Adhyaya 231

Verse 1

सूत उवाच । वृकोऽपि तत्समासाद्य राज्यं त्रैलोक्यसंभवम् । यदृच्छया जगत्सर्वं समाज्ञापयत्तदा

सूत उवाच । वृकोऽपि तत्समासाद्य त्रैलोक्यव्यापि राज्यं तदा यदृच्छया जगत्सर्वं समाज्ञापयामास ।

Verse 2

सोंऽधकस्य बले वीर्ये धैर्ये कोपे च दानवः । सहस्रगुणितश्चासीद्रौद्रः परमदारुणः

स दानवोऽन्धकस्य बले वीर्ये धैर्ये कोपे च सहस्रगुणितोऽभवद्; रौद्रः परमदारुणश्च।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे कश्चिन्न मर्त्यो यजति क्षितौ । न होमं नैव जाप्यं च दैत्याञ्ज्ञात्वा सुरास्पदे

एतस्मिन्नन्तरे क्षितौ कश्चिन्मर्त्यो न यजति स्म; न होमं नापि जप्यं च—दैत्यैः सुरास्पदं गृहीतमिति ज्ञात्वा।

Verse 4

अथ यः कुरुते धर्मं होमं वा जपमेव वा । सुगुप्तस्थानमासाद्य करोत्यमरतुष्टये

अथ यः कश्चिद् धर्मं करोति, होमं वा जपमेव वा, स सुगुप्तस्थानमासाद्य अमराणां तुष्टये तत् करोति स्म।

Verse 5

अथ स्वर्गस्थिता दैत्या यज्ञभागविवर्जिताः । तथा मर्त्योद्भवैर्भागैः संदेहं परमं गताः

अथ स्वर्गस्थिता दैत्या यज्ञभागविवर्जिताः । मर्त्योद्भवैर्भागैः सह संदेहं परमं गताः ॥

Verse 6

ततः कोपपरीतात्मा प्रेषयामास दानवः । मर्त्यलोके चरान्गुप्तान्निपुणांश्चाब्रवीत्ततः

ततः कोपपरीतात्मा प्रेषयामास दानवः । मर्त्यलोके चरान्गुप्तान्निपुणांश्चाब्रवीत्ततः ॥

Verse 7

यः कश्चिद्देवतानां च प्रगृह्णाति करोति च । तदर्थं यजनं होमं दानं वा पृथिवीतले । स च वध्यश्च युष्माभिर्मम वाक्यादसंशयम्

यः कश्चिद्देवतानां च प्रगृह्णाति करोति च । तदर्थं यजनं होमं दानं वा पृथिवीतले । स च वध्यश्च युष्माभिर्मम वाक्यादसंशयम् ॥

Verse 8

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा दानवा बलवत्तराः । गत्वा च मेदिनीपृष्ठं गुप्ताः सर्पंति सर्वतः

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा दानवा बलवत्तराः । गत्वा च मेदिनीपृष्ठं गुप्ताः सर्पंति सर्वतः ॥

Verse 9

यं कञ्चिद्वीक्षयंतिस्म जपहोमपरायणम । स्वाध्यायं वा प्रकुर्वाणं तं निघ्नंति शितासिभिः

यं कञ्चिद्वीक्षयंतिस्म जपहोमपरायणम् । स्वाध्यायं वा प्रकुर्वाणं तं निघ्नंति शितासिभिः ॥

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु सांकृतिर्मुनिसत्तमः । गुप्तश्चक्रे ततस्तस्यां गर्तायां छन्नवर्ष्मकः । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं वृकेण च द्विजाः पुरा

एतस्मिन्नेव काले सांकृतिर्मुनिसत्तमः । तस्यां गर्तायां छन्नवर्ष्मा गुप्तोऽभवत्, यत्र पूर्वं द्विजो वृकस्तपस्तप्तवान् पुरा ॥

Verse 11

अथ ते तं तदा दृष्ट्वा तद्गुहायां व्यवस्थितम् । भर्त्समानास्तपस्तच्च प्रोचुश्च परुषाक्षरैः

अथ ते तं तदा दृष्ट्वा तद्गुहायां व्यवस्थितम् । भर्त्सयन्तस्तपस्तच्च प्रोचुः परुषवाक्यकैः ॥

Verse 12

दृष्ट्वा तस्याग्रतः संस्थां गन्धपुष्पैश्च पूजिताम् । वासुदेवात्मिकां मूर्तिं चतुर्हस्तां द्विजोत्तमाः

दृष्ट्वा तस्याग्रतः संस्थां गन्धपुष्पैश्च पूजिताम् । वासुदेवात्मिकां मूर्तिं चतुर्हस्तां द्विजोत्तमाः ॥

Verse 13

ततस्ते शस्त्रमुद्यम्य निर्जघ्नुस्तं क्रुधान्विताः । न शेकुस्ते यदा हंतुं संवृतं विष्णुतेजसा । कुण्ठतां सर्वशस्त्राणि गतानि विमलान्यपि

ततस्ते शस्त्रमुद्यम्य क्रोधान्धा निर्जघ्नुरेनम् । न शेकुर्हन्तुं तं विष्णुतेजसा संवृतम् ॥ सर्वशस्त्राणि कुण्ठानि बभूवुर्विमलान्यपि ॥

Verse 14

अथ वैलक्ष्यमापन्ना निर्विण्णाः सर्व एव ते । तां वार्तां दानवेन्द्राय वृकायोचुश्च ते तदा

अथ वैलक्ष्यमापन्ना निर्विण्णाः सर्व एव ते । तां वार्तां दानवेन्द्राय वृकायोचुस्तदा ॥

Verse 15

कश्चिद्विप्रः समाधाय वैष्णवीं प्रतिमां पुरः । तपस्तेपे महाभाग क्षेत्रे वै हाटकेश्वरे

कश्चिद् विप्रः सम्यक् प्रणिधाय पुरतः वैष्णवीं प्रतिमां, महाभाग! हाटकेश्वरस्य पुण्यक्षेत्रे तपः समाचरत्।

Verse 16

यत्र त्वया तपस्तप्तं भीत्या सर्वदिवौकसाम् । अपि चौर्येण चास्माकं तपस्तपति तादृशम्

यत्र त्वया तपः तप्तं सर्वदिवौकसां भीतिजनकं, तत्रैव तव चौर्यकृत्येन अस्माकमपि तादृशं तपो दहति।

Verse 17

येन सर्वाणि शस्त्राणि कुण्ठतां प्रगतानि च । तस्य गात्रे प्रहारैश्च तस्मात्कुरु यथोचितम्

येन सर्वाणि शस्त्राणि कुण्ठतां गतानि, तस्मात् तस्य गात्रे प्रहारैः यथोचितं कुरुत।

Verse 18

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृकः कोपसमन्वितः । जगाम सत्वं तत्र यत्रासौ सांकृतिः स्थितः

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृकः कोपसमन्वितः, तत्क्षणात् तत्र जगाम यत्र सांकृतिः मुनिः स्थितः।

Verse 19

स गत्वा वैष्णवीं मूर्तिं तामुत्क्षिप्य सुदूरतः । श्वभ्राद्बहिः प्रचिक्षेप भर्त्समानः पुनः पुनः

स गत्वा तां वैष्णवीं मूर्तिम् उत्क्षिप्य सुदूरतः, श्वभ्राद् बहिः पुनः पुनः प्रचिक्षेप, भर्त्समानः पुनः पुनः।

Verse 20

जघान पादघातेन दक्षिणेनेतरेण तम् । अब्रवीन्मम वध्यस्त्वं यन्मच्छत्रुं जनार्दनम्

जघान पादघातेन दक्षिणेनेतरेण तम् । अब्रवीन्मम वध्यस्त्वं यन्मच्छत्रुं जनार्दनम्

Verse 21

संपूजयसि चौर्येण तेन प्राणान्हराम्यहम् । एवमुक्त्वाथ खड्गेन तं जघान स दैत्यपः

संपूजयसि चौर्येण तेन प्राणान्हराम्यहम् । एवमुक्त्वाथ खड्गेन तं जघान स दैत्यपः

Verse 22

ततस्तस्य स खड्गस्तु तीक्ष्णोऽपि द्विजसत्तमाः । तस्य काये प्रहीणस्तु शतधा समपद्यत

ततस्तस्य स खड्गस्तु तीक्ष्णोऽपि द्विजसत्तमाः । तस्य काये प्रहीणस्तु शतधा समपद्यत

Verse 23

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप स सांकृतिः

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप स सांकृतिः

Verse 24

यस्मात्पाप त्वयाहं च पादघातैः प्रताडितः । तस्मात्ते पततां पादौ सद्य एव धरातले

यस्मात्पाप त्वयाहं च पादघातैः प्रताडितः । तस्मात्ते पततां पादौ सद्य एव धरातले

Verse 25

सूत उवाच । उक्तमात्रे ततस्तेन पादौ तस्य द्विजोत्तमाः । पतितौ मेदिनीपृष्ठे पंचशीर्षाविवोरगौ

सूत उवाच—तस्य वचनमात्रेण, हे द्विजोत्तमाः, तस्य पादौ भूमिपृष्ठे पतितौ; पञ्चशीर्षाविवोरगौ यथा।

Verse 26

एतस्मिन्नेव काले तु आक्रन्दः सुमहानभूत् । वृकस्य सैनिकानां च नारीणां च विशेषतः

एतस्मिन्नेव काले तु सुमहानाक्रन्दोऽभवत्; वृकस्य सैनिकानां च नारीणां च विशेषतः।

Verse 27

अथ देवाः परिज्ञाय तं तदा पंगुतां गतम् । आगत्य मेरुपृष्ठं च निजघ्नुस्तत्परिग्रहम्

अथ देवाः परिज्ञाय तं तदा पङ्गुतां गतं, आगत्य मेरुपृष्ठं च निजघ्नुस्तत्परिग्रहम्।

Verse 28

हतशेषाश्च दैत्यास्ते पातालांतःसमा गताः । वृकोऽपि पंगुतां प्राप्तस्तस्थौ तपसि सुस्थिरम्

हतशेषाश्च ते दैत्याः पातालान्तः समागताः; वृकोऽपि पङ्गुतां प्राप्तस्तस्थौ तपसि सुस्थिरम्।

Verse 29

सर्वैरंतःपुरैः सार्धं दुःखशोकसमन्वितः । इन्द्रोऽपि प्राप्तवान्राज्यं तदा निहत कंटकम्

सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं दुःखशोकसमन्वितः; इन्द्रोऽपि प्राप्तवान् राज्यं तदा निहतकण्टकम्।

Verse 30

धर्मक्रियाः प्रवृत्ताश्च ततो भूयो रसातले

ततः परं पुनर्धर्मक्रियाः प्रवृत्ताः, रसातलेऽपि सम्यक् प्रवर्तन्ते स्म।

Verse 31

अथ दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टः पितामहः । उवाच तत्र चागत्य गर्त्तामध्ये द्विजोत्तमाः

अथ दीर्घकालेन तस्य तुष्टः पितामहः, तत्रागत्य गर्तमध्य उवाच—हे द्विजोत्तमाः।

Verse 32

वृक तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अहं दास्यामि ते नूनं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

‘वृक, तुष्टोऽस्मि ते वत्स; वरं वरय सुव्रत। अहं ते नूनं दास्यामि, यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्।’

Verse 33

वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । पाददानं तदा देव मम ब्रह्मन्समाचर । पंगुता याति शीघ्रं मे येनेयं ते प्रसादतः

वृक उवाच—‘यदि तुष्टोऽसि मे देव, यदि देयो वरो मम; तदा देव, ब्रह्मन्, मम पाददानं समाचर, येन ते प्रसादतः मम पङ्गुता शीघ्रं याति।’

Verse 34

तच्छ्रुत्वा तं समानीय सांकृतिं तत्र पद्मजः । प्रोवाच सांत्वपूर्वं च वृकस्यास्य द्विजोत्तम

तच्छ्रुत्वा पद्मजः तत्र सांकृतिं समानीय, वृकं सांत्वपूर्वं प्रोवाच—हे द्विजोत्तम।

Verse 35

मद्वाक्यात्पंगुता याति येनास्य त्वं तथा कुरु

मम वचनात् अस्य पङ्गुता नश्यति; अतः त्वं तस्य तथा एव कुरु।

Verse 36

सांकृतिरुवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि पितामह । ज्ञायते देवदेवेश तत्कथं तत्करोम्यहम्

सांकृतिरुवाच—पितामह, मया पूर्वं कदापि अनृतं नोक्तम्, स्वैरेष्वपि न; सर्वज्ञे देवदेवेशे विद्यमाने कथं तदहं कुर्याम्?

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मम भक्तिपरो नित्यं वृकोऽयं दैत्यसत्तमः । पौत्रस्त्वं दयितो नित्यं तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम्

ब्रह्मोवाच—अयं वृकः दैत्यसत्तमः मम नित्यं भक्तिपरः; त्वं च मम पौत्रः नित्यं दयितः, तेनाहं त्वां प्रार्थये।

Verse 38

तव वाक्यं च नो मिथ्या कर्तुं शक्नोमि सन्मुने

हे सन्मुने, तव वाक्यं मिथ्या कर्तुं अहं न शक्नोमि।

Verse 39

सांकृतिरुवाच । एष दैत्यः सुदुष्टात्मा देवानामहिते स्थितः । विशेषाद्वासुदेवस्य पुरोर्मम महात्मनः

सांकृतिरुवाच—एष दैत्यः सुदुष्टात्मा देवानामहिते स्थितः, विशेषतः वासुदेवस्य मम महात्मनः पुरतः (वैरभावेन)।

Verse 40

पंगुतामर्हति प्रायः पापात्मा द्विजदूषकः । बलेन महता युक्तो जरामरणवर्जितः

पापात्मा द्विजदूषकः प्रायः पङ्गुतामेव अर्हति। स तु महाबलसम्पन्नो जरामरणवर्जितश्च भवति॥

Verse 41

पुरा कृतस्त्वया देव स चेत्पादाववाप्स्यति । हनिष्यति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

पुरा त्वया देव एष वरः कृतः। स चेत् पादाववाप्स्यति, सदेवासुरमानुषं जगत्सर्वं हनिष्यति॥

Verse 42

तस्मात्तिष्ठतु तद्रूपो न कल्पं कर्तुमर्हसि । त्वयापि चिन्ता कर्तव्या त्रैलोक्यस्य यतः प्रभो

तस्मात् स तद्रूप एव तिष्ठतु; न त्वं तदन्यथा कर्तुमर्हसि। प्रभो, त्रैलोक्यहिताय त्वयापि चिन्ता कर्तव्या॥

Verse 43

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्काले तु सञ्जाते यानं कर्तुं न युज्यते । विजिगीषोर्विशेषेण मुक्त्वा शीतातपागमम्

ब्रह्मोवाच—प्रावृट्काले सञ्जाते यानं कर्तुं न युज्यते। विजिगीषोर्विशेषेण, शीतातपागमं विना॥

Verse 44

तस्माच्च चतुरो मासान्वार्षिकान्पादसंयुतः । अगम्यः सर्वलोकानां कुर्यात्कर्माणि धैर्यतः

तस्मात् वार्षिकान् चतुरो मासान् पादसंयुत इव संयतः। सर्वलोकानामगम्यः सन् धैर्यतः कर्माणि कुर्यात्॥

Verse 45

तद्भूयात्पादसंयुक्तः स वृको दान वोत्तमः । येन क्षेमं च देवानां द्विजानां जायते द्विज

ततः स वृकः पादसंयुक्तो भूयात्, हे दानवोत्तम; येन देवानां द्विजानां च क्षेमं स्वस्ति च प्रजायेत, हे द्विज।

Verse 46

एवं कृते न मिथ्या ते वाक्यं विप्र भविष्यति । फलं च तपसस्तस्य न वृथा संभविष्यति

एवं कृते, हे विप्र, तव वाक्यं न मिथ्या भविष्यति; तस्य तपसः फलं च न वृथा संभविष्यति।

Verse 47

सूत उवाच । बाढमित्येव तेनोक्ते सांकृतेन महात्मना । उत्थितौ सहसा पादौ तस्य गात्रात्पुनर्नवौ

सूत उवाच— ‘बाढम्’ इति तेन सांकृतेन महात्मना उक्ते, सहसा तस्य गात्रात् पुनर्नवौ पादौ उदतिष्ठताम्।

Verse 48

पुनश्च दानवो रौद्रः पशुत्वं समपद्यत । तस्यामेव तु गर्तायां संतिष्ठति द्विजोत्तमाः

पुनश्च स रौद्रो दानवः पशुत्वं समपद्यत; तस्यामेव गर्तायां स तिष्ठति, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 49

मासानष्टौ स दुःखेन सकलत्रः सबांधवः । स्मरमाणो महद्वैरं दैवैः सार्धं दिवानिशम्

स सकलत्रः सबान्धवः अष्ट मासान् दुःखेन अतीत्य, देवैः सार्धं महद्वैरं दिवानिशं स्मरन्।

Verse 51

विध्वंसयति सर्वाणि धर्मस्थानानि यानि च

स सर्वाणि धर्मस्थानानि यानि यानि च सन्ति, तानि सर्वाण्येव विध्वंसयति।

Verse 52

विध्वंसयति देवानां स्त्रियो मासचतुष्टयम् । उद्यानानि च सर्वाणि सपुराणि गृहाणि च

स देवानां स्त्रियः मासचतुष्टयं पीडयति; सर्वाण्युद्यानानि, सपुराणि गृहाणि च विध्वंसयति।

Verse 53

ततो देवाः समभ्येत्य देवदेवं जनार्दनम् । क्षीराब्धौ संस्थितं नित्यं शेषपर्यंकशायिनम्

ततः देवाः समभ्येत्य देवदेवं जनार्दनं, क्षीराब्धौ नित्यं संस्थितं शेषपर्यङ्कशायिनं प्रपेदिरे।

Verse 54

चतुरो वार्षिकान्मासांस्तत्र स्थित्वा तदंतिके । मासानष्टौ पुनर्जग्मुस्त्रिदिवं प्रति निर्भयाः

ते तत्र तदन्तिके चतुरो वार्षिकान् मासान् स्थित्वा, पुनरष्टौ मासान् निर्भयाः त्रिदिवं प्रति जग्मुः।

Verse 55

तस्मिन्पंगुत्वमापन्ने दैत्ये परमदारुणे । कस्यचित्त्वथ कालस्य देवराजो बृहस्पतिम् । प्रोवाच दुःखसंतप्त आषाढांते सुरो त्तमः

तस्मिन् परमदारुणे दैत्ये पङ्गुत्वमापन्ने, कस्यचित्कालस्य पश्चात्, दुःखसंतप्तो देवराजः सुरोत्तमः आषाढान्ते बृहस्पतिं प्रोवाच।

Verse 56

गुरो स मासः संप्राप्तः प्रावृट्कालो भयावहः । आगमिष्यति यत्रासौ लब्धपादो वृकासुरः

गुरो, स मासः संप्राप्तः प्रावृट्कालो भयावहः। तस्मिन् काले वृकासुरो लब्धपादः यत्रासौ तत्रागमिष्यति॥

Verse 57

गन्तव्यं च ततोऽस्माभिः क्षीरोदे केशवालये । मैवं दीनैस्तथा भाव्यं पराश्रयनिवासिभिः

ततोऽस्माभिः क्षीरोदे केशवालये गन्तव्यम्। पराश्रयनिवासिभिर्दीनभावो मा भून्मैवम्॥

Verse 58

स्वगृहाणि परित्यज्य शयनान्यासनानि च । वाहनानि विचित्राणि यच्चान्य द्दयितं गृहे

स्वगृहाणि परित्यज्य शयनान्यासनानि च। वाहनानि विचित्राणि यच्चान्यद् दयितं गृहे॥

Verse 59

तस्मात्कथय चास्माकमुपायं कञ्चिदेव हि । व्रतं वा नियमं वाथ होमं वा मुनिसत्तम

तस्मात् कथय चास्माकम् उपायं कञ्चिदेव हि। व्रतं वा नियमं वाथ होमं वा मुनिसत्तम॥

Verse 60

अशून्यं शयनं येन स्वकलत्रेण जायते । तथा न गृहसंत्यागः स्वकीयस्य प्रजायते

येन स्वकलत्रेण शयनमशून्यं जायते। तथा स्वकीयस्य गृहस्य सन्त्यागो न प्रजायते॥

Verse 61

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद्द्विजवरोत्तम । वर्षेवर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत्

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद् द्विजवरोत्तम; वर्षे वर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत्।

Verse 62

पुनर्भूमौ शयिष्यामि यावन्मासचतुष्टयम् । निष्कलत्रो भयोद्विग्नो ब्रह्मचर्यपरायणः

पुनर्भूमौ शयिष्यामि यावन्मासचतुष्टयम्; निष्कलत्रो भयोद्विग्नो ब्रह्मचर्यपरायणः।

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयार्तस्य बृहस्पतिः । प्रोवाच सुचिरं ध्यात्वा ततो देवं शतक्रतुम्

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयार्तस्य बृहस्पतिः; प्रोवाच सुचिरं ध्यात्वा ततो देवं शतक्रतुम्।

Verse 64

अशून्यशयनंनाम व्रतमस्ति महत्तपः । विष्णोराराधनार्थाय तत्कुरुष्व समा हितः

अशून्यशयनं नाम व्रतमस्ति महत्तपः; विष्णोराराधनार्थाय तत्कुरुष्व समाहितः।

Verse 65

देवो यत्रास्ति विष्णुः स क्षीराब्धौ मधुसूदनः । जलशायी जगद्योनिः स दास्यति हितं च ते

देवो यत्रास्ति विष्णुः स क्षीराब्धौ मधुसूदनः; जलशायी जगद्योनिः स दास्यति हितं च ते।

Verse 66

यथा न शून्यं शयनं गृह भंगः प्रजायते । सर्वशत्रुविनाशश्च तत्प्रसादेन वासव

यथा शयनं न शून्यं भवेत्, गृहस्य भङ्गो न प्रजायेत; तत्प्रसादेन, हे वासव, सर्वशत्रुविनाशोऽपि भविष्यति।

Verse 67

सूत उवाच । तस्मिन्व्रते ततश्चीर्णे ह्यशून्यशयनात्मके । तुतोष भगवान्विष्णुस्ततः प्रोवाच देवपम्

सूत उवाच—तस्मिन् व्रते ह्यशून्यशयनात्मके यथाविधि चीर्णे, भगवान् विष्णुः तुतोष; ततः स देवपं प्रोवाच।

Verse 68

शक्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । व्रतेनानेन चीर्णेन चातुर्मास्योद्भवेन च । तस्मात्प्रार्थय देवेन्द्र नित्यं यन्मनसि स्थितम्

शक्र, तुष्टोऽस्मि; भद्रं ते। सुव्रत, वरं वरय। अनेन व्रतेन चीर्णेन चातुर्मास्योद्भवेन च; तस्मात्, हे देवेन्द्र, यन्नित्यं मनसि स्थितं तत् प्रार्थय।

Verse 69

इन्द्र उवाच । कृष्ण जानासि त्वं चापि यश्च मेऽत्र पराभवः । क्रियते दानवेन्द्रेण वृकेण सुदुरात्मना

इन्द्र उवाच—हे कृष्ण, त्वमपि जानासि ममात्र यः पराभवः; स दानवेन्द्रेण वृकेण सुदुरात्मना क्रियते।

Verse 70

ममाष्टमासिकं राज्यं त्रैलोक्येऽपि व्यवस्थितम् । शेषांश्च चतुरो मासान्वर्षेवर्षे समेति सः

मम त्रैलोक्येऽपि व्यवस्थितं राज्यं अष्टमासिकं भवति; शेषांश्च चतुरो मासान् स वर्षे वर्षे समेति।

Verse 71

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । तथा कुरु यथा राज्यं मम स्यात्सार्वकालिकम्

एवं विदित्वा, सुरश्रेष्ठ, मयि दयां विधाय; तथा कुरु यथा मम राज्यं सर्वकालं स्थिरं भवेत्।

Verse 72

विष्णुरुवाच । अजरश्चामरश्चापि स कृतः पद्मयोनिना । तत्कथं जीवमानेन तेन राज्यं भवेत्तव

विष्णुरुवाच—अजरश्चामरश्चापि स पद्मयोनिना कृतः; तेन जीवमानेन कथं तव राज्यं भवेत्?

Verse 73

परं तथापि देवेन्द्र करिष्यामि हितं तव

परं तथापि, देवेन्द्र, करिष्यामि हितं तव।

Verse 74

क्षीरार्णवं परित्यज्य हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे गत्वा समं लक्ष्म्या तस्योपरि ततः परम्

क्षीरार्णवं परित्यज्य लक्ष्म्या सह हाटकेश्वरसंज्ञिते क्षेत्रे गत्वा, ततः परं तस्योपरि कार्यं कुरु।

Verse 76

तस्मात्स्थानात्सहस्राक्ष मद्भारेण प्रपीडितः । वर्षेवर्षे सदा कार्यं मया तत्सुहितं तव

तस्मात्स्थानात्, सहस्राक्ष, मद्भारेण प्रपीडितो भविष्यति; वर्षे वर्षे सदा मया तव महत्सुहितं कार्यं भविष्यति।

Verse 77

तस्माद्गच्छाधुना स्वर्गे कुरु राज्यमकंटकम् । प्रावृट् काले तु संप्राप्ते न भीः कार्या तदुद्भवा

तस्मादधुना स्वर्गं गच्छ, अकण्टकं राज्यं कुरु। प्रावृट्काले संप्राप्ते तदुद्भवात् शत्रोः किमपि भयं न कार्यम्॥

Verse 78

यो मां तत्र शयानं तु व्रतेनानेन देवप । पूजयिष्यति सद्भक्त्या तस्य दास्यामि वांछितम्

हे देवपते, यो मां तत्र शयानं, अनेनैव व्रतेन, सद्भक्त्या पूजयिष्यति, तस्मै वाञ्छितं वरं दास्यामि॥

Verse 79

सूत उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशो विससर्ज शतक्रतुम् । निःशेषभयनिर्मुक्तं स्वराज्यपरिवृद्धये

सूत उवाच—एवमुक्त्वा हृषीकेशः शतक्रतुम् विससर्ज। स निःशेषभयनिर्मुक्तः स्वराज्यपरिवृद्धये॥

Verse 80

आषाढस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने सदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रागत्य स्वयं विभुः

आषाढस्य शुक्लपक्षे एकादश्यां दिने सदा। हाटकेश्वरजक्षेत्रे तत्रागत्य स्वयं विभुः॥

Verse 81

वृकोपरि ततश्चक्रे शयनं यत्नमास्थितः । तेनाक्रांतस्ततः सोऽपि शक्नोति चलितुं न हि

ततः स यत्नमास्थाय वृकोपरि शयनं चक्रे। तेनाक्रान्तः स वृकोऽपि चलितुं न हि शक्नोति॥

Verse 82

मृतप्रायस्ततो नित्यं तद्भारेण प्रपीडितः । कार्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने स्थिते

ततः स तद्भारेण नित्यं प्रपीडितो मृतप्राय इव स्थितः, यावत् कार्तिकस्य शुक्लपक्षे एकादश्याः दिनं समुपस्थितम्।

Verse 83

उत्थानं कुरुते विष्णुः क्षीरोदं प्रति गच्छति ा । सोऽपि सांकृतिशापेन वृकः पंगुत्वमाप्नुयात्

उत्थानं कुरुते विष्णुः क्षीरोदं प्रति गच्छति; सोऽपि सांकृतिशापेन वृकः पङ्गुत्वमाप्नुयात्।

Verse 84

एवं च चतुरो मासान्न त्यजेच्छयनं हरिः । भयात्तस्यासुरेंद्रस्य दानवस्य दुरात्मनः

एवं च चतुरो मासान् न त्यजेच्छयनं हरिः, भयात्तस्यासुरेन्द्रस्य दानवस्य दुरात्मनः।

Verse 85

तत्र मर्त्यैः क्रिया सर्वाः क्रियते न मखोद्भवाः । यस्मात्स यज्ञपुरुषो न सुप्तो भागमश्नुते

तत्र मर्त्यैः क्रियाः सर्वाः क्रियन्ते, न तु मखोद्भवाः; यस्मात् स यज्ञपुरुषो न सुप्तो भागमश्नुते।

Verse 86

तथा यज्ञाश्च ये सर्वे क्त्वयादानादि काः शुभाः । ते सर्वे न क्रियंते च चूडाकरणपूर्वकाः

तथा यज्ञाश्च ये सर्वे त्वयादानादिकाः शुभाः, ते सर्वे न क्रियन्ते च चूडाकरणपूर्वकाः।

Verse 87

मुक्त्वान्नप्राशनंनाम सीमंतोन्नयनं तथा । तस्मात्सुप्ते जगन्नाथे ताः सर्वाः स्युर्वृथा द्विजाः

अन्नप्राशनं सीमन्तोन्नयनं च विहाय, जगन्नाथे प्रसुप्ते सति, ताः सर्वाः क्रियाः द्विजाः व्यर्था एव भवन्ति।

Verse 88

व्रतं वा नियमं वाथ तस्मिन्यः कुरुते नरः । प्रसुप्ते देवदेवेशे तत्सर्वं निष्फलं भवेत्

व्रतं नियमं वा यः कश्चिन्नरः तस्मिन् काले करोति; देवदेवेशे प्रसुप्ते सति तत्सर्वं निष्फलं भवेत्।

Verse 89

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्रसुप्ते जनार्दने । व्रतस्थैर्मानवैर्भाव्यं तस्य देवस्य तुष्टये

तस्मात् जनार्दने संप्रसुप्ते सति, व्रतस्थैर्मानवैः सर्वप्रयत्नेन तस्य देवस्य तुष्ट्यर्थं यथोचितं कर्तव्यम्।

Verse 90

एकादश्यां दिने प्राप्ते शयने बोधने हरेः । यत्किंचित्क्रियते कर्म श्रेष्ठं तच्चाक्षयं भवेत्

एकादश्यां दिने प्राप्ते, हरेः शयने बोधने च, यत्किञ्चित् कर्म क्रियते तत् श्रेष्ठं भवति, तच्चाक्षयं फलम् आप्नोति।

Verse 91

किंवात्र बहुनोक्तेन क्रियते यद्व्रतं नरैः । तेन तुष्टिं परां याति दैत्योपरि स्थितो हरिः

किं वा बहुनोक्तेन? नरैः यद्व्रतं क्रियते, तेनैव दैत्योपरि स्थितो हरिः परां तुष्टिं याति।

Verse 92

एवं स भगवान्प्राह सुप्तस्तत्र जनार्दनः । किं वा तस्य ज्वरो जातो महती वेदनापि च

एवं स भगवान् जनार्दनः तत्र सुप्त एव प्राह— “किं वा तस्य ज्वरो जातः? महती वेदना अपि च किम्?”

Verse 93

तस्मिन्नहनि पापात्मा योन्नमश्नाति मानवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्राप्ते हरिवासरे

तस्मिन्नहनि पापात्मा योऽन्नमश्नाति मानवः; तस्मात् सर्वप्रयत्नेन संप्राप्ते हरिवासरे व्रतं पालयेत्।

Verse 94

अन्यस्मिन्नपि भोक्तव्यं न नरेण विजानता । किं पुनः शयनं यत्र कुरुते यत्र बोधनम्

अन्यस्मिन्नपि भोक्तव्यं न नरेण विजानता; किं पुनः शयनं यत्र कुरुते, यत्र बोधनं च।

Verse 95

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजो त्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः

सूत उवाच— एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः; हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः।

Verse 96

क्षीराब्धिं संपरित्यज्य सदा मासचतुष्टयम् । श्रूयतां च फलं यत्स्यात्तस्मिन्नाराधिते विभो

क्षीराब्धिं संपरित्यज्य सदा मासचतुष्टयम्; श्रूयतां च फलं यत्स्यात् तस्मिन्नाराधिते विभोः।

Verse 97

चतुरो वार्षिकान्मासान्यस्तं पूजयते विभुम् । व्रतस्थः स नरो याति यत्र देवः स संस्थितः

यो नरः संवत्सरस्य चतुरो मासान् व्रतस्थः विभुं पूजयति, स यत्र देवः संस्थितः तत्रैव लोकं याति।

Verse 98

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैः किं व्रतैः किमुपोषितैः । तत्र यः पुंडरीकाक्षं सुप्तं पूजयति ध्रुवम्

बहुभिर्दानैः किं प्रयोजनं, किं व्रतैः किमुपवासैः? तत्र यः सुप्तं पुंडरीकाक्षं ध्रुवं पूजयति, तस्य पुण्यं सुनिश्चितम्।

Verse 231

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यान एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने ‘एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनम्’ नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 785

करिष्यामि त्वहं शक्र शयनं यत्नमास्थितः । यावच्च चतुरो मासान्यथा स न चलिष्यति

शक्र, अहं यत्नेन शयनं करिष्यामि, यथा स प्रभुः चतुरो मासान् यावत् न चलिष्यति न विचाल्यते।