Adhyaya 241

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

ईश्वर उवाच—विष्णोः षोडशोपायसम्भवं एतत् पूजनं ते कथितम्; यत्कृत्वा द्विजः परमं पदं प्राप्नोति।

Verse 2

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा । शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन

तथा क्षत्रियविशां करणादस्य मुक्तिरुत्तमा; शूद्राणामस्मिन्नधिकारो न, स्त्रीणां नैव कदाचन।

Verse 3

कार्तिकेय उवाच । शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद । केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना

कार्तिकेय उवाच—शूद्राणां तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद; कृष्णस्याराधनं विना तेषां केन मुक्तिर्भवेत्?

Verse 4

ईश्वर उवाच । सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा । न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्

ईश्वर उवाच—सच्छूद्रैरपि वेदाक्षरविचारणा न कार्या; न श्रोतव्या न पठ्या च; यः पठति स नरकभाग्भवेत्।

Verse 5

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा । स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्

पुराणानां पाठः श्रवणं वा सदा न कारयेत्; स्मृत्युक्तं तु सुगुरोः सकाशाद् ग्राह्यं, न केवलं पाठश्रवणादिकम्।

Verse 6

स्कंद उवाच । सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद । के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के

स्कन्द उवाच—के सच्छूद्राः समाख्याताः? तान् विस्तरतो वद। के सन्तः, के च शूद्राः, सच्छूद्रा नामतः के?

Verse 7

ईश्वर उवाच । धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः । समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता

ईश्वर उवाच—धर्मेणोढा यस्य पत्नी स्यात् स सच्छूद्र उदाहृतः; समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता।

Verse 8

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः । अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता

वेदविधिना यदुद्वोढा स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः; अक्लीवा अव्यङ्गिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता।

Verse 9

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी

सा कन्या अनिन्दिता शुभकलासम्पन्ना चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला मधुरभाषिणी च भवेत् ॥

Verse 10

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः । विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैर्विवाहिता । सा पत्नी यस्य, तस्य गृहिणी सदा प्रकीर्तिता ॥

Verse 11

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता

देवादीनां विभागकृत् सच्छूद्रः स तु विज्ञेयः । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता ॥

Verse 12

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः

तया सह सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः ॥

Verse 13

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्तप्रसाधकः ॥

Verse 14

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च । देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः

नमस्कारान्तैर्मन्त्रैर्नामसंकीर्तनैश्च देवाः तस्य तुष्यन्ति; शुभैः पञ्चयज्ञादिकैश्च ते हृष्टाः भवन्ति।

Verse 15

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः । ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्

स्नानं तर्पणं च वह्निहोमोऽप्यमन्त्रकः; ब्रह्मयज्ञोऽतिथिपूजा—एतान् पञ्चयज्ञान् न संत्यजेत्।

Verse 16

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् । पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः

स्त्रीभिः शूद्रैश्च ह्यमन्त्रं पञ्चयज्ञकं कार्यम्; पञ्चयज्ञैश्च संतुष्टा यथायोग्यं पितृदेवताः।

Verse 17

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा । पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा; पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसन्ति हि।

Verse 18

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः । यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः; यदुभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः।

Verse 19

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा । चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्

तत्र नित्यदा सर्वकार्यादीनां संगमः सम्यग्भवति। चातुर्मास्ये समुपस्थिते विष्णुभक्त्या दम्पत्योः शिवं कल्याणं जायते॥

Verse 20

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् । पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य परिगृहीता भवेत्। तदा पूर्वो भर्ता धर्मफलाधिकारात् अर्धभागी स्यात्, द्वितीयस्य तु न किंचन॥

Verse 21

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी । स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्

अस्याः अर्थकार्येषु अधिकारोऽस्ति, तेन सा धर्मस्य अर्धधारिणी। तथापि यत् यत् स्वं स्वं कृतं, तयोः शुभाशुभं कर्म सदैव स्वकीयमेव॥

Verse 22

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज । साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्

हे द्विज, या सुतपसा मृतं भर्तारमनुगच्छति, सा साध्वीति परिज्ञेया। तया कुलं समुद्ध्रियते॥

Verse 23

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता । वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्

अन्यजातेरपि मृतस्य पश्चात् धृता वा विवाहिता वा, सा वैश्वानरमार्गेण तं पतिं समुद्धरति॥

Verse 24

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः । एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति

यथा जलात् जम्बालं धर्मनिष्ठा नराः समुद्धरन्ति, तथा पतिव्रता साध्वी स्वभर्तारं समुद्धरति—या तमनुगच्छति।

Verse 25

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि । तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ

अन्यजातिसमुद्भूता स्त्री यदि अन्येन विधृता, तदा तावुभौ धर्मकार्येषु नित्यं संत्याज्यौ इति मतम्।

Verse 26

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् । तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः

स्वं स्वं कर्म प्रकुर्वतः स्वकर्मफलमेव भवति; तस्मात् वरिष्ठा हीना वा, सत्कुल्या शूद्रसंभवैः श्रेयसी।

Verse 27

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते । तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्

या पत्नी यत्करोति तन्न वर्धते, सा न धार्या; किन्तु तया सह कृतं पुण्यं दशधोत्तरं वर्धते।

Verse 28

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा । क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता

अनन्ततृप्तिदं नैव, तत्सुतैरपि न तथा; क्रयक्रीता या कन्या, सा दासी इति परिकीर्तिता।

Verse 29

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते । या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते—या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा वराय दत्ता।

Verse 30

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी । सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी। सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा॥

Verse 31

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति । विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति। विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी॥

Verse 32

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा । एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा। एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः॥

Verse 33

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा । विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्

अधोजातिसमुद्भूतानां सच्छूद्रात्क्रमहीनजानां च—तेषां विवाहो दशधा प्रोक्तः, पुत्रता च दशधा भवेत्।

Verse 34

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम । शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः

चत्वार एव मुनिश्रेष्ठ विवाहाः परमोत्कृष्टाः प्रोक्ताः। शेषा अपि सर्वप्रकृतिषु सर्वावस्थासु च पुराविद्भिः कथिताः॥

Verse 35

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना । गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः

प्राजापत्योऽथ ब्राह्मो दैवार्षौ चातिशोभनौ। तथा गांधर्व आसुरो राक्षसः पिशाचकः॥

Verse 36

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश । एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहा दश कीर्तिताः। एते हि हीनजातीनां विवाहा इति परिकीर्तिताः॥

Verse 37

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च। गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः॥

Verse 38

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः । औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः। औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः॥

Verse 39

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा । विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च

अष्टादशसंख्यका नीचाः समाजे यथायथं प्रकीर्तिताः। तेषां विधिविहिता क्रिया नास्ति, न च स्मृतिप्रणीतो मार्गोऽपि॥

Verse 41

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते । अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्

श्रद्धया यत्प्रदीयते दानं लोके न क्षीयते। अश्रद्धया अशुचितया च दत्तं दानं वैरकारणं भवेत्॥

Verse 42

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः । चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया

अहिंसादिप्रवृत्तो धर्मस्तासां समादिष्टो महाफलः। चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिदेवसेवया॥

Verse 43

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः । सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः

सुदर्शनैः अविरोधिभिः धर्मः सेव्यते यथाविधि। सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः॥

Verse 44

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा । अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते

वृत्तिः सत्यानृतजैः व्यवहारैर्वाणिज्यव्यवहारजैश्च भवेत्। व्याजे शतेऽर्धुषिकः अशीतिभागमात्रं गृह्णीयात्॥

Verse 45

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते । एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन

सपादभागवृद्धिः क्षत्रियादिषु गृह्यते; एवं नियमपालने पातकस्य बन्धो न कदाचन भवति।

Verse 46

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् । अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्

प्रातः सुरेशानां पूजनं कुर्यात्, मध्याह्ने द्विजसेवनम्; अपराह्णे कार्याणि कुर्वन् मर्त्यः सुखी भवेत्।

Verse 47

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः । पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः

गृहस्थैः सदा यावज्जीवं क्रियापरैर्भाव्यम्; पञ्चयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः।

Verse 48

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः । सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः; सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः।

Verse 49

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः । षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः; षडक्षरमहोद्गारैः परमानन्दपूरितैः।

Verse 50

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि । विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैश्च सदा सह वसेत्। विमत्सरः सदा स्थेयो तापक्लेशविवर्जितः॥

Verse 51

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः । तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं धर्मतत्परैः सच्छूद्रैः। वित्तानुसारतः सर्वभूतानां तोषणं कार्यम्॥

Verse 52

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा । देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः

ये सदा विष्णुशिवादीनां भक्तास्ते नराः सदा। देववद्दिवि दीव्यन्ति चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 241

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनं नामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥