Adhyaya 257

Verse 1

पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया

पार्वत्युवाच । द्वादशाक्षरमाहात्म्यं मम विस्तरतो वद । यथावर्णं यत्फलं च यथा च क्रियते मया ॥

Verse 2

श्रीमहादेव उवाच । द्विजातीनां सहोंकारसहितो द्वादशाक्षरः । स्त्रीशूद्राणां नमस्कारपूर्वकः समुदाहृतः

श्रीमहादेव उवाच—द्विजातीनां प्रणवसहितो द्वादशाक्षरो मन्त्रः प्रवर्तते; स्त्रीशूद्राणां तु नमस्कारपूर्वक एव समुदाहृतः।

Verse 3

प्रकृतीनां रामनाम संमतो वा षडक्षरः । सोऽपि प्रणवहीनः स्यात्पुराणस्मृतिनिर्णयः

प्रकृतीनां तु ‘रामनाम’ इति संमतो षडक्षरो मन्त्रो ग्राह्यः; सोऽपि प्रणववर्जित एव स्यात्—इति पुराणस्मृतिनिर्णयः।

Verse 4

क्रमोऽयं सर्ववर्णानां प्रकृतीनां सदैव हि । क्रमेण रहितो यस्तु करोति मनुजो जपम् । तस्य प्रकुप्यति विभुर्नरकादिप्रदायकः

एष एव क्रमः सर्ववर्णानां प्रकृतीनां च नित्यं प्रतिष्ठितः। यस्तु क्रमेण रहितो मनुजो जपं करोति, तस्य विभुः प्रकुप्यति, नरकादिदुःखप्रदः भवति।

Verse 5

पार्वत्युवाच । मया त्रिमात्रया स्वामिन्सेव्यते जगदीश्वरः । रूपमस्य कथं जाने वचसामप्यगोचरम्

पार्वत्युवाच—स्वामिन्, मया त्रिमात्रया जगदीश्वरः सेव्यते। वचसामप्यगोचरं तस्य रूपं कथं जानीयाम्?

Verse 6

ईश्वर उवाच प्रणवस्याधिकारो न तवास्ति वरवर्णिनि । नमो भगवते वासुदेवायेति जपः सदा

ईश्वर उवाच—वरवर्णिनि, तव प्रणवाधिकारो नास्ति। अतः ‘नमो भगवते वासुदेवाय’ इति जपः सदा कार्यः।

Verse 7

पार्वत्युवाच । यदि सप्रणवं दद्याद्द्वादशाक्षरचिंतनम । प्रणवे नाधिकारो मे कथं भवति धूर्जटे

पार्वत्युवाच—यदि सप्रणवं द्वादशाक्षरमन्त्रचिन्तनं दातव्यं, तर्हि प्रणवे मम नाधिकारः; कथं तन्मयि प्रवर्तते, हे धूर्जटे?

Verse 8

ईश्वर उवाच । प्रणवः सर्वदेवानामादिरेष प्रकीर्तितः । ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव वसंति दयितायुताः

ईश्वर उवाच—प्रणवः सर्वदेवानामादिरिति प्रकीर्तितः। तस्मिन् ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चैव दयितायुताः वसन्ति।

Verse 9

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्व तीर्थानि भागशः । तिष्ठंति सर्वतीर्थानि कैवल्यं ब्रह्म एव यः

तत्र सर्वाणि भूतानि सर्वतीर्थानि च भागशः तिष्ठन्ति। तत्रैव सर्वतीर्थनिवासः—यद् ब्रह्मैव कैवल्यरूपम्।

Verse 10

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः । चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने

तस्य योग्या तदा देवि भविष्यसि यदा तपः। चातुर्मास्ये हरिप्रीत्यै करिष्यसि शुभानने।

Verse 11

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम् । तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नरैः

तपसा प्राप्यते कामस्तपसा च महत्फलम्। तपसा जायते सर्वं तत्तपः सुलभं नृणाम्।

Verse 12

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । सुलभं तपसा नित्यं तपश्चर्त्तुं न शक्यते

यशः सौभाग्यमतुलं क्षमासत्यादयो गुणाः । तपसा नित्यं सुलभाः, तपश्चर्या तु सुदुर्लभा ॥

Verse 13

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । तदा हि तपसो हानिर्यदा भक्तिं विना कृतम्

यदा हि तपसो वृद्धिस्तदा भक्तिर्हरौ भवेत् । भक्तिवर्जितकृतं तु तपो हानिं निगच्छति ॥

Verse 14

तावत्तपांसि गर्जंति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत्

तावत्तपांसि गर्जन्ति देहेऽस्मिन्सततं नृणाम् । यदा विष्णुं स्मरेन्नित्यं जिह्वाग्रं पावनं भवेत् ॥

Verse 15

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा

यथा प्रदीपे ज्वलिते प्रणश्यति महत्तमः । तथा हरेः कथायां च याति पापमनेकधा ॥

Verse 16

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते प्रणवेन समन्वितम्

तस्मात्पार्वति यत्नेन हरौ सुप्ते तपः कुरु । चातुर्मास्ये समासन्ने प्रणवेन समन्वितम् ॥

Verse 17

विशुद्धहृदया भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप स एव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरसंयुतम्

विशुद्धहृदयो भूत्वा मन्त्रराजमिमं जप; तेनैव भगवांस्तुष्टो द्वादशाक्षरयुक्तेन मन्त्रेण सिद्धिं प्रयच्छति।

Verse 18

प्रदास्यति परं ज्ञानं ब्रह्मरूपमखण्डितम् । ब्रह्मकल्पांतकोटीषु जप त्वं द्वादशाक्षरम्

स परं ज्ञानं प्रदास्यति—ब्रह्मरूपमखण्डितम्; तस्मात् ब्रह्मकल्पान्तकोटीष्वपि त्वं द्वादशाक्षरं जप।

Verse 19

मन्त्रराजं सप्रणवं ध्यायेत्सोऽपि न पश्यति । इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता

सप्रणवं मन्त्रराजं ध्यायेत्, तेनापि केवलं लक्ष्यं न पश्यति; इत्युक्ता सा तपोनिष्ठा तपश्चरितुमागता।

Verse 20

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते । ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता

हिमाचलस्य शिखरे चातुर्मास्ये समागते; ब्रह्मचर्यव्रतपरा वसनत्रयसंयुता बभूव।

Verse 21

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च ध्यायन्ती हरिशंकरम् । वपुर्यथा पुरा कृष्टं पूजने शंकरस्य च

प्रातर्मध्येऽपराह्ने च हरिशंकरं ध्यायन्ती; शंकरपूजनयोगेन पुरेव तस्या वपुः कृशतां जगाम।

Verse 22

सखीजन समायुक्ता पितुः शृंगे मनोहरे । अतपत्सा विशालाक्षी क्षमादिगुणसंयुता

सखीजनैः समायुक्ता पितुः शृङ्गे मनोहरॆ । विशालाक्षी क्षमादिगुणैर्युक्ता तपोऽतप्यत् ॥

Verse 23

गालव उवाच । या हि योगीश्वरध्येया या वन्द्या विश्ववन्दिता । जननी या च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता

गालव उवाच—या योगीश्वरैर्ध्यેયा या वन्द्या विश्ववन्दिता । या जननी च विश्वस्य साऽपि कामात्तपोगता ॥

Verse 24

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा या स्वयं वन्द्या गुणातीताचरत्तपः

या हि प्रकृतिसद्रूपा तडित्कोटिसमप्रभा । विरजा स्वयं वन्द्या गुणातीताऽचरत्तपः ॥

Verse 25

पृथ्व्यंबु तेजो वायुश्च गगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तम तपः

पृथिव्यम्बुतेजोवायुगगनं यन्मयं विदुः । मूलप्रकृतिरूपा या सा चकारोत्तमं तपः ॥

Verse 26

या स्थावरं जंगममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम्

या स्थावरं जङ्गममाशु विश्वं व्याप्य स्थिता या प्रकृतेः पुरापि । स्पृहादिरूपेण च तृप्तिदात्री देवे प्रसुप्ते तपसाऽप शुद्धिम् ॥

Verse 257

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये द्वादशाक्षरनाममहिमपूर्वकपार्वतीतपोवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।