजं पुत्रं व्रजास्माभिर्निजं गृहम्

तस्मात् तत्र न गन्तव्यम्; अत्र ते दोषो नास्ति, शुभे। निजं पुत्रं पालय; वयं तु स्वगृहं व्रजामः।

Verse 42

नंदिन्युवाच । परेषां प्राणयात्रार्थं तत्कर्तुं युज्यते शुभाः । आत्मप्राणहितार्थाय न साधूनां प्रशस्यते

नन्दिन्युवाच—परेषां प्राणयात्रार्थं तद् कर्तुं शुभाः युज्यते। आत्मप्राणहितार्थाय तु कृतं साधूनां मध्ये न प्रशस्यते॥

Verse 43

सत्ये प्रतिष्ठितो लोको धर्मः सत्ये प्रतिष्ठितः । उदधिः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्

सत्ये प्रतिष्ठितो लोको धर्मश्च सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यवाक्यप्रभावेण समुद्रोऽपि मर्यादां न विलङ्घयेत्॥

Verse 44

विष्णवे पृथिवीं दत्त्वा बलिः पातालमाश्रितः । सत्यवाक्यं समाश्रित्य न निष्क्रामति दैत्यपः

विष्णवे पृथिवीं दत्त्वा बलिः पातालमाश्रितः। सत्यवाक्यं समाश्रित्य स दैत्यपो न निष्क्रामति॥

Verse 45

यः स्वं वाक्यं प्रतिज्ञाय न करोति यथोदितम् । किं तेन न कृतं पापं चौरेणाकृत बुद्धिना

यः स्ववाक्यं प्रतिज्ञाय न करोति यथोदितम्। तेनाकृतबुद्धिना चौरेणेव किं पापं न कृतं भवेत्॥

Verse 46

सख्य ऊचुः । त्वं नंदिनि नमस्कार्या सर्वेरपि सुरासुरैः । या त्वं सत्यप्रतिष्ठार्थं प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

सख्य ऊचुः—त्वं नन्दिनि नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः। या त्वं सत्यप्रतिष्ठार्थं प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्॥

Verse 47

किं त्वां कल्याणि वक्ष्यामः स्वयं धर्मार्थवादिनीम् । सवरेंपि गुणैर्युक्ता नित्यं सत्ये प्रतिष्ठिताम्

किं त्वां कल्याणि वक्ष्यामः—स्वयं धर्मार्थवादिनीम्। सर्वैरपि गुणैर्युक्तां नित्यं सत्ये प्रतिष्ठिताम्॥

Verse 48

तस्माद्गच्छ महाभागे न शोच्यः पुत्रकस्तव । भवत्या यद्वयं प्रोक्तास्तत्करिष्याम एव हि

तस्माद्गच्छ महाभागे, न शोच्यः पुत्रकस्तव। भवत्या यद्वयं प्रोक्तास्तत्करिष्याम एव हि॥

Verse 49

एतत्पुनर्वयं विद्मः सदा सत्यवतां नृणाम् । न निष्फलः क्रियारंभः कथंचिदपि जायते

एतत्पुनर्वयं विद्मः सदा सत्यवतां नृणाम्। न निष्फलः क्रियारम्भः कथंचिदपि जायते॥

Verse 50

सूत उवाच । एवं संभाष्य तं सर्वं नंदिनी स्वसखीजनम् । प्रस्थिता व्याघ्रमुद्दिश्य पुत्रशोकेन पीडिता

सूत उवाच—एवं संभाष्य तं सर्वं नन्दिनी स्वसखीजनम्। प्रस्थिता व्याघ्रमुद्दिश्य पुत्रशोकेन पीडिता॥

Verse 51

शोकाग्निनापि संतप्ता निराशा पुत्रदर्शने । वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः

शोकाग्निनापि संतप्ता निराशा पुत्रदर्शने। वियुक्ता चक्रवाकीव लतेव पतिता तरोः॥

Verse 52

अंधेव दृष्टिनिर्मुक्ता प्रस्खलंती पदेपदे । वनाधिदेवताः सर्वाः प्राऽर्थयच्च सुतार्थतः

अन्धेव दृष्टिविहीना पदे पदे प्रस्खलन्ती, सा सुतार्थमेव वनाधिदेवताः सर्वाः प्रार्थयामास।

Verse 53

प्रसुप्तं भ्रममाणं वा मम पुत्रं सुबालकम् । वनाधिदेवताः सर्वा रक्षंतु वचनान्मम

प्रसुप्तं भ्रममाणं वा मम सुबालकं पुत्रं, वनाधिदेवताः सर्वाः मम वचनबलात् रक्षन्तु।

Verse 54

एवं प्रलप्य मनसा संप्राप्ता तत्र यत्र सः । आस्ते विस्फूर्जितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः

एवं मनसा प्रलपन्ती सा तत्र संप्राप्ता यत्र सः; तत्र स विस्फूर्जितास्यः तीक्ष्णदंष्ट्रो भयावहः स्थितः।

Verse 55

व्याघ्रः क्षुत्क्षामकण्ठश्च तस्या मार्गावलोककः । संरंभाटोपसंयुक्तः सृक्किणी परिलेहयन्

क्षुत्क्षामकण्ठो व्याघ्रः तस्या मार्गम् अवलोकयन्, संरम्भाटोपयुक्तः सृक्किणी परिलेहयन् स्थितः।

Verse 56

नंदिन्युवाच । आगताहं महाव्याघ्र सत्ये च शपथे स्थिता । कुरु तृप्तिं यथाकामं मम मांसेन सांप्रतम्

नन्दिन्युवाच—आगताहं महाव्याघ्र सत्ये च शपथे स्थिता; कुरु तृप्तिं यथाकामं मम मांसेन साम्प्रतम्।

Verse 57

तां दृष्ट्वा सोऽपि दुष्टात्मा वैराग्यं परमं गतः । सत्याशया पुनः प्राप्ता संत्यज्य प्राणजं भयम्

तां दृष्ट्वा सोऽपि दुष्टात्मा परमं वैराग्यमवाप; सा च सत्याश्रया भूत्वा पुनरागता, प्राणजं भयम् उत्सृज्य।

Verse 58

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि सुधेनो सत्यवादिनि । न हि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

व्याघ्र उवाच—स्वागतं तव कल्याणि, सुधेनो सत्यवादिनि; न हि सत्यवतां किञ्चिदशुभं विद्यते क्वचित्।

Verse 59

त्वयोक्तं शपथैर्भद्रे आगमिष्याम्यहं पुनः । तेन मे कौतुकं जातं किमेषा प्रकरिष्यति

त्वयोक्तं शपथैर्भद्रे—आगमिष्याम्यहं पुनः; तेन मे कौतुकं जातं, किमेषा प्रकरिष्यति।

Verse 60

सोऽहं भद्रे दुराचारो नृशंसो जीवघातकः । यास्यामि नरकं घोरं कर्मणानेन सर्वदा

सोऽहं भद्रे दुराचारो नृशंसो जीवघातकः; यास्यामि नरकं घोरं कर्मणानेन सर्वदा।

Verse 61

तस्मात्त्वं मे महाभागे पापास्यातिदुरात्मनः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि

तस्मात्त्वं मे महाभागे पापास्य अतिदुरात्मनः; उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि।

Verse 62

येन मे स्यात्परं श्रेय इह लोके परत्र च । न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सत्याचारान्मतिर्मम

येन मे स्यात् परं श्रेय इह लोके परत्र च, तत् त्वं मे उपदिश; तव किञ्चिदपि नाविदितं, सत्याचार एव मम मतिः प्रवृत्ता।

Verse 63

तस्मात्त्वं धर्मसर्वस्वं संक्षेपान्मम कीर्तय । सत्संगमफलं येन मम संजायतेऽखिलम्

तस्मात् त्वं धर्मसर्वस्वं मम संक्षेपतः कीर्तय; येन सत्सङ्गफलम् अखिलं मम सम्यक् संजायते।

Verse 64

नंदिन्युवाच । तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ध्यानमेव च । द्वापरे यज्ञयोगं च दानमेकं कलौ युगे । सर्वेषामेव दानानां नास्ति दानमतः परम्

नन्दिन्युवाच—कृते तपः प्रशंसन्ति, त्रेतायां ध्यानमेव च; द्वापरे यज्ञयोगं च, कलौ युगे दानमेवैकम्। सर्वेषां दानानां मध्ये दानात् परं न विद्यते।

Verse 65

चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति । स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्मा धिगच्छति

चराचराणां भूतानाम् अभयं यः प्रयच्छति, स सर्वभयनिर्मुक्तः परं ब्रह्म अधिगच्छति।

Verse 66

व्याघ्र उवाच । अन्येषां चैव भूतानां तद्दानं युज्यते शुभे । अहिंसया भवेद्येषां प्राणयात्रान्नपूर्वकम्

व्याघ्र उवाच—शुभे, अन्येषां भूतानां तदभयदानं युज्यते; येषां प्राणयात्रा अहिंसया अन्नपूर्वकं भवेत्।

Verse 67

न हिंसया विनाऽस्माकं यतः स्यात्प्राणधारणम् । तस्माद्ब्रूहि महाभागे किञ्चिन्मम सुखावहम् । उपदेशं सुधर्माय हिंसकस्यापि देहिनाम्

अहिंसां विना नः प्राणधारणं कदापि न सिध्यति। तस्मात् महाभागे, मम सुखावहं किञ्चिद् ब्रूहि—हिंसकानामपि देहिनां सुधर्मोपदेशं।

Verse 68

नन्दिन्युवाच । अत्रास्ति सुमहल्लिंगं पुरा बाणप्रतिष्ठितम् । गहने यत्प्रभावेन त्वया मुक्तास्म्यहं ध्रुवम्

नन्दिन्युवाच—अत्र सुमहल्लिङ्गं पुरा बाणेन प्रतिष्ठितम्। अस्मिन् गहने तस्य प्रभावेन त्वया अहं ध्रुवं मुक्ता भविष्यामि।

Verse 69

तस्य त्वं प्रातरुत्थाय कुरु नित्यं प्रदक्षिणाम् । प्रणामं च ततः सिद्धिं वांछितां समवाप्स्यसि

त्वं प्रातरुत्थाय तस्य नित्यं प्रदक्षिणां कुरु। ततः प्रणम्य वाञ्छितां सिद्धिं समवाप्स्यसि।

Verse 70

नान्यस्य कर्मणः शक्तिर्विद्यते ते नखायुध । पूजादिकस्य हीनत्वाद्धस्ताभ्यामिति मे मतिः

हे नखायुध, अन्यकर्मणि ते शक्तिर्न विद्यते। पूजादिकसामर्थ्यहीनत्वात् मम मतिः—हस्ताभ्यामेव, प्रदक्षिणा-प्रणामादिभिः, भक्तिरेव युक्ता।

Verse 71

एवमुक्त्वाथ सा धेनुर्व्याघ्रस्याथ वनांतिके । तल्लिंगं दर्शयामास पुरः स्थित्वा द्विजोत्तमाः

एवमुक्त्वा सा धेनुः वनान्तिके व्याघ्रं तल्लिङ्गं दर्शयामास, तस्य पुरः स्थित्वा—हे द्विजोत्तमाः।

Verse 72

सोऽपि संदर्शनात्तस्य तत्क्षणान्मुक्तिमाप्तवान् । व्याघ्रत्वात्पार्थिवो भूयः स बभूव यथा पुरा

सोऽपि तस्य दर्शनमात्रेण तत्क्षणादेव मुक्तिमवाप; व्याघ्रभावात् विमुक्तः स यथापूर्वं पार्थिवोऽभवत्।

Verse 73

शापं दुर्वाससा दत्तं राज्यं स्वं सहितैः सुतैः । सस्मार स नृपश्रेष्ठस्ततः प्रोवाच नंदिनीम्

दुर्वाससा दत्तं शापं स्वराज्यहरणं सुतैः सह स्मृत्वा स नृपश्रेष्ठः ततः नन्दिनीं प्रत्युवाच।

Verse 74

नृपः कलशनामाहं हैहयान्वयसंभवः । शप्तो दुर्वाससा पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणांतरे

अहं कलशनामा नृपः हैहयान्वयसम्भवः; पूर्वं कस्यचित्कारणान्तरे दुर्वाससा शप्तोऽस्मि।

Verse 75

ततः प्रसादितेनोक्तस्तेनाहं नंदिनी यदा । दर्शयिष्यति तल्लिंगं तदा मुक्तिर्भविष्यति

ततः प्रसादितेन तेन ममोक्तं—‘हे नन्दिनि, यदा त्वं तल्लिङ्गं दर्शयिष्यसि तदा मम मुक्तिर्भविष्यति’ इति।

Verse 76

सा नूनं नन्दिनी त्वं हि ज्ञाता शापान्ततो मया । तत्त्वं ब्रूहि प्रदेशोऽयं कतमो वरधेनुके

सा नूनं नन्दिनी त्वमेव; शापान्तेन त्वां मया ज्ञाता। तत्त्वं ब्रूहि—अयं प्रदेशः कतमो वरधेनुके?

Verse 77

येन गच्छाम्यहं भूयः स्वगृहं प्रति सत्वरम् । मार्गं दृष्ट्वा महाभागे मानुषं प्राप्य कञ्चन

केन मार्गेणाहं भूयः शीघ्रं स्वगृहं प्रति गच्छेयम्? हे महाभागे, मार्गं दृष्ट्वा मानुषं कञ्चिद् मार्गदर्शकं प्राप्नुयाम्।

Verse 78

नंदिन्युवाच । चमत्कारपुरक्षेत्रमेतत्पातकनाशनम् । सर्वतीर्थमयं राजन्सर्वकामप्रदायकम्

नन्दिन्युवाच—एतच्चमत्कारपुरक्षेत्रं पातकनाशनम्। राजन्, सर्वतीर्थमयं सर्वकामप्रदायकं च।

Verse 79

यदन्यत्र भवेच्छ्रेयो वत्सरेण तपस्विनाम् । दिनेनैवात्र तत्सम्यग्जायते नात्र संशयः

यदन्यत्र तपस्विनां वत्सरेण श्रेयः स्यात्, तदेवात्र दिनेनैव सम्यग्जायते; नात्र संशयः।

Verse 80

एवं मत्वा मया लिंगं स्नापितं पयसा सदा । एतद्यूथं परित्यज्य भक्त्या पूतेन चेतसा

एवं मत्वा मया लिङ्गं पयसा सदा स्नापितम्। एतद्यूथं परित्यज्य भक्त्या पूतेन चेतसा…

Verse 81

राजोवाच । गच्छ नन्दिनि भद्रं ते निजं प्राप्नुहि बालकम् । गोकुलं च सखीः स्वाश्च तथान्यं च सुहृज्जनम्

राजोवाच—गच्छ नन्दिनि, भद्रं ते; निजं बालकं प्राप्नुहि। गोकुलं सखीः स्वाश्च, तथान्यं च सुहृज्जनं प्राप्नुहि।

Verse 82

एतत्क्षेत्रं मया पूर्वं ब्राह्मणानां मुखाच्छ्रुतम् । वांछितं च सदा प्रष्टुं न च द्रष्टुं प्रपारितम्

एतत्क्षेत्रं मया पूर्वं ब्राह्मणानां मुखाच्छ्रुतम् । वाञ्छितं च सदा प्रष्टुं न च द्रष्टुं प्रपारितम् ॥

Verse 83

राज्यकर्मप्रसक्तेन भोगासक्तेन नंदिनि । स्वयमेवाधुना लब्धं नाहं सन्त्यक्तुमुत्सहे

राज्यकर्मप्रसक्तेन भोगासक्तेन नन्दिनि । स्वयमेवाधुना लब्धं नाहं सन्त्यक्तुमुत्सहे ॥

Verse 84

दिष्ट्या मे मुनिना तेन दत्तः शापो महात्मना । कथं स्यादन्यथा प्राप्तिः क्षेत्रस्यास्य सुशोभने

दिष्ट्या मे मुनिना तेन दत्तः शापो महात्मना । कथं स्यादन्यथा प्राप्तिः क्षेत्रस्यास्य सुशोभने ॥

Verse 85

सूत उवाच । एवमुक्त्वा महीपालो नन्दिनीं तां विसृज्य च । स्थितस्तत्रैव तल्लिंगं ध्यायमानो दिवानिशम्

सूत उवाच । एवमुक्त्वा महीपालो नन्दिनीं तां विसृज्य च । स्थितस्तत्रैव तल्लिङ्गं ध्यायमानो दिवानिशम् ॥

Verse 86

प्रासादं तत्कृते मुख्यं विधायाद्भुतदर्शनम् । कैलासशिखराकारं तपस्तेपे तदग्रतः

प्रासादं तत्कृते मुख्यं विधायाद्भुतदर्शनम् । कैलासशिखराकारं तपस्तेपे तदग्रतः ॥

Verse 87

ततस्तस्य प्रभावेन स्वल्पैरेव दिनैर्द्विजाः । संप्राप्तः परमां सिद्धिं दुर्लभां याज्ञिकैरपि

ततः तस्य तीर्थस्य प्रभावेन स्वल्पैरेव दिनैर्द्विजाः । स परमां सिद्धिं संप्राप्तो दुर्लभां याज्ञिकैरपि ॥

Verse 88

तत्र यः कार्तिके मासि दीपकं संप्रयच्छति । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

तत्र यः कार्तिकमासि दीपकं संप्रयच्छति । स सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥

Verse 89

मार्गशीर्षे च सम्प्राप्ते गीतनृत्यादिकं नरः । तदग्रे कुरुते भक्त्या स गच्छति परां गतिम्

मार्गशीर्षे च सम्प्राप्ते गीतनृत्यादिकं नरः । तदग्रे कुरुते भक्त्या स गच्छति परां गतिम् ॥

Verse 90

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । कलशेश्वरमाहात्म्यं विस्तरेण द्विजोत्तमाः

एतद्वः सर्वमाख्यातं सर्वपातकनाशनम् । कलशेश्वरमाहात्म्यं विस्तरेण द्विजोत्तमाः ॥

Verse 91

भक्त्या पठति यश्चैतच्छ्रद्धया परया युतः । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

भक्त्या पठति यश्चैतच्छ्रद्धया परया युतः । सोऽपि पापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ॥

Verse 151

अथवा ये त्वया तस्य विहिताः शपथाः शुभे । ते संतु मम तिष्ठ त्वं तस्मादत्रैव गोकुले

अथवा शुभे, त्वया तस्मै विहिताः शपथाः मम एव सन्तु; अतः त्वं तस्मादत्रैव गोकुले तिष्ठ।