
अध्यायेऽस्मिन् शालग्राम-कथानकस्य प्रवाहः प्रवर्तते। महेश्वरस्य प्रादुर्भावः स्मार्यते, लिङ्ग-स्वरूपस्य तत्त्वं च निरूप्यते। शालग्राम-रूपेण हरिं भक्त्या पूजयितुं, हरि-हरयोः युगलदेवतयोः विशेषतः चातुर्मास्यकाले श्रद्धया आराधनं कर्तुं च शास्त्रः प्रशंसति; एषा पूजा स्वर्ग-मोक्ष-प्रदा इति प्रतिपाद्यते। वेदोक्तकर्म, इष्ट-पূर्तकर्म, पञ्चायतन-पूजा, सत्यवचनं, लोभ-रहितता—इत्यादीनि धर्मस्य आधारभूतानि साधनानि निर्दिश्यन्ते। अधिकार-निर्णयः तथा नैतिक-शिक्षा च कथ्यते; विवेकादि-गुणाः, ब्रह्मचर्यं, द्वादशाक्षर-मन्त्रस्य चिन्तनं च मुख्यं मन्यते। षोडशोपचारैः पूजां कर्तव्यम्, मन्त्राभावेऽपि इति; अन्ते रात्रेः व्यतीतेः पश्चात् सर्वे प्रस्थिताः, तथा श्रवण-पठन-उपदेशे पुण्य-क्षयाभावः इति फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Verse 1
गालव उवाच । इति ते कथितं सर्वं शालग्रामकथानकम् । महेश्वरस्य चोत्पत्तिर्यथा लिंगत्वमाप सः
गालव उवाच—एवं ते सम्यक् कथितं सर्वं शालग्रामकथानकम्। महेश्वरस्य चोत्पत्तिः यथा स लिङ्गत्वमाप च॥
Verse 2
तस्माद्वरं लिंगरूपं शालग्रामगतं हरिम् । येऽर्चयंति नरा भक्त्या न तेषां दुःखयातनाः
तस्माद्वरं शालग्रामगते हरौ लिङ्गरूपे विशेषतः। येऽर्चयन्ति नरा भक्त्या न तेषां दुःखयातनाः॥
Verse 3
चातुर्मास्ये समायाते विशेषात्पूजयेच्च तौ । अर्चितौ यावभेदेन स्वर्गमोक्षप्रदायकौ
चातुर्मास्ये समायाते विशेषात् पूजयेत् तौ। अर्चितौ यावभेदेन स्वर्गमोक्षप्रदायकौ॥
Verse 4
देवौ हरिहरौ भक्त्या विप्रवह्निगवां गतौ । येऽर्चयंति महाशूद्र तेषां मोक्षप्रदोहरिः
देवौ हरिहरौ भक्त्या विप्रवह्निगवां गतौ। येऽर्चयन्ति महाशूद्र तेषां मोक्षप्रदो हरिः॥
Verse 5
वेदोक्तं कारयेत्कर्म पूर्तेष्टं वेदतत्परः । पंचायतनपूजा च सत्यवादो ह्यलोलता
वेदोक्तं कारयेत् कर्म पूर्तेष्टं वेदतत्परः। पंचायतनपूजा च सत्यवादो ह्यलोलता॥
Verse 6
विवेकादिगुणैर्युक्तः स शूद्रो याति सद्गतिम् । ब्रह्मचर्यं तपो नान्यद्द्वादशाक्षरचिंतनात् १
विवेकादिगुणसम्पन्नः शूद्रोऽपि सत्पथं सद्गतिं च प्राप्नोति। तस्य ब्रह्मचर्यं द्वादशाक्षरमन्त्रस्य चिन्तनं च परं तपो नान्यत्॥
Verse 7
मन्त्रैर्विना षोडश सोपचारैः कार्या सुपूजा नरकादिहंतुः । यथा तथा वै गिरिजापतेश्च कार्या महा शूद्र महाघहंत्री
मन्त्रैर्विना अपि षोडशोपचारैः सुपूजा कार्या, सा नरकादिदुःखविनाशिनी। तथा हे महाशूद्र, गिरिजापतेः शिवस्य महापूजा कार्या, सा महाघनाशिनी॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं कथयतोरेषा रजनी क्षयमाययौ । सच्छूद्रो गालवश्चैव शिष्यैश्च परिवारितः
ब्रह्मोवाच—एवं कथयतोरेव रजनी क्षयमगमत्। सच्छूद्रो गालवश्चैव शिष्यैः परिवारितौ बभूवतुः॥
Verse 9
स तेन पूजितो विप्रो ययौ शीघ्रं निजाश्रमम्
स तेन पूजितो विप्रः शीघ्रमेव निजाश्रमं जगाम॥
Verse 10
य इमं श्रुणुयान्मर्त्यो वाचयेत्पाठयेच्च वा । श्लोकं वा सर्वमपि च तस्य पुण्यक्षयो न हि
य इदं मर्त्यः शृणुयाद्वाचयेत् पाठयेच्च वा। श्लोकमेकमपि सर्वं वा, तस्य पुण्यक्षयो न कदाचन॥
Verse 260
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्य माहात्म्ये पैजवनोपाख्याने षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।