Adhyaya 239

Verse 1

नारद उवाच । उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् । ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः

नारद उवाच—षोडशोपचारैः पूजनं कथं क्रियते? हरेः शयने नित्यं ये षोडश भावाः समर्प्यन्ते, ते के स्युः?

Verse 2

एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते । तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम्

एतत् सर्वं विस्तरेण मे ब्रूहि, प्रजापते, अहं पृच्छामि। तव प्रसादं प्राप्याहं जगति पूजनीयः स्याम्।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः । वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः

ब्रह्मोवाच—वेदशास्त्रविधानतः विष्णौ दृढा भक्तिः कर्तव्या। सर्वमेतद् वेदमूलम्; वेद एव सनातनो विष्णुः।

Verse 4

ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः । अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा

वेदाः ब्राह्मणाधाराः, ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः। विप्रोऽग्नौ प्रास्ताहुतिं क्षिपन् यज्ञेन देवं सदा यजति॥

Verse 5

जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा । नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः

विष्णुपूजारतः सदा जगत्सर्वं संधारयेत्। नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः॥

Verse 6

चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः । जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे

चातुर्मास्ये विशेषेण हरिर्जलरूपगः। जलादन्नानि जायन्ते जगतां तृप्तिहेतवे॥

Verse 7

विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते । तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम्

विष्णुदेहांशसम्भूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते। तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम्॥

Verse 8

पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते । आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत्

पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते। आकाशसम्भवो वेद एक एव पुराऽभवत्॥

Verse 9

ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये । ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च

ततः प्रजानां भूतये ऋग्वेदो यजुःसामसंज्ञाभ्यां प्रसिद्धिं प्राप। पूर्वं ऋग्वेदः प्रोक्तः, तथा ‘सहस्रशीर्षा’दिना यजुः अपि उपदिष्टम्।

Verse 10

षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् । तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते

षोडशर्चं महासूक्तं परमं नारायणमयम्। तस्य केवलपाठमात्रेणापि ब्रह्महत्या निवर्तते।

Verse 11

विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः । ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः

विप्रः प्रथमं स्मृत्युक्तविधिना स्वदेहे न्यासं कुर्यात्, बुधः। ततः प्रतिमायां च, विशेषतः शालग्रामे, न्यसेत्।

Verse 12

क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम् । आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्

ततः क्रमेण पश्चादावाहनादिकं कुर्यात्। वैकुण्ठस्थानसंस्थितं सकलं रूपमावाह्य ततः पूजां प्रवर्तयेत्।

Verse 13

कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम् । दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम्

कौस्तुभेन विराजन्तं सूर्यकोटिसमप्रभम्। दण्डहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम् ध्यायेत्।

Verse 14

महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः । एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम्

महासंन्यासिरूपं विष्णुं चातुर्मास्ये विशेषतः ध्यायेत्। एवं ध्यातो हरिः सर्वपापौघं नाशयति॥

Verse 15

आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम । ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया

हे द्विजोत्तम, ध्यानसंस्थं तं पुरतः आवाहयेत्। ओंकारादिसमुदीर्णया प्रथमया ऋचा च॥

Verse 16

द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम् । सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत्

द्वितीयया ऋचा आसनं दद्यात्, पार्षदैश्च समन्वितम्। तेषां सौवर्णासनानि मनसा परिचिन्तयेत्॥

Verse 17

चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् । पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः

भक्तियोगयुक्तैः चिन्तनैः पूजापरिपूर्णता भवेत्। तृतीयया ऋचा पाद्यं दद्यात्, तत्र गङ्गां स्मरेद्बुधः॥

Verse 18

अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः । पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः

ततो विष्णोः अर्घ्यं दद्यात्, सरिद्भिः सप्तसागरैश्च भावितैः। पुनराचमनं कार्यं जगत्पतेः अमृतेन भावितेन॥

Verse 19

त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते । अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः

ब्राह्मणस्य शुद्धिः त्रिभिराचमनैरेव निगद्यते। प्रकृतिस्थाभिरद्भिः फेनबुद्बुदवर्जिताभिः।

Verse 20

हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः । शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः

हृत्कण्ठतालुगास्पर्शिशुद्ध्युदकैः यथावर्णं द्विजातयः शुध्येरन्। स्त्री शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरन्ततः शुध्येताम्।

Verse 21

पञ्चम्याऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽत्मानं प्रयच्छति

पञ्चम्यां भक्तियुक्तेन चेतसा आचमनं कार्यम्। भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽऽत्मानं प्रयच्छति।

Verse 22

ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः । शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत्

ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः। शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत्।

Verse 23

तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः । अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत्

तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः समर्पितं फलदं भवेत्। अश्रद्धया तु प्रदत्तो रत्नराशिरपि निष्फलो भवेत्।

Verse 24

वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते । चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः

वार्यपि श्रद्धया दत्तमनन्तपुण्यहेतुः स्यात्। चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया नरः पवित्रतामाप्नोति॥

Verse 25

षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् । दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः

षष्ठ्यां स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत्। भक्तिशक्तितो दद्याद् वाससी स्वर्णसंयुते॥

Verse 26

आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः । चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम्

आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः। तस्माच्चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम्॥

Verse 27

पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे । वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर

पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे। सप्तम्यां वस्त्रदानं च कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर॥

Verse 28

यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु । सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा

अष्टम्यां यज्ञोपवीतं दद्याद् अध्यात्मतया शृणु। सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं शुभम्॥

Verse 29

क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम् । सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम्

क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसमप्रभम् । सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद् गुणत्रयसमन्वितम् ॥

Verse 30

त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् । यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते

त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् । यस्य प्रभावाद् विप्रेन्द्र मानवो द्विज उच्यते ॥

Verse 31

जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते । शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता

जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद् द्विज उच्यते । शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता ॥

Verse 32

त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते । न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः

त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते । न ब्राह्मणसमो बन्धुर् न ब्राह्मणसमा गतिः ॥

Verse 33

न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे । दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने

न ब्राह्मणसमः कश्चित् त्रैलोक्ये सचराचरे । दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने ॥

Verse 34

सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः । नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये

सर्वं जगदिदं ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः। नवम्यां च सुलेपः कर्तव्यो यज्ञमूर्तये॥

Verse 35

सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः । तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत्

सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः। तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत्॥

Verse 36

तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः । ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः

तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः। ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चन्दनप्रदः॥

Verse 37

चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः । न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः

चन्दनालेपसुभगं विष्णुं पश्यन्ति मानवाः। न ते यमपुरं यान्ति चातुर्मास्ये विशेषतः॥

Verse 39

लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते । यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते

लक्ष्म्याः सर्वत्रगामिन्या दोषो नैव प्रजायते। यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते॥

Verse 40

तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते । प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा

तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वशौचसमन्विता । न कदाचिद् हीयते नित्यं प्रतिमासु च सर्वतः ॥ सर्वभूतेषु च सदा तिष्ठत्येव निरन्तरम् ॥

Verse 41

मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते । पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह

मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते । पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेको श्रिया सह ॥ तेनैव सर्वे पूज्यन्ते सर्वलोकहिताय वै ॥

Verse 42

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् । अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं पूजितं तेन वै जगत् । अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत् सदा ॥

Verse 43

चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः । भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि

चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः । भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन् पुष्पपूजा नरैर्यदि ॥ महत् पुण्यं भवत्यस्य तद् वदामि सुनिश्चितम् ॥

Verse 44

यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा । पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च

यं यं काममभिध्यायेत् तस्य सिद्धिर्निरन्तरा । पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमन्ति च ॥ तेऽपि तद्भद्रभागिनः स्युः पुण्यसंपदन्विताः ॥

Verse 45

तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् । एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ

तेषामप्यक्षया लोकाः; चातुर्मास्येऽधिकं फलम्। एकादश्यां हरये धूपदानं कर्तव्यं, यते।

Verse 46

वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्

वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यः गन्ध उत्तमः। सर्वदेवानामाघ्रेयः; धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥

Verse 47

इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् । दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम्

इमं मन्त्रं समुच्चार्य धूपमागरुजं शुभम्। दद्याद्भगवते नित्यं; चातुर्मास्ये महाफलम्॥

Verse 48

कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् । मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम

कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम्। मांसीजटाभिः सहितं, सुप्ते देवेऽथ सत्तम॥

Verse 49

देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम् । द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः

देवा घ्राणेन तुष्यन्ति; धूपं घ्राणहरं शुभम्। द्वादश्यां दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः॥

Verse 50

दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः । दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति

दीपः सर्वकर्मसु श्रेष्ठः, तेजसां पतिरिव; स तमोघनं नाशयति, दीप एव कान्तिं ददाति।

Verse 51

तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः । दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम्

तस्माद्दीपप्रदानेन मे जनार्दनः प्रीयताम्। अयं पौराणजो मन्त्रः वेदर्चेन समन्वितः; दीपप्रदाने सम्यक्प्रयुक्तः पापं नाशयेत्।

Verse 52

चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः । तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते

चातुर्मास्ये हरेः पुरो यो दीपदानं करोति, तस्य पापमयो राशिः निमेषादपि दह्यते।

Verse 53

तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी । यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये

यावन्न नारायणालये विधिना भास्वान् दीपः स्थाप्यते, तावत्पापानि गर्जन्ति, तावद् बिभेति पातकी।

Verse 54

दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत्

दीपस्य दर्शनमात्रेणापि नृणां सर्वसिद्धिः सम्भवेत्।

Verse 55

कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ । सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम्

यां कामनां समुद्दिश्य हरये दीपं कारयति, सा कामना निर्विघ्ना सिद्ध्यति—विशेषतः योगनिद्रायां शेषशायिनि अनन्ते गुणोत्तमे।

Verse 56

पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु । विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम्

पञ्चायतनसंस्थेषु पञ्चसु देवेषु वा, चातुर्मास्ये विधिवत् कृतं दीपदानं महाफलप्रदम्।

Verse 57

एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च । यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः

एको विष्णुरेव मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च तुष्यति। अतः यदभीष्टं यच्च गेहे शुभं, तत्तदुत्तमैर्नरैर्मुक्तिहेतोर्देयम्।

Verse 239

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारषोडशोपचारदीपमहिमवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकार-षोडशोपचार-दीपमहिमवर्णनं नामैकॊनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 381

दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च । पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम्

दशम्यां पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च कर्तव्या; पुष्पेषु हि लक्ष्मीः सदा निरन्तरं वसत्येव।