Adhyaya 3

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः

॥ सूत उवाच ॥ ततः स भूयः प्रणम्य वसिष्ठं मुनिपुङ्गवम् । ययौ तत्र यत्र तस्य सुताः शतसंख्यकाः स्थिताः ॥

Verse 2

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्

तानपि नत्वा स नराधिपः तमेवार्थं प्राह । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तैः अपि तस्य शंसितम् ॥

Verse 3

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः

ततः स तान् पुनः प्राह—युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मां दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः ॥

Verse 4

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ साम्प्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम् ॥

Verse 5

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः ॥

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः ॥

Verse 7

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चण्डालो लोकनिन्दितः ॥

Verse 8

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्

अथ तद्वचनान्ते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत् ॥

Verse 9

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः

यवमध्यः कृशग्रीवः पिङ्गाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णाङ्गः शङ्कुवर्णश्च दुर्गन्धेन समावृतः ॥

Verse 10

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः ॥

Verse 11

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

Verse 12

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

Verse 13

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

Verse 14

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

Verse 15

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

Verse 16

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान् । वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्

कथं पुनरहं पुत्रान् पौत्रान् सुहृदः सम्बन्धिनो बान्धवान् च, तथा चान्यान् मम सेवकजनान् भूयोऽपि समक्षं द्रष्टुं शक्नोमि?

Verse 17

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा निर्भयाः सन्तो हर्षं यास्यन्ति।

Verse 18

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः

ये मया दानैस्तर्पिता वेदपारगा ब्राह्मणाः, तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा नूनं दुःखिता भविष्यन्ति।

Verse 19

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः । कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्

तथा मम हिते नित्यं रताः सुहृदोऽभीष्टाः, मां स्थितमीदृशं दृष्ट्वा कामावस्थां प्रयास्यन्ति।

Verse 20

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः । मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति

भद्रजात्या मम ये गजा मदान्धाः षष्टिहायनाः, मया विना मिथो युद्धे तानद्य कः नियोक्ष्यति नियन्त्रयिष्यति च?

Verse 21

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः । कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना

ममाश्वाः तित्तिरकल्माषवर्णाः सुदान्ताः सादिभिर्दृढैः संयताः; मया विना कः चित्रपदन्यासैः तान् नियामयिष्यति?

Verse 22

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः । मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः

तथा मे भृत्यवर्गाः कुलीनाः युद्धदुर्मदाः; मां विना अद्य सुदुःखिताः कस्य समीपं यास्यन्ति?

Verse 23

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक् । कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः

तथा मे कोशोऽपि बहुरत्नभाक् संख्याहीनो भविष्यति; मया हीनः रक्षितः कस्य संभोगं सुरक्षां च यास्यति?

Verse 24

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत् । भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्

तथा मे धान्यं गोजाविकं महत् संख्यया हीनं भविष्यति; मया ममाभीष्टैश्च रक्षितं कथं हीनं भवेत्?

Verse 25

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः । जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः

एवं स राजा बहुविधं विलप्य दुःखितः सन्, पद्भ्यामेव शनैः शनैः नगराभ्याशं जगाम।

Verse 26

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम् । द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्

ततः स रात्रौ समासाद्य स्वकीयं पुरं जनवर्जितम्। द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्॥

Verse 27

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम् । दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः

कथयामास वृत्तान्तं सर्वं शापसमुद्भवम्। दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः॥

Verse 28

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत् । बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत्। बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः॥

Verse 29

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल । त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल। त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः॥

Verse 30

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम् । शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम्। शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च॥

Verse 31

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम् । अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्

तस्माद् वयं राजशार्दूल, गृहादिकं सर्वं परित्यज्य, त्वया सह निःसन्देहं गमिष्यामः—अन्त्यजत्वमपि।

Verse 32

त्रिशंकुरुवाच । भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल । तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्

त्रिशङ्कुरुवाच—यदि युष्माकं मयि भक्तिर्निरर्गला, तर्हि मम पुत्रस्य मन्त्रित्वं सर्वेऽद्यैव कुरुत।

Verse 33

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः । नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्

हरिश्चन्द्रोऽयं मम सुपुत्रो ज्येष्ठः सुवल्लभश्च; अव्यग्राः सत्वरं मम पदव्यां तमधिष्ठापयत।

Verse 34

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम् । मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्

अहं पुनर्यन्मे मनसि संस्थितं तत्करिष्यामि; मृत्युं वा संप्रयास्यामि, सदेहो वा सुरालयं गमिष्यामि।

Verse 35

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः । जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः

एवमुक्त्वा स महीपतिः सर्वान् तान् परित्यज्य, अरण्यमाश्रित्य, पद्भ्यामेव शनैः शनैर्जगाम।

Verse 36

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम् । राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः

तेऽपि सन्मन्त्रिणस्तूर्णं तस्य पुत्रं सुसम्मतम् । नादवादित्रनिःस्वनैः सह राज्ये न्ययोजयन् ॥