Adhyaya 27

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । चतुर्युगस्वरूपं तु माहात्म्यं चैव सूतज । प्रमाणं वद कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—हे सूतज, चतुर्युगस्वरूपं तेषां माहात्म्यं च यथावत्। प्रमाणं कार्त्स्न्येन वद; अस्माकं परं कौतूहलं वर्तते॥

Verse 2

सूत उवाच । इममर्थं पुरा पृष्टो वासवेन बृहस्पतिः । यथा प्रोवाच विप्रेंद्रास्तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्

सूत उवाच—इममर्थं पुरा वासवेन बृहस्पतिः पृष्टः। हे विप्रेन्द्राः, यथा स प्रोवाच, तथा वः सांप्रतम् वक्ष्यामि॥

Verse 3

पुरा शक्रं समासीनं सभायां त्रिदशैः सह । सह शच्या महात्मानमुपासांचक्रिरे सुराः

पुरा सभायां त्रिदशैः सह समासीनं शक्रं, शच्या सह महात्मानम्। सुराः समागत्य तमुपासांचक्रिरे॥

Verse 4

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधराश्च ये । गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधरास्तथा। गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा॥

Verse 5

कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च

कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा। सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च॥

Verse 6

तथा चक्रुः कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसाम् । राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

ततः ते कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसां राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः चक्रुः।

Verse 7

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः । पप्रच्छ विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम्

कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिं पप्रच्छ।

Verse 8

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम् । माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम्। माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि॥

Verse 9

बृहस्पति रुवाच । अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम् । यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः

बृहस्पतिरुवाच। अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम्। यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः॥

Verse 10

अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु । प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः

अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु। प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः॥

Verse 12

चतुष्पादस्तथा धर्मः सुसंपूर्णा वसुन्धरा । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताः । जनाश्चिरायुषस्तत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः । पञ्चतालप्रमाणाश्च दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः

तत्र धर्मश्चतुष्पादः प्रतिष्ठितो भवति, वसुन्धरा च सुसम्पूर्णा। जनाः कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताश्च; चिरायुषः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः, पञ्चतालप्रमाणाः दीप्तिमन्तो बहुश्रुताश्च भवन्ति।

Verse 13

तत्र षोडशसाहस्रं बालत्वं जायते नृणाम् । ततश्च यौवनं प्रोक्तं द्वात्रिंशद्यावदेव हि

तत्र नृणां षोडशसाहस्रं वर्षाणि बालत्वं जायते; ततः परं यौवनं द्वात्रिंशत्साहस्रपर्यन्तं प्रोक्तम्।

Verse 14

ततः परं च वार्द्धक्यं शनैः संजायते नृणाम् । लक्षांते परमं यावदन्येषामधिकं क्वचित्

ततः परं नृणां वार्द्धक्यं शनैः शनैः संजायते; लक्षान्ते परमं यावद्, अन्येषां क्वचिदधिकमपि भवति।

Verse 15

तत्र सत्त्वाश्च ये केचित्पशवः पक्षिणो मृगाः । दैवीं वाचं प्रजल्पंति न विरोधं व्रजंति च ।ा

तत्र ये केचित् सत्त्वाः—पशवः पक्षिणो मृगाश्च—ते दैवीं वाचं प्रजल्पन्ति, परस्परं च विरोधं न व्रजन्ति।

Verse 19

धेनवश्च प्रयच्छंति वांछितं स्वादु सत्पयः । सर्वेष्वपि हि कालेषु भूरि सर्प्पिःप्रदं नृणाम्

धेनवः नृणां वाञ्छितं स्वादु सत्पयः प्रयच्छन्ति; सर्वेष्वपि कालेषु भूरि सर्पिःप्रदं च भवन्ति।

Verse 20

न तत्र विधवा नारी जायते न च दुर्भगा । काकवंध्या सुतैर्हीना न च शीलविवर्जिता

तत्र न विधवा नारी जायते न च दुर्भगा। न काकवन्ध्या न सुतैर्विहीना, न च शीलविवर्जिता॥

Verse 21

यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम् । न वीक्षते पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन

यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम्। तत्र पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन न वीक्षते॥

Verse 22

न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते । न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित्

न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते। न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित्॥

Verse 23

वेदांतगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः । वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः

वेदान्तगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः। वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः॥

Verse 24

क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः । तदादेशात्प्रभुंजंति महीं धर्मेण नित्यशः

क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः। तदादेशात्प्रभुञ्जन्ति महीं धर्मेण नित्यशः॥

Verse 25

वैश्या वैश्यजनार्हाणि चक्रुः कर्माणि भूरिशः । पशुपालनपूर्वाणि क्रयविक्रयजानि च

वैश्याः स्ववर्णोचितानि कर्माणि बहुशः चक्रुः—पशुपालनादीनि तथा क्रयविक्रयसमुद्भवानि च।

Verse 26

मुक्त्वैकां द्विजशुश्रूषा न शूद्रास्तत्र चक्रिरे । किंचित्कर्म सुरश्रेष्ठ श्रद्धया परया युताः

द्विजशुश्रूषामेकां मुक्त्वा शूद्रास्तत्र नान्यत्कर्म चक्रिरे; सुरश्रेष्ठ, परया श्रद्धया युताः किंचित्कर्मैव अकुर्वन्।

Verse 27

न तत्र चांत्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः । नापवित्रो न वर्णानां पञ्चमो दृश्यते भुवि

न तत्रान्त्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः; नापवित्रोऽभवत् कश्चित्, न च वर्णानां पञ्चमो भुवि दृश्यते।

Verse 28

यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च । तीर्थयात्रां नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते

यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च, तीर्थयात्रां च नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते।

Verse 29

एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम् । आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम्

एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम्—आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम्।

Verse 30

ततस्त्रेतायुगं नाम द्वितीयं संप्रवर्तते । वर्षाणां षण्णवत्याढ्या लक्षा द्वादश संख्यया

ततः परं द्वितीयं युगं त्रेतानाम संप्रवर्तते। तस्य वर्षपरिमाणं द्वादशलक्षसंख्यं, षण्णवतिसहस्राधिकं च भवति॥

Verse 31

सोऽपि साक्षाजगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रयाश्रितः । तत्र रक्तत्वमायाति भग वान्गरुडध्वजः

सोऽपि साक्षाज्जगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रये स्थितः। तत्र भगवाञ् गरुडध्वजः रक्तवर्णताम् आपद्यते॥

Verse 32

त्रिपादस्तत्र धर्मः स्यात्पादेनैकेन पातकम् । तेनापि जायते स्पर्द्धा वर्णानामितरेतरम्

तत्र धर्मः त्रिपादः स्यात्, पादेनैकेन पातकम्। तथापि वर्णानाम् अन्योन्यं स्पर्धा जायते॥

Verse 33

ततः फलानि वांछंति तीर्थयात्रोद्भवानि ते । व्रतानां नियमानां च स्वर्गवासादिहेतवः

ततः ते तीर्थयात्रोद्भवानि फलानि वाञ्छन्ति। व्रतनियमानां च फलानि, स्वर्गवासादिहेतवः॥

Verse 34

ततः कामवशान्मोहं सर्वे गच्छंति मानवाः । मोहाद्द्रोहं ततो गत्वा पापं कुर्वंत्यनुक्रमात्

ततः कामवशान् सर्वे मानवाः मोहं गच्छन्ति। मोहाद् द्रोहं ततः प्राप्य, पापं कुर्वन्त्यनुक्रमात्॥

Verse 35

ततस्तु रौरवादीनि नरकाणि यमः स्वयम् । सज्जीकरोति देवेन्द्र ह्येकविंशतिसंख्यया

ततः स्वयमेव यमः देवेन्द्र! रौरवादीनि नरकाणि सज्जीकरोति, एकविंशतिसंख्यया सम्यग्व्यवस्थितानि।

Verse 36

कर्मानुसारतस्तानि सेवयंति नराधमाः । केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान्मोक्षं तथा परे

कर्मानुसारतः तानि नरकदुःखानि नराधमाः सेवयन्ति; केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान् प्राप्नुवन्ति, परे तु मोक्षं लभन्ते।

Verse 37

त्रिविधाः पुरुषास्तत्र श्रेष्ठाश्चाधममध्यमाः । त्रिविधानि च कर्माणि प्रकुर्वंति सुरेश्वर

तत्र पुरुषाः त्रिविधाः—श्रेष्ठा मध्यमाश्चाधमाश्च; तथा त्रिविधानि कर्माणि प्रकुर्वन्ति, हे सुरेश्वर।

Verse 38

उन्नतास्तालमात्रेण तेजोवीर्यसमन्विताः । चक्रुश्च कृषिकर्माणि वैश्याश्चैवान्नलिप्सया

उन्नताः तालमात्रेण, तेजोवीर्यसमन्विताः; वैश्याश्च अन्नलिप्सया कृषिकर्माणि चक्रुः।

Verse 39

उप्तक्षेत्रं सकृच्चापि सप्तवारं लुनंति ते । यथर्तु फलिनो वृक्षा यथर्तु कुसुमान्विताः

उप्तक्षेत्रं सकृदेव स्यात्, तथापि ते सप्तवारं लुनन्ति; वृक्षाः यथर्तु फलिनः, यथर्तु कुसुमान्विताश्च।

Verse 40

यथर्तु पत्रसंयुक्तास्तत्र स्युः सुमनोहराः । अग्निष्टोमादिका यज्ञाः प्रवर्तंते सहस्रशः

तत्र यथर्तु पत्रसंयुक्ताः सुमनोहराः स्युः; अग्निष्टोमादयः यज्ञाः सहस्रशः प्रवर्तन्ते।

Verse 41

इतरेतरसंस्पर्धैः क्रियमाणा नृपोत्तमैः । ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः

इतरेतरसंस्पर्धाभिः क्रियमाणा नृपोत्तमैः; ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः।

Verse 42

तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा । परलोकमभीप्संतस्तत्र कुर्वंति मानवाः

तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा; परलोकमभीप्सन्तस्तत्र कुर्वन्ति मानवाः।

Verse 43

सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम् । सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्द्धक मुच्यते

सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम्; सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्धक्यं मुच्यते।

Verse 44

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चंडालाः शूद्रमानवाः

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च; कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चण्डालाः शूद्रमानवाः।

Verse 46

इन्द्र उवाच । उत्पत्तिः कथमेतेषामंत्यजानां द्विजो त्तम । यथावद्वद कार्त्स्न्येन अत्र कौतूहलं महत्

इन्द्र उवाच—हे द्विजोत्तम, एतेषामन्त्यजानामुत्पत्तिः कथं जाता? अत्र मम महत् कौतूहलं वर्तते; तस्मात् यथावद् कार्त्स्न्येन सम्यग् वद।

Verse 47

बृहस्पतिरुवाच । एतेषामष्टधा सृष्टिर्जायतेंऽत्यजसंभवा । योनि दोषात्सुरश्रेष्ठ जातेर्वक्ष्याम्यहं स्फुटम्

बृहस्पतिरुवाच—हे सुरश्रेष्ठ, एतेषामन्त्यजसम्भवानां सृष्टिरष्टधा जायते। योनिदोषात् जातिभेदानहं स्फुटं वक्ष्यामि।

Verse 48

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इत्यभिधीयते । सूतेन रजकश्चैव रजकेन च चर्मकृत्

ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इति कथ्यते। सूतेन रजकः प्रोक्तो, रजकेन च चर्मकृत् जायते।

Verse 49

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः । चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्

चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चान्त्यजसंज्ञकः। एते चत्वारः क्षेत्रसम्भूताः, द्विजन्मनां क्षेत्रे प्रकीर्तिताः।

Verse 50

तथा च मागधो जज्ञे वैश्येन द्विजसंभवे । क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडो मरुदुत्तम

तथा वैश्येन द्विजसम्भवे मागधो जज्ञे। क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडोऽपि समजायत, हे मरुदुत्तम।

Verse 51

बुरुडेन च कैवर्तः कैवर्तेन च मेदकः । चत्वारो वैश्यसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् । प्रजायन्ते सुरश्रेष्ठ सवकर्मसु गर्हिताः

बुरुडात् कैवर्तो जायते, कैवर्तात् मेदकः प्रजायते। एते चत्वारो वैश्यसंभूताः द्विजन्मनाम् क्षेत्रे प्रजायन्ते; सुरश्रेष्ठ, स्वस्वकर्मसु गर्हिता इति कथ्यन्ते।

Verse 52

तथा शूद्रेण संजज्ञे ब्राह्मण्यां सुरसत्तम । भिल्लाख्यश्चापि भिल्लेन चंडालश्च प्रजायते

तथा शूद्रेण ब्राह्मण्यां संजज्ञे, सुरसत्तम, भिल्लाख्यः पुत्रः प्रजायते; भिल्लेन चण्डालश्चापि प्रजायते।

Verse 53

एतौ द्वावपि शूद्रेण भवतो द्विजसंभवे । क्षेत्रे सर्वसुराधीश सत्यमेतन्मयोदितम्

एतौ द्वावपि शूद्रेण द्विजसंभवे भवतः; क्षेत्रे, सर्वसुराधीश, सत्यमेतन्मयोदितम्।

Verse 54

एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं मया ते सुरसत्तम । आकर्णय प्रयत्नेन द्वापरस्याधुना स्थितिम्

एतत्त्रेतायुगे मया ते प्रोक्तं, सुरसत्तम। अधुना द्वापरस्य स्थितिम् आकर्णय प्रयत्नेन।

Verse 55

लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम् । चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसं ख्यया । कपिशो जायते तत्र भगवान्गरुडध्वजः

लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम्; चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसंख्यया। तत्र कपिशो जायते भगवान् गरुडध्वजः।

Verse 56

द्वौ पादौ चैव धर्मस्य द्वौ पापस्य व्यवस्थितौ । तत्र स्याद्यौवनं नृणां गते वर्षशतेऽ खिले

तत्र धर्मस्य द्वौ पादौ पापस्यापि द्वौ पादौ व्यवस्थितौ। तस्मिन्नायुषि नृणां यौवनं वर्षशतं गतेऽखिले स्यात्॥

Verse 57

ततोऽन्यैः समतिक्रांतैर्वार्धक्यं पञ्चभिः शतैः । तत्र सत्यानृता लोका देवा भूपास्तथा परे

ततोऽन्यैः समतिक्रान्तैः पञ्चभिः शतैर्वार्धक्यं प्रजायते। तत्र लोका देवभूपादयश्च सत्यानृतमिश्राः भवन्ति॥

Verse 58

नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्स्व रूपाः प्रकीर्तिताः । पंचहस्तप्रमाणेन चतुर्हस्तास्तथा परं

नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्र स्वस्वरूपाः प्रकीर्तिताः। तासां प्रमाणं पञ्चहस्तं, परं चतुर्हस्तमपि कथ्यते॥

Verse 59

नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः । अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः

नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः। अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः॥

Verse 60

नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापिसुरेश्वर । सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानिकर्षुकैः

नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापि सुरेश्वर। सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानि कर्षुकैः॥

Verse 61

वर्षंति जलदाः कामं भवन्त्योषधयोऽखिलाः । यत्किंचिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा सुरसत्तम । तत्तत्र समभावेन न सत्यं नैव चानृतम्

यथाकामं जलदा वर्षन्ति, सर्वा ओषधयश्च सम्यगुद्भवन्ति। यत्किञ्चिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा, हे सुरसत्तम, तत्तत्र समभावेन न पूर्णं सत्यं न च पूर्णमनृतम्।

Verse 62

तीर्थानां च मखानां च द्वापरे सुरसत्तम । फलं भावानुरूपेण दानानां च प्रजायते

तीर्थानां च मखानां च द्वापरे, हे सुरसत्तम, दानानां च फलं भावानुरूपेण प्रजायते—यादृशो भावः श्रद्धा च, तादृशं फलमवाप्यते।

Verse 63

एतत्तव समाख्यातं युगं द्वापरसंज्ञकम् । मया सर्वं सुराधीश यथादृष्टं यथा श्रुतम्

एतत्ते द्वापरसंज्ञकं युगं समाख्यातम्। हे सुराधीश, मया सर्वं यथादृष्टं यथा श्रुतं च निवेदितम्।

Verse 64

शृणुष्वावहितो भूत्वा वदतो मम सांप्रतम् । रौद्रं कलियुगंनाम यत्र कृष्णो जनार्दनः

अधुना मम वचनं सावधानः शृणु। रौद्रं ‘कलियुग’नाम यत्र कृष्णो जनार्दनः (मनुष्यलोके) न दृश्यते।

Verse 65

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणां कथितं विभो । तथा लक्षचतुष्केण साधुलोकविवर्जितम्

द्वात्रिंशत्सहस्राणि वर्षाणां कथितं, विभो; तथा लक्षचतुष्केण (वर्धितं) साधुलोकविवर्जितं युगम्।

Verse 66

तत्रैकपादयुक्तश्च धर्मः पापं त्रिभिः स्मृतम् । पूर्वार्धेभ्यः परं सर्वं संभविष्यति पात कम्

तत्र धर्मः केवलमेकपादेन तिष्ठति, पापं तु त्रिपादं स्मृतम्। पूर्वयुगेभ्यः परं यत् सर्वं, तत् प्रायः पातकाभिमुखं भविष्यति॥

Verse 67

न शृण्वंति पितुः पुत्रा न स्नुषा भ्रातरो न च । न भृत्या न कलत्राणि यत्र द्वेषः परस्परम्

न शृण्वन्ति पितुः पुत्राः, न स्नुषा न च भ्रातरः। न भृत्याः न कलत्राणि, यत्र परस्परद्वेषः॥

Verse 68

यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलित यौवनाः । तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धास्यति चांगना

यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः। तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धारयति चाङ्गना॥

Verse 69

आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर । नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम्

आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर। नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम्॥

Verse 70

द्वात्रिंशद्धयमुख्यानां चतुर्विंशतिः खरोष्ट्रयोः । अजानां षोडश प्रोक्तं शुनां द्वादशसंख्यया

द्वात्रिंशद्वर्षमायुः स्यादश्वमुख्यानां प्रकीर्तिता। खरोष्ट्रयोश्चतुर्विंशत्, अजानां षोडश स्मृतम्; शुनां द्वादशसंख्यया॥

Verse 71

चतुष्पदानामन्येषां विंशतिः पंचभिर्युता । यत्र काकाश्च गृध्राश्च कौशिकाश्चिरजीविनः

अन्येषां चतुष्पदानां पञ्चविंशतिवर्षपर्यन्तं आयुः; तस्मिन् काले तु काकगृध्रकौशिकाश्च दीर्घजीविनो भवन्ति।

Verse 72

तथा पापपरा लोका दुःस्थिताश्च विशेषतः । तथा कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः पुष्पफलच्युताः । सेवितास्तेऽपि गृध्राद्यैर्यत्र च्छायाविवर्जिताः

तत्र लोका पापपराः विशेषतो दुःस्थिताः; कण्टकिनो रूक्षाश्च वृक्षा पुष्पफलवर्जिताः, छायाहीनाश्च गृध्रादिभिरेव सेविताः।

Verse 73

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण पीड्यते सुरसत्तम । असत्येन तथा सत्यं भूपाश्चौरैः सदैव तु

यत्राधर्मेण धर्मः पीड्यते, सुरसत्तम; असत्येन च सत्यं हन्यते, भूपाश्चौरैरिव सदैव व्यवह्रियन्ते।

Verse 74

गुरवश्च तथा शिष्यैः स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः । स्वामिनो भृत्यवर्गैश्च मूर्खैश्चापि बहुश्रुताः

तत्र गुरवः शिष्यैः परिभूयन्ते, स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः; स्वामिनो भृत्यवर्गैः, बहुश्रुताश्च मूर्खैः पराभूयन्ते।

Verse 75

यत्र सीदंति धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः । दान्ता विवेकिनः शान्तास्तथा परहिते रताः

यत्र धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः, दान्ता विवेकिनः शान्ताः परहितरताश्च, ते सीदन्ति क्लेशदुःखेषु।

Verse 76

आधयो व्याधयश्चैव तथा पीडा महाद्भुता । सदैव संस्थिता यत्र साधुपीडनवांछया

यत्र साधूनां पीडनकामनया आधयो व्याधयश्च तथा महाद्भुताः पीडाः नित्यं संस्थिताः भवन्ति।

Verse 77

अल्पायुषस्तथा मर्त्या जायंते वर्णसंकरात् । ये केचन प्रजीवंति दुःखेन ते समन्विताः

वर्णसंकरात् मर्त्याः अल्पायुषो जायन्ते; ये केचन प्रजीवन्ति ते दुःखेन समन्विताः एव भवन्ति।

Verse 78

न वर्षति घनः काले संप्राप्तेऽपि यथोचिते । न सस्यं स्यात्सुवृष्टेपि कर्षुकस्यापि वांछितम्

यथोचिते काले संप्राप्तेऽपि घनः न वर्षति; सुवृष्टौ अपि कर्षुकस्य वाञ्छितं सस्यं न स्यात्।

Verse 79

न च क्षीरप्रदा गावो यद्यपि स्युः सुपोषिताः । न भवंति प्रभू ताश्च यत्नेनापि सुरक्षिताः

सुपोषिताः सन्तोऽपि गावः क्षीरं न प्रयच्छन्ति; यत्नेन सुरक्षिताः अपि ताः प्रभ्व्यो न भवन्ति।

Verse 80

आविकानां तथोष्ट्रीणां यत्र क्षीरप्रशंसकाः । लोका भवंति निःश्रीकास्तथा ये च मलिम्लुचाः

यत्र आविकानां तथोष्ट्रीणां क्षीरं प्रशंसन्ति जनाः, तत्र लोकाः निःश्रीकाः भवन्ति; तथा च मलिम्लुचाः अपि तत्र सन्ति।

Verse 81

तथा तपस्विनः शूद्राः शूद्रा धर्मपरायणाः । शूद्रा वेदविचारज्ञा यज्ञकर्मणि चोद्यताः

तथा तपस्विनः शूद्राः सन्ति, शूद्राश्च धर्मपरायणाः। शूद्रा वेदविचारकुशलाः, यज्ञकर्मणि च सदा उद्यताः॥

Verse 82

शूद्राः प्रतिग्रहीतारः शूद्रा दानप्रदास्तथा । शूद्राश्चापि तथा वन्द्याः शद्रास्तीर्थेषु संस्थिताः

शूद्राः प्रतिग्रहीतारो भवन्ति, शूद्राश्च दानप्रदाः तथा। शूद्राश्चापि वन्द्याः, तीर्थेषु संस्थिता मान्याः॥

Verse 83

पंचगर्तान्खनंत्येव मृत्युकाले नराधमाः । शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात्संनष्टचेतनाः

मृत्युकाले नराधमाः पञ्चगर्तान् खनन्त्येव। शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात् संनष्टचेतनाः॥

Verse 84

वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः

वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः स्युः शौचवर्जिताः॥

Verse 85

स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा । असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः

स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा। असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः॥

Verse 86

पाखंडिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः । कार्यकारणमाश्रित्य यत्र स्नेहः प्रजायते

पाखण्डिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः। कार्यकारणमाश्रित्य यत्र यत्र स्नेहः प्रजायते॥

Verse 87

न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम् । यास्यंति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः

न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम्। यास्यन्ति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः॥

Verse 88

नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः । सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यंति युगादितः

नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः। सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यन्ति युगादितः॥

Verse 89

ततो ह्रासं प्रयास्यंति वृद्धिं याति कलौ युगे । भविष्यन्ति ततश्चांते मनुष्या बिलशायिनः

ततो ह्रासं प्रयास्यन्ति वृद्धिं याति कलौ युगे। भविष्यन्ति ततश्चान्ते मनुष्या बिलशायिनः॥

Verse 90

अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि । भविष्यंत्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च

अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि। भविष्यन्त्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च॥

Verse 91

नियमाः संयमाः सर्वे मंत्रवादास्तथैव च । तीर्थानि म्लेच्छसंस्पर्शाद्दूषितानि शतक्रतो

नियमाः संयमाश्चैव सर्वे मन्त्रप्रयोगास्तथा । शतक्रतो म्लेच्छसंस्पर्शात् तीर्थानि दूषितानि भवन्ति ॥

Verse 92

स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः । कुत्सिता मंत्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः

स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः । कुत्सिता मन्त्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः ॥

Verse 93

तत्र ते संभविष्यंति कुत्सिता ये च मानवाः । कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम्

तत्र ते संभविष्यन्ति कुत्सिता ये च मानवाः । कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम् ॥

Verse 94

वित्तलोभात्प्रदास्यंति कुत्सिताय नराः सुताम् । कन्यकाः प्रसविष्यंति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः

वित्तलोभात् प्रदास्यन्ति कुत्सिताय नराः सुताम् । कन्यकाः प्रसविष्यन्ति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः ॥

Verse 95

कन्यकाः प्रकरिष्यंति पुरुषैः सह संगतिम् । भर्तारं वंचयिष्यंति कुलीना अपि योषितः

कन्यकाः प्रकरिष्यन्ति पुरुषैः सह सङ्गतिम् । भर्तारं वञ्चयिष्यन्ति कुलीना अपि योषितः ॥

Verse 96

सर्वकृत्येषु दुःशीलाः ।सुयत्नेनापि रक्षिताः । निर्दयाश्चापि भूपालाः पीडयिष्यंति कर्षुकान्

सर्वकृत्येषु जनाः दुःशीलाः भविष्यन्ति; सुयत्नेनापि रक्षिताः शिक्षिताश्च। निर्दयाश्च भूपालाः कर्षुकान् पीडयिष्यन्ति।

Verse 97

पीडयिष्यंति निर्दोषान्वित्तलोभादसंशयम् । वधार्हमपि संप्राप्य वित्तलोभान्मलिम्लुचम्

वित्तलोभादसंशयं निर्दोषान् पीडयिष्यन्ति। वधार्हं संप्राप्यापि वित्तलोभान्मलिम्लुचं मोक्षयिष्यन्ति।

Verse 98

संत्यक्ष्यंति युगे तस्मिन्प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनम् । क्षात्रधर्मं परित्यज्य करिष्यंति तथा रणम्

तस्मिन् युगे प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनं संत्यक्ष्यन्ति। क्षात्रधर्मं परित्यज्य तथैव रणं करिष्यन्ति—अधर्मेण।

Verse 99

बृहस्पतिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया । प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ चतुर्णामप्यसंशयम्

बृहस्पतिरुवाच—एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया; प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ, चतुर्णामप्यसंशयम्।

Verse 100

यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसा माहितः । स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्

यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसाहितः। स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात्।

Verse 101

शृणुयाद्वा नरो यश्च श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि मुच्येन्न सन्देहः पापाच्च दिवसोद्भवात्

श्रद्धापूतेन चेतसा यः पुरुषः एतत् शृणुयात्, सोऽपि निःसन्देहं दिवसोद्भवपापेभ्यः प्रमुच्यते।

Verse 458

संभवंति युगे तस्मिन्यो निसंसर्गतो विभो । तथान्ये संख्यया हीना एतेभ्यो निंदिता नराः

विभो, तस्मिन् युगे निस्संसर्गतः संभवन्ति केचन जनाः; तथान्येऽल्पसंख्यका एतेभ्योऽपि अधमत्वेन निन्दिताः नराः।