Adhyaya 202

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः । तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः

विश्वामित्र उवाच—तच्छ्रुत्वा सर्वे ब्राह्मणाः विनयावनताः स्थिताः; नरश्रेष्ठ, कौतुकाविष्टचेतसस्तं पप्रच्छुः।

Verse 2

कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः । वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ

कस्यचित् विषयस्य निर्णयः मध्यस्थेन सम्यक् दातव्यः; द्विजोत्तमैः मनुजसंभवं वाक्यं परित्यज्य वेदवाक्येनैव न्यायः स्थापनीयः।

Verse 3

कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

कस्मात् महात्मा मध्यगः ‘तालत्रयं’ दद्यात्? एतत् सर्वं नः समाचक्ष्व; अस्माकं परं कौतूहलं वर्तते।

Verse 4

तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् । श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम्

तद् श्रुत्वा भर्तृयज्ञः तान् द्विजोत्तमान् उवाच— ‘श्रूयताम्; यदेतत् कारणं स्थितं तदहं व्याख्यास्यामि।’

Verse 5

नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन । ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम्

नागराणां वाक्यं कदाचन नासत्यं भवति; विशेषतः ब्रह्मशालायां स्थितानां शुभे वा अशुभे वा विषये।

Verse 6

वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः । इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः

तस्मात् वेदोक्तैः सवनैः द्विजोत्तमाः पृच्छतः अर्थिनः इष्टं वा अनिष्टं वा प्रकाशयन्ति।

Verse 7

भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् । प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः

ततः पुनः पुनर्मध्यस्थो द्विजन्मनां तं प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत् तस्य विनिर्णयो भवति तावत् कुर्यात्।

Verse 8

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् । माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत्, तेषां माहात्म्यं नश्यति; ततः क्रोधः प्रजायते।

Verse 9

क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः

क्रोधात् सञ्जायते द्रोहः, द्रोहात् पापस्य सङ्गमः। एतत्कारणाद् विप्राः, मध्यस्थः मुहुः पृच्छ्यते।

Verse 10

समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते । तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति

यदा समस्तानां समुदायः सम्यक् प्रजायते, तदा मध्यस्थः तालत्रयम् अपि संप्रयच्छति।

Verse 11

तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् । द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया

तासां त्रयाणां पूर्वया पृच्छाप्रदायिनां कामं हन्ति; द्वितीयया क्रोधं हन्ति; तृतीयया लोभं हन्ति।

Verse 12

एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः

एतत्कारणादेव, हे द्विजाः, तेन ‘तालत्रयम्’ अवश्यं दातव्यम्।

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः । स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः

ब्राह्मणा ऊचुः—आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः। स कस्मात् प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः?

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः । तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

भर्तृयज्ञ उवाच—हे द्विजाः, यतो मया आथर्वः प्रथमः प्रश्नः प्रोक्तः, तस्य कारणं संप्रवक्ष्यामि; सुसमाहिताः शृणुध्वम्।

Verse 15

नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी । निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये

अत्र नेर्ष्या कर्तव्या; सा स्वस्थानस्य विनाशिनी। स्थानस्थस्य विशुद्धये मया सम्यक् निरूपितम्।

Verse 16

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः । पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादयो मखाः पारत्रिकफलार्थं प्रवर्तन्ते; केचिद् नैहिकफलार्थं, अभिचारिकप्रतिविध्यादयश्च।

Verse 17

अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् । हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा

अथर्ववेदे तु यदुक्तं सर्वं, विशेषतः अभिचारिकं रक्षार्थं च, तत् लोकहिताय लोककर्त्रा ब्रह्मणा प्रणीतम्।

Verse 18

अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये । एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः

कार्यसिद्ध्यर्थं प्रथममेव अथर्ववेदो द्रष्टव्यः; एतस्मात्कारणात् स व्यवहारतः आद्यः, गणनायां तु चतुर्थोऽपि संस्थितः।

Verse 19

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि

द्विजोत्तमाः! यत्पृष्टोऽस्मि तत्सर्वं वः समाख्यातम्; पृच्छासंबन्धजं सर्वं हि सदैव एकं कार्यं—सत्कर्मसिद्धिमेव—प्रति प्रवर्तते।

Verse 202

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनंनाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णन’नाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।