Adhyaya 46

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते । तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—हे महामते, तत्र यानि अन्यानि तीर्थानि सन्ति, तानि सर्वाणि कीर्तय; अस्माकं परं कौतूहलं हि।

Verse 2

सूत उवाच । तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् । यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः

सूत उवाच—तत्र सारस्वतं नाम तीर्थम् अन्यदपि सुशोभनम् अस्ति; यत्र स्नातः अतिमूकः अपि वाक्यविचक्षणो भवति।

Verse 3

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि । ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः

स इप्सितान् कामान् लभते—मानुषान् दैविकान् अपि; तथा ब्रह्मलोकादिपर्यन्तान् लोकान्, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 4

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः । समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्

पुरा बलवर्धन इति नाम्ना विख्यातः पार्थिवः आसीत्; स समुद्रवलयाम् उर्वीं स्वभुजार्जितां बुभुजे।

Verse 5

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि । अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसमन्वितः। द्वादशेऽहनि संप्राप्ते पिता नाम चकार हि॥ द्विजोत्तमान् समाहूय स्पष्टं नाम ददौ—“अम्बुवीचिः”॥

Verse 6

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा । मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्

ततः स ववृधे बालो भूभुजा परिलालितः। मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्॥

Verse 7

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः । पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः। पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः॥

Verse 8

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः । स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च

ततो मूकोऽपि बालोऽपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः। स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च॥

Verse 9

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः । बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः। बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्॥

Verse 10

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले । पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः

ततो महीतले जलचरन्यायः प्रववृते; बलवन्तो दुर्बलान् पीडयन्ति स्म, सर्वे लोकाश्च दुःखिताः।

Verse 11

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने

ततः ते मंत्रिणो वसिष्ठं स्वपुरोहितं प्रोचुः— ‘महामुने, अस्य नृपतेः कुरूपायं वचोऽर्थं विधेहि।’

Verse 12

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् । जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठं शून्यतामिव समुपस्थितम्; नृपतेरस्य जडत्वात् तस्मात् यथोचितं कुरु।

Verse 13

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः । सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः

ततः स सुचिरं ध्यात्वा दीनान् मंत्रिणः प्रोवाच; सर्वानार्तिसमोपेतान् तस्य भूपतेः शृण्वतः।

Verse 14

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम्; हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं भूपतिः स्नातु।

Verse 15

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् । स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः

अथ तद्वचनात्सद्यः स तत्र सत्वरं गतः। तस्मिन् तीर्थे स्नानमात्रेण तत्क्षणात् स कलस्वनः समभवत्॥

Verse 16

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः । श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्

सरस्वत्याः प्रभावं स विज्ञाय महीपतिः। परया श्रद्धया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्॥

Verse 17

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् । चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्

ततः तूर्णं नदीतटात् मृत्तिकां समादाय सः। स्वयमेव चतुर्भुजां भारतीं देवीं चकार॥

Verse 18

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् । अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्

दक्षिणे हस्ते सुमनोहरं कमलं दधतीम्। अन्यस्मिन् अक्षमालां च जिततारकवर्चसम्॥

Verse 19

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् । पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्

अन्यस्मिन् दिव्यवारिप୍ରपूरितं कमण्डलुम्। वामे च पुस्तकं दधत् सर्वविद्यासमुद्भवम्॥

Verse 20

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः । पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां सावधानं निवेश्य सः । सद्भक्त्या पूजयामास धूपैर्मृद्वनुलेपनैः ॥

Verse 21

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः

पश्चाच्छ्रद्धापवित्रेण चेतसा स्तुतिमाचरत् । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः ॥

Verse 22

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना ॥

Verse 23

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि ॥

Verse 24

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ॥

Verse 25

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता । त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता। त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी॥

Verse 26

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी । रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी। रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी॥

Verse 27

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी । सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी। सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा॥

Verse 28

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा । गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा। गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला॥

Verse 29

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती। यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्॥

Verse 30

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि । गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः

हे सुरेश्वरि! इंगितं नेंगितं च यत्, तदेव तव रूपम्। गन्धर्वाः किन्नराः देवाः सिद्धा विद्याधराः उरगाश्च…

Verse 31

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः

यक्षाः गुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः। ते सर्वे त्वत्प्रसादेन संसिद्धिं परमां गताः॥

Verse 32

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः । आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः । हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च

तथान्येऽपि बहवोऽत्र न मया परिकीर्तिताः। केचित् कृच्छ्रेण आराधिताः सुविस्तरैः पूजिताश्च। अन्ये देवताः पापं हरन्तु; त्वं तु कीर्तिताऽपि तत् हरसि॥

Verse 33

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती । ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता

एवं तेन भूभुजा स्तुता सा देवेशी भारती। प्रत्यक्षतां तूर्णं ययौ, सुहर्षिता चेदं प्राह॥

Verse 34

सरस्वत्युवाच । स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा । परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्

सरस्वत्युवाच—भूपाल! अनेन स्तोत्रेण तथा सुस्थिरया भक्त्या सदा। तेनाहं परितुष्टास्मि; आशु वरं वृणु यथेप्सितम्॥

Verse 35

राजोवाच । अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् । अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा

राजोवाच—अद्यप्रभृति मम वाक्येन त्वया निःसंशयं अत्रैव स्थेयम्। अस्यां त्रिलोकेऽस्मिन् अत्रार्चायां यावत् मम कीर्तिः स्थिरा तावत् निवस।

Verse 36

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः । भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्

यः कश्चित् मन्निमित्ततः अत्रस्थां त्वां सम्यग् आराधयेत्, तस्मै भक्त्यानुरूपमेव वरम् आशु त्वया दातव्यम्।

Verse 37

सरस्वत्युवाच । यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः

सरस्वत्युवाच—यो मानवः अत्र शुभे सलिले नित्यं स्नात्वा, अत्र स्थितां मां पूजयिष्यति, विशेषतः अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च।

Verse 38

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव । सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती

तस्याहं वाञ्छितान् कामान् सम्प्रदास्यामि, पार्थिव। सूत उवाच—एवं तत्र देवी सरस्वती स्वयमेव स्थिता।

Verse 39

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी—अष्टम्यां च चतुर्दश्यां च उपवासपरायणता (व्रतम्) प्रवर्तयामास।

Verse 40

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः । स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि

यः मर्त्यः तां श्वेतपुष्पैः अनुलेपनैश्च पूजयति, स सर्वजन्मसु सदा वाग्ग्मी सुमेधावी च भवति।

Verse 41

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः । अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते

सरस्वत्याः प्रसादेन पुनःपुनर्जायमानस्य तस्य अन्वयेऽपि कश्चिन्मूर्खः कदापि न प्रजायते।

Verse 42

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः । स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्

यः नरः तस्याः पुरतः धर्मश्रवणं करोति, स तत्प्रभावात् नूनं स्वर्गे युगत्रयं वसति।

Verse 43

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा । करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

यः नरः तस्याः आयतने सदा श्रद्धायुक्तः विद्यादानं करोति, स अश्वमेधफलं लभते।

Verse 44

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् । पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्

यः धर्मशास्त्रसमुद्भवं पुस्तकं द्विजेन्द्राय ददाति, स वाजिमेधस्य समग्रं फलं लभते।

Verse 458

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्

यः तस्याः पुरतः स्थित्वा वेदाध्ययनं पाठं च करोति, स अग्निष्टोमयज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नोति।