Adhyaya 115

Verse 1

त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः । किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते

त्रिजातो ब्राह्मणस्तत्र किन्नामा कस्य सम्भवः । किंगोत्रश्चैव किंसंज्ञः कीर्तयस्व महामते ॥

Verse 2

किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः । त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम्

किं कुलीनैर्गुणाढ्यैर्वा तेजोविद्याविचक्षणैः । त्रिजातोऽपि वरं सोऽपि स्वं स्थानं येन चोद्धृतम् ॥

Verse 3

सूत उवाच सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः । प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः

सूत उवाच—सांकृत्यस्य मुनेर्वंशे स संभूतो द्विजोत्तमः । प्रभाव इति विख्यातो दत्तसंज्ञो निमेः सुतः ॥

Verse 4

स एवं स्थानमुद्धृत्य चकारायतनं शुभम् । त्रिजातेश्वरनाम्ना च देवदेवस्य शूलिनः

स एवं पावनं स्थानमुद्धृत्य शुभमायतनं चकार; देवदेवस्य शूलिनः त्रिजातेश्वरनाम्ना तत्र प्रतिष्ठां कृतवान्।

Verse 5

तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । सशरीरो गतः स्वर्गं ततः कालेन केनचित्

तमाराध्य दिवा नक्तं सम्यक् श्रद्धासमन्वितः; स कालेन केनचित् सशरीरोऽपि स्वर्गं गतः।

Verse 6

यस्तं पश्यति सद्भक्त्या स्नापयेद्विषुवे सदा । न त्रिजातः कुले तस्य कथञ्चिदपि जायते

यस्तं सद्भक्त्या पश्यति विषुवे च सदा स्नापयेत्; तस्य कुले त्रिजातो न कथञ्चिदपि जायते।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च । नामतस्तानि नो ब्रूहि तत्पुरं सूत नन्दन

ऋषय ऊचुः—यानि गोत्राणि नष्टानि यानि संस्थापितानि च, नामतस्तानि नो ब्रूहि; तत्पुरं सूतनन्दन, वर्णय च।

Verse 8

सूत उवाच । तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः । कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः

सूत उवाच—तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौञ्चगोत्रसमुद्भवाः; कैशोर्यगोत्रसंभूताश्च, त्रैवणेयो द्विजोत्तमश्च।

Verse 9

ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् । तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात्

ते भूयोऽपि न संप्राप्ता यथा गोत्रचतुष्टयम् । तत्पूर्वकं शुकादीनां यन्नष्टं नागजाद्भयात् ॥

Verse 10

शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् । कौशिकान्वयसं भूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः

शेषान्वः संप्रवक्ष्यामि ब्राह्मणान्गोत्रसंभवान् । कौशिकान्वयसंभूताः षड्विंशतिश्च ते स्मृताः ॥

Verse 11

कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः । लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः

कश्यपान्वयसंभूताः सप्ताशीतिर्द्विजोत्तमाः । लक्ष्मणान्वयसंभूता एकविंशतिरागताः ॥

Verse 12

तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः । भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश

तत्र नष्टाः पुनः प्राप्तास्तस्मिन्स्थाने सुदुःखिताः । भारद्वाजास्त्रयः प्राप्ताः कौंडनीयाश्चतुर्दश ॥

Verse 13

रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा । गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः

रैतिकानां तथा विंशत्पाराशर्याष्टकं तथा । गर्गाणां च द्विविंशं च हारीतानां विविंशतिः ॥

Verse 14

और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशदुदाहृताः । गौतमानां च षड्विंशमालूभायनविंशतिः

और्वभार्गवगोत्राणां पञ्चविंशतिः प्रकीर्तिताः। गौतमानां षड्विंशतिः, आलूभायनानां विंशतिरिति॥

Verse 15

मांडव्यानां त्रिविंशच्च बह्वृचानां त्रिविंशतिः । सांकृत्यानां विशिष्टानां पृथक्त्वेन दशैव तु

माण्डव्यानां त्रिविंशतिः त्रयोदशाधिकाः स्मृताः। बह्वृचानां विंशतिः, विशिष्टसांकृत्यानां पृथक् दशैव॥

Verse 16

तथैवांगिरसानां च पंच चैव प्रकीर्तिताः । आत्रेया दश संख्याताः शुक्लात्रेयास्तथैव च

तथैवाङ्गिरसानां पञ्च प्रकीर्तिताः। आत्रेयाः दश संख्याताः, शुक्लात्रेयाश्च तथैव॥

Verse 19

याजुषास्त्रिंशतिः ख्याताश्च्यावनाः सप्त विंशतिः । आगस्त्याश्च त्रयस्त्रिंशज्जैमिनेया दशैव तु

याजुषाः त्रिंशतिः ख्याताः, च्यावनाः सप्तविंशतिः। आगस्त्याः त्रयस्त्रिंशत्, जैमिनेयाः दशैव तु॥

Verse 21

औशनसाश्च दाशार्हास्त्रयस्त्रय उदाहृताः । लोकाख्यानां तथा षष्टिरैणिशानां द्विसप्ततिः

औशनसाश्च दाशार्हाश्च त्रयस्त्रय उदाहृताः। लोकाख्यानां षष्टिः, ऐणिशानां द्विसप्ततिः॥

Verse 22

कापिष्ठलाः शार्कराख्या दत्ताख्याः सप्तसप्ततिः । शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः

कापिष्ठलाः शार्कराख्याः दत्ताख्याश्च सप्तसप्ततिः । शार्कवानां शतं प्रोक्तं दार्ज्यानां सप्तसप्ततिः ॥

Verse 23

कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः । कृष्णात्रेयास्तथा पंच दत्तात्रेया स्तथैव च

कात्यायन्यास्त्रयोऽधिष्ठा वैदिशाश्च त्रयः स्मृताः । कृष्णात्रेयास्तथा पञ्च दत्तात्रेयास्तथैव च ॥

Verse 24

नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया । गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः

नारायणाः शौनकेया जाबालाः शतसंख्यया । गोपाला जामदन्याश्च शालिहोत्राश्च कर्णिकाः ॥

Verse 25

भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा । सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः

भागुरायणकाश्चैव मातृकास्त्रैणवास्तथा । सर्वे ते ब्राह्मणश्रेष्ठाः क्रमेण द्विजसत्तमाः ॥

Verse 26

एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोतमाः । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा

एतेषामेव सर्वेषां सत्काराय द्विजोत्तमाः । चत्वारिंशत्तथाष्टौ च पुरा प्रोक्ताः स्वयंभुवा ॥

Verse 27

ते सर्वे च पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः पद्मयोनिना । संध्यातर्पणकृत्यानि वैश्वदेवोद्भवानि च । श्राद्धानि पक्षकृत्यानि पितृपिंडांस्तथैव च

ते सर्वे पृथक्त्वेन पद्मयोनिना निर्दिष्टाः—सन्ध्यातर्पणकृत्यानि, वैश्वदेवसमुद्भवानि कर्माणि, श्राद्धानि, पक्षकृत्यानि, तथा पितृभ्यः पिण्डदानानि च।

Verse 28

यज्ञोपवीतसंयुक्ताः प्रवराश्चैव कृत्स्नशः । तथा मौंजीविशेषाश्च शिखाभेदाः प्रकीर्तिताः

यज्ञोपवीतेन सम्यक् संयुक्ताः; प्रवराः कृत्स्नशः प्रकीर्तिताः; तथा मौञ्जीविशेषाः, शिखाभेदाश्च निरूपिताः।

Verse 29

त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम् । तेषां कृत्वा द्विजेद्राणामात्मकीर्तिकृते तदा

त्रिजातेन समाराध्य देवदेवं पितामहम्; तदा स आत्मकीर्तिकृते तेषां द्विजेन्द्राणां कृत्यव्यवस्थां चकार।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । कथं सन्तोषितो ब्रह्मा त्रिजातेन महात्मना । कर्मकांडं कथं भिन्नं कृतं तेन महात्मना । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

ऋषय ऊचुः—कथं त्रिजातेन महात्मना ब्रह्मा सन्तोषितः? कर्मकाण्डं कथं तेन भिन्नं कृतम्? सर्वं विस्तरतो ब्रूहि; परं कौतूहलं हि नः।

Verse 31

सूत उवाच । तस्यार्थे ब्राह्मणैः सर्वैस्तोषितः प्रपितामहः । अनेनैवोद्धृतं स्थानमस्माकं सकलं विभो

सूत उवाच—तस्यार्थे सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रपितामहः सन्तोषितः; अनेनैव, विभो, अस्माकं सकलं स्थानम् उद्धृतं प्रतिष्ठितं च।

Verse 32

तस्मादस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुतमम् । येन कर्मविशेषाश्च जायतेऽत्र पुरोत्तमे

तस्माद् अस्य विभो यच्छ वेदज्ञानमनुत्तमम् । येनात्र पुरोत्तमे कर्मविशेषाः सम्यगुत्पद्यन्ते प्रतिष्ठां च यान्ति ॥

Verse 33

एतस्य च गुरुत्वं च प्रसादात्तव पद्मज । यथा भवति देवेश तया नीतिर्विधीयताम्

एतस्य च गुरुत्वं च तव प्रसादात् पद्मज । यथा भवति देवेश तथा नीतिः विधीयताम् ॥

Verse 34

ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मंत्रग्राममनुत्तमम् । येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च

ब्रह्मा ददौ ततस्तस्य मन्त्रग्राममनुत्तमम् । येन विज्ञायते सर्वं वेदार्थो यज्ञकर्म च ॥

Verse 35

ततः प्रोवाच तान्सर्वान्प्रहष्टेनातरात्मना । एष वेदार्थसंपन्नो भविष्यति महायशाः

ततः प्रोवाच तान् सर्वान् प्रहृष्टेनान्तरात्मना । एष वेदार्थसम्पन्नो भविष्यति महायशाः ॥

Verse 37

तत्कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात्प्रबोधितैः । वेदार्थानेष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति

तत् कार्यं स्वर्गमोक्षाय मम वाक्यात् प्रबोधितैः । वेदार्थान् एष सर्वेषां युष्माकं योजयिष्यति ॥

Verse 38

ये चान्येषु च देशेषु स्थानेषु च गताः क्वचित् । एतत्स्थानं परित्यज्य सत्यमेतद्विजोत्तमाः

ये चान्येषु देशेषु स्थानेषु च क्वचिद्गताः । एतत्पुण्यस्थानं परित्यज्य—सत्यमेतद्, द्विजोत्तमाः ॥

Verse 39

वेदस्थाने च बुद्ध्यैष यत्कर्म प्रचरिष्यति । नानृते वाथ पापे च वाणी चास्य चरिष्यति

वेदस्थाने प्रतिष्ठितो बुद्ध्या यत्कर्म प्रचरिष्यति । नानृते न च पापे च वाणी चास्य प्रवर्तते ॥

Verse 40

एवमुक्त्वा स देवेशो विरराम पितामहः । भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाश्चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः

एवमुक्त्वा स देवेशः पितामहः विरराम ह । भर्तृयज्ञोऽपि ताः सर्वाः चक्रे यज्ञक्रियाः शुभाः ॥

Verse 41

ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् । दशप्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः

ब्राह्मणानां हितार्थाय श्रुत्यर्थं तस्य केवलम् । दश प्रमाणाः संप्रोक्ताः सर्वे ते ब्राह्मणोत्तमाः ॥

Verse 42

चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः । तेन तत्र समानीतास्त्रिजातेन महात्मना

चतुःषष्टिषु गोत्रेषु ह्येवं ते ब्राह्मणोत्तमाः । तेन तत्र समानीताः त्रिजातेन महात्मना ॥

Verse 43

तेषामेकत्र जातानि दशपंचशतानि च । सामान्य भोगमोक्षाणि तानि तेन कृतानि च

तत्रैकत्र तेषां दशपञ्चशतानि गृहसमूहानि जातानि; तेषां च सामान्यं भोगोपजीवनं मोक्षोपायश्च तेनैव विन्यस्तः।

Verse 44

अष्टषष्टिविभागेन पूर्वमायुव्ययोद्भवम् । तत्रासीदथ गोत्रे च पुरुषाणां प्रसंख्यया

पूर्वं तत्राष्टषष्टिविभागेन आयुव्ययसम्बद्धो नियमविन्यासः समुत्पन्नः; गोत्रेष्वपि पुरुषाणां संख्यानुसारं गणना बभूव।

Verse 45

ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येन व्यवस्थितम् । त्रिजातस्य च वाक्येन येन दूरादपि द्रुतम्

ततः प्रभृति सर्वेषां सामान्येनैव व्यवस्था निश्चिता; त्रिजातस्य वचनेन च, येन दूरस्थाः अपि शीघ्रं प्रवर्तन्ते, सा स्थितिः प्रववृते।

Verse 46

समागच्छंति विप्रेन्द्राः पुरवृद्धिः प्रजायते । न कश्चिद्याति संत्यक्त्वा दौस्थ्यादन्यत्र च द्विजाः

समागच्छन्ति विप्रेन्द्राः, पुरस्य वृद्धिः प्रजायते; न कश्चिद् द्विजो दौस्थ्यं त्यक्त्वा अन्यत्र गन्तुं प्रवर्तते।

Verse 47

ततस्तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः । दौहित्रैर्भागिनेयैश्च भूयो भूरि प्रपूरितम्

ततः तेषां सुतैः पौत्रैर्नप्तृभिश्च सहस्रशः, दौहित्रैर्भागिनेयैश्च, भूयो भूयः भूरिणा प्रपूरितम्।

Verse 48

तत्पुरं वृद्धिमायाति दूर्वांकुरैरिव द्विजाः । कांडात्कांडात्प्ररोहद्भिः संख्याहीनैरनेकधा

तत्पुरं महतीं वृद्धिं प्राप्नोति, दूर्वाङ्कुरैरिव हे द्विजाः। काण्डात्काण्डात् प्ररोहद्भिः असंख्यैः नानाविधैश्च सर्वतः।

Verse 49

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम् । ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच—एतद्वः सर्वमाख्यातं गोत्रसंख्यानकं शुभम्। ऋषीणां कीर्तनं चापि सर्वपातकनाशनम्।

Verse 50

यश्चैतत्पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः । न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले

यश्चैतत् पठते नित्यं शृणुयाद्वा प्रभक्तितः। न स्यात्तस्य कुलच्छेदः कदाचिदपि भूतले।

Verse 51

तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः । न पश्यति वियोगं च कदाचित्प्रियसंभवम्

तथा विमुच्यते पापैराजन्ममरणोद्भवैः। न पश्यति वियोगं च कदाचित् प्रियसंभवम्।