Adhyaya 188

Verse 1

सूत उवाच । ततस्तु पंचमे चाह्नि संजाते ते द्विजोत्तमाः । श्वेतधौतांबराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः

सूत उवाच । ततस्तु पञ्चमेऽहनि संजाते ते द्विजोत्तमाः । श्वेतधौताम्बराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः ॥

Verse 2

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः । सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः

चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः । सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः ॥

Verse 3

अध्वर्युणा समादिष्टान्प्रैषान्प्रोचुर्यथा क्रमम् । होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः

अध्वर्युणा समादिष्टान् प्रैषान् प्रोचुर्यथाक्रमम् । होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः ॥

Verse 4

एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् । शंकुभिः क्रियते यच्च साम गीतिप्रसूचितम्

एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् । शङ्कुभिः क्रियते यच्च सामगीतिप्रसूचितम् ॥

Verse 5

सप्तावर्तं द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगतेन च । यत्राऽगच्छंति ते सर्वे देवा यज्ञांशलालसाः

सप्तावर्ते द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगते च यत्र, तत्र यज्ञभागलालसाः सर्वे देवाः समागच्छन्ति।

Verse 6

सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः । प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते

सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः। प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते॥

Verse 7

आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका । शंकुकर्णनजं चित्रं वांछमाना विचक्षणा

आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका। शंकुकर्णनजं चित्रं वाञ्छमाना विचक्षणा॥

Verse 8

छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च । औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा

छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च। औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा॥

Verse 9

उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा । यथायथा प्रवर्तंते शंकवः सामसूचिताः

उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा। यथायथा प्रवर्तन्ते शंकवः सामसूचिताः॥

Verse 10

दक्षिणाग्नौ द्रुतं गत्वा कुरु होमं यथोदितम् । येन त्वं मुच्यसे पापान्न चेद्व्यर्थो भविष्यति

दक्षिणाग्निं शीघ्रं गत्वा यथोक्तविधिना होमं कुरु। तेन त्वं पापेभ्यो विमोक्ष्यसे; अन्यथा तव प्रयत्नो व्यर्थो भविष्यति॥

Verse 11

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं द्विजोत्तमाः । ततः स चिन्तयामास यावत्तद्व्याहृतं वचः

तस्याः साभिप्रायं वचनं श्रुत्वा द्विजोत्तमः। ततः स किञ्चित्कालं चिन्तयामास तदुक्तं वचः॥

Verse 12

ततः पप्रच्छ तां कन्या मुद्गाता विस्मयान्वितः । कुतस्त्वमसि चाऽयाता सुता कस्य वदस्व मे

ततः स विस्मयान्वितो मुद्गातः तां कन्यां पप्रच्छ। ‘कुतस्त्वमसि चायाता, कस्य सुता वदस्व मे’॥

Verse 13

औदुम्बर्युवाच । पर्वतस्य सुता चास्मि विख्याता देवशर्मणः । जातिस्मरा महाभाग प्राप्ता गन्धर्वलोकतः

औदुम्बरी उवाच— ‘पर्वतस्य सुता चास्मि, देवशर्मेति विश्रुता। जातिस्मरा महाभाग, प्राप्ता गन्धर्वलोकतः’॥

Verse 14

उद्गातोवाच । गन्धर्वस्य सुता कस्य केन शप्तासि पुत्रिके । कदा ते भविता मोक्षो मानुषत्वस्य कीर्त्तय

उद्गात उवाच— ‘गन्धर्वेषु कस्य सुता त्वं, केन शप्तासि पुत्रिके? कदा ते मानुषत्वात् मोक्षो भविष्यति, कीर्त्तय मे’॥

Verse 15

औदुम्बर्युवाच । नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ विदितौ जनैः । पर्वतस्य सुता चास्मि शप्ताहं नारदेन हि

औदुम्बर्युवाच—नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ जनविदितौ। अहं पर्वतस्य दुहिता, नारदेन हि शप्ता।

Verse 16

विपंचीं वादयन्स्वैरं दृष्टः स मुनिसत्तमः । अजानंत्या च तानानां विशेषं मूर्च्छनोद्भवम् । मया स हसितोऽतीव तानभंगतया गतः

विपञ्चीं वादयन् स्वैरं स मुनिसत्तमो दृष्टः। मूर्च्छनोद्भवतानानां विशेषमजानत्या मया। तानभङ्गतया तं ह्यतिव हसितोऽहं गतः।

Verse 17

ततः स कुपितो मह्यं ददौ शापं द्विजोत्तमः । मिथ्यापहसितो यस्मादहं शापमतोऽर्हसि

ततः स कुपितो मह्यं द्विजोत्तमो ददौ शापम्। ‘मिथ्यापहसितो यस्माद्, अतः शापमर्हसि’ इति।

Verse 18

मानुषाणामयं धर्मस्तस्मात्त्वं मानुषी भव । मया प्रसादितः सोऽथ पित्रा सार्धं मुनीश्वरः

‘मानुषाणामयं धर्मः; तस्मात् त्वं मानुषी भव’ इति। अथ मया पित्रा सार्धं स मुनीश्वरः प्रसादितः।

Verse 19

शापांतं कुरु मे नाथ बालिशाया विशेषतः । मानुषत्वं च मे भूयात्सुस्थाने सुकुले विभो

शापान्तं कुरु मे नाथ, बालिशाया विशेषतः। मानुषत्वं च मे भूयात् सुस्थाने सुकुले, विभो।

Verse 20

सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने । ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे

सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने । ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे

Verse 21

देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् । तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता

देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् । तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता

Verse 22

तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर । यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर । यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

Verse 23

उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये । तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः । सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति

उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये । तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः । सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति

Verse 24

इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम । विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम

इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम । विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम

Verse 25

उद्गातोवाच । तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याऽविघ्नकारके । न वृथा दर्शनं मे स्याद्विशेषाद्देवसंभवे । वरं वरय मत्तस्त्वं तस्मादौदुम्बरीप्सितम्

उद्गातोवाच—तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याविघ्नकारके। देवसम्भवविशेषात् मम दर्शनं न वृथा भवेत्; तस्माद् औदुम्बरि, मत्तोऽभीष्टं वरं वृणीष्व।

Verse 26

औदुम्बर्युवाच । यदि मे यच्छसि वरं सन्तुष्टो ब्राह्मणोत्तम । सर्वेषामेव देवानां पुरतश्च ददस्व तम्

औदुम्बर्युवाच—यदि मे वरं दातुं सन्तुष्टोऽसि ब्राह्मणोत्तम, तर्हि सर्वदेवानां पुरतः एव तं मे ददास्व।

Verse 27

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञं भूमौ समाचरेत् । तस्मिन्सदसि मध्यस्था मूर्तिः कार्या यथा मम

अद्यप्रभृति यः कश्चिद् भूमौ यज्ञं समाचरेत्, तस्मिन् सदसि मध्यस्थां मम यथारूपां मूर्तिं कारयित्वा स्थापयेत्।

Verse 28

ततो मत्पुरतश्चैव कार्यं शकुप्रचारणम् । स्वर्गस्थाया भवेत्तुष्टिर्मम तेन कृतेन च

ततो मत्पुरतः अपि शकुप्रचारणं कार्यम्; तेन कृतेन स्वर्गस्थाया मम तुष्टिर्भविष्यति।

Verse 29

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत् । अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति

सूत उवाच—तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत्—अद्यप्रभृति यः कश्चिद् अत्र यज्ञं करिष्यति…

Verse 30

सदोमध्ये तु तां स्थाप्य पूजयित्वा विलेपनैः । वस्त्रैराभरणैश्चैव गन्धपुष्पानुलेपनैः

सदोमध्ये तु तां देवीं संस्थाप्य विधिवत् ततः । विलेपनैर्वस्त्रभूषणैर्गन्धपुष्पानुलेपनैः पूजयेत् ॥

Verse 31

ततः शंकुप्रचारं तु करिष्यति तदग्रतः । एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमा गमे

ततः शङ्कुप्रचारं तु तदग्रे विधिवत् भवेत् । एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमागमे ॥

Verse 32

नान्यथा भावि भद्रं ते त्वं संतोषं परं व्रज । त्वया विरहितं भद्रे सदःकर्म करिष्यति

नान्यथा भावि भद्रं ते, त्वं सन्तोषं परं व्रज । त्वया विरहिते भद्रे, सदःकर्म भविष्यति ॥

Verse 33

वृथा भावि च तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा । या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति

अन्यथा तत्सर्वं वृथा स्यात्, यथा भस्महुतं तथा । या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति ॥

Verse 34

फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति । सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यंति न संशयः

फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति । सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यन्ति न संशयः ॥

Verse 35

वस्त्रमाभरणं या च पुष्पधूपादिकं तथा । तुभ्यं दास्यति तत्सर्वं तस्याः कोटिगुणं फलम्

या नारी तुभ्यं वस्त्रमाभरणं पुष्पधूपादिकं च यत्किञ्चिद्दास्यति, तस्याः तत्सर्वस्य कोटिगुणं फलं भवति।

Verse 36

परं तावत्प्रतीक्षस्व मा विमानं समारुह । देवि केनापि कार्येण तव पूजां समाचरे

परं तावत् प्रतीक्षस्व; मा विमानं समारुह। देवि, केनापि कार्येण तव पूजां समाचरेत्।

Verse 37

देवा ऊचुः । युक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ वचनं समुदाहृतम् । अस्माकमपि वाक्येन सत्यमेतद्भविष्यति

देवा ऊचुः—द्विजश्रेष्ठ, त्वया युक्तं वचनं समुदाहृतम्। अस्माकमपि वाक्येन एतत् सत्यमेव भविष्यति।

Verse 38

सूत उवाच । उद्गात्रा सैतमुक्ता च तिष्ठतिष्ठेत्यथोदिता । देवी वरविमानेन गृहीता सांऽबरे स्थिता

सूत उवाच—उद्गात्रा स एतदुक्ता, अथ ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति चोदिता। देवी वरविमानेन गृहीता साऽम्बरे स्थिता।

Verse 39

एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत् । देवी नगरमध्यस्थां सर्वा नार्यो द्विजोत्तमाः

एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत्। देवी नगरमध्यस्था; सर्वा नार्यः द्विजोत्तमाश्च (समेताः)।

Verse 40

कुतूहलात्समायातास्तस्या दर्शनलालसाः । काचित्फलानि चादाय काचिद्वस्त्राणि भक्तितः । यथार्हं पूजिता ताभिः सर्वाभिश्च द्विजोत्तमाः

कुतूहलात् समागतास्तस्या दर्शनलालसाः। काचित् फलानि आदाय, काचिद् वस्त्राणि भक्तितः। यथार्हं ताभिः सर्वाभिः सा पूजिता, हे द्विजोत्तमाः॥

Verse 41

श्रुत्वा स्वदुहितुः सोऽपि देवशर्मा समाययौ । सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः

स्वदुहितुः वृत्तान्तं श्रुत्वा देवशर्मापि समाययौ। सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः॥

Verse 42

सोऽपि यावत्प्रणामं च तस्याश्चक्रे द्विजो त्तमाः । सपत्नीकस्तदा प्रोक्त्वा निषिद्धस्तु तथा तया

स द्विजोत्तमः यावत् तस्याः प्रणामं चकार, तावत् सपत्नीकः सन् तया प्रोक्तः, तथा च निषिद्धः॥

Verse 43

ताततात नमस्कारं मा मे कुरु सहांबया । प्राप्ता स्वर्गगतिर्नाम मम नाशं प्रया स्यति

तात तात! नमस्कारं मा मे कुरु सहाम्बया। प्राप्ता स्वर्गगतिः नाम; मम नाशं प्रयास्यति॥

Verse 44

तिष्ठात्रैव सपत्नीको यावदद्य दिनं विभो । त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम् । अनेनैव शरीरेण याचयित्वा सुरो त्तमान्

तिष्ठात्रैव सपत्नीकः यावदद्य दिनं विभो। त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम्, अनेनैव शरीरेण सुरोत्तमान् याचयित्वा॥

Verse 45

ततस्तौ हर्षितौ तत्र पितरौ हि व्यवस्थितौ । प्रेक्षमाणौ सुतायास्तां पूजां जनविनिर्मिताम् । मन्यमानौ तदात्मानमधिकं सर्व देहिनाम्

ततः तौ पितरौ हर्षसमन्वितौ तत्र स्थितौ, जनैः कृतां सुतायाः पूजां प्रेक्षमाणौ; तां सर्वदेहिनाम् अधिकतरां स्थितिम् आत्मनः इव मन्यमानौ।

Verse 46

तस्य ये स्वजनाः केचित्सर्वे तेऽपि द्विजोत्तमाः । शंसमाना सुतां तां तु तत्समीपं व्यवस्थिताः

तस्य स्वजनाः केचित् ये तत्रासन्, ते सर्वेऽपि द्विजोत्तमाः; ते तां सुतां प्रशंसन्तः तस्याः समीपे स्थिताः।

Verse 47

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भृगुर्यत्र पितामहः । निष्क्रम्य सदसस्तस्मात्कृताञ्जलिरुवाच तम्

एतस्मिन्नन्तरे भृगुः पितामहस्य यत्र स्थानं तत्र प्राप्तः; तस्मात् सदसः निष्क्रम्य कृताञ्जलिः स तम् उवाच।

Verse 48

उद्गात्रा देव चात्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः । विहितः कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये सुरेश्वर

उद्गात्रा, देव, आत्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः; कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये विहितः, सुरेश्वर।

Verse 49

देवत्वं जल्पितं तस्या नागर्याः सुरसंनिधौ । सोमपानं तथा कुर्मो वयं तत्र तया सह

देवसंनिधौ तस्या नागर्याः देवत्वं जल्पितम्; वयं च तत्र तया सह सोमपानं अपि कुर्मः।

Verse 51

सोऽब्रवीच्छापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालये । अवतीर्णा विधेर्यज्ञे मुक्ति रस्याः प्रकीर्तिता

स उवाच—शापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालयेऽवतीर्णा; विधेर्ब्रह्मणो यज्ञेऽस्याः मुक्तिः प्रकीर्तिता।

Verse 52

नारदेन पुरा देव कोपेन च तथा मुदा । तस्या देव वरो दत्तो मया तुष्टेन सांप्रतम्

देव, पुरा नारदेन कोपेन च तथा मुदा; मया तुष्टेन सांप्रतमस्या देववरो दत्तः।

Verse 53

शंकुप्रचारं नो बाह्यं तव संपत्स्यते क्वचित् । देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठां प्रपितामह

शंकुप्रचारो नो बाह्यस्तव कदाचन भविष्यति; देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठा, प्रपितामह।

Verse 54

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः कैलासाच्च द्विजोत्तमाः । श्रुत्वा चौदुंबरीजातं माहात्म्यं धरणीतले

एतस्मिन्नन्तरे कैलासाच्च द्विजोत्तमाः प्राप्ताः; धरणीतले श्रुत्वा चौदुम्बरीजातं माहात्म्यम्।

Verse 55

यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसंभवे । क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः

यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसम्भवे; क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः।

Verse 56

हृष्टा मातृगणा ये च अष्टषष्टिप्रमाणतः । पूज्यंते ये च गन्धर्वैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः

हृष्टा मातृगणाः सर्वेऽष्टषष्टिप्रमाणतः । गन्धर्वैः सिद्धसाध्यैश्च मरुद्गणैश्च पूजिताः ॥

Verse 57

पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः । नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्च तथापराः

पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः । नृत्यन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्च तथापराः ॥

Verse 58

तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः । विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः

तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः । विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः ॥

Verse 59

किमेतदिति जल्पंतः प्रोत्थिता यज्ञमंडपात् । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः

किमेतदिति जल्पन्तः प्रोत्थिता यज्ञमण्डपात् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः ॥

Verse 60

प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् । वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम्

प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् । वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम् ॥

Verse 61

आमंत्रिताश्च देवेश वायुना जगदायुना । यज्ञभागा न चास्माकं विद्यंते यज्ञकर्मणि

देवेश! जगदायुना वायुना वयमामन्त्रिताः; किन्तु यज्ञकर्मणि अस्माकं यज्ञभागा न विद्यन्ते।

Verse 62

एतान्येव दिनानीह नायातास्तेन पद्मज । औदुंबरीं वयं श्रुत्वा ह्यपूर्वां तेन संगताः

पद्मज! ततोऽद्यावधि एतान्येव दिनानि नीतानि; तेन ह्यपूर्वामौदुम्बरीं श्रुत्वा वयं समागताः।

Verse 63

सा दृष्ट्वा पूजिताऽस्माभिः प्रणिपातपुरःसरम् । पर्वतस्य सुता यस्माद्गन्धर्वस्य महात्मनः

तां दृष्ट्वा वयं प्रणिपातपूर्वकं पूजितवन्तः; यतः सा पर्वतनाम्नो महात्मनो गन्धर्वस्य सुता।

Verse 64

सर्वकामप्रदा स्त्रीणां सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता । स्थानं दर्शय चास्माकं त्वं देव प्रपितामह

सा स्त्रीणां सर्वकामप्रदा, सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता; देव प्रपितामह! अस्माकं स्थानं दर्शय।

Verse 65

अष्टषष्टिप्रमाणश्च गणोऽस्माकं व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा संकीर्णं यतमंडपम् । व्याप्तं देवगणैः सर्वैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैः

अस्माकं गणोऽष्टषष्टिप्रमाणः सुव्यवस्थितः। तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा यतमण्डपं संकीर्णं, सर्वैर्देवगणैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैर्व्याप्तं बभूव।

Verse 66

ततो मध्यगमाहूय स तदा नगरोद्भवम् । श्रुताध्ययनसंपन्नं वृहस्पतिमिवापरम् । अब्रवीच्छ्लक्ष्णया वाचा त्यक्ता मौनं पितामहः

ततः स मध्यगं समाहूय नगरोद्भवं श्रुताध्ययनसम्पन्नं बृहस्पतिमिवापरम्। पितामहः ब्रह्मा मौनं विहाय श्लक्ष्णया वाचा तमब्रवीत्॥

Verse 67

त्वं गत्वा मम वाक्येन विप्रान्नागरसंभवान् । प्रब्रूहि गोत्रमुख्यांश्च ह्यष्टषष्टिप्रमाणतः

त्वं मम वाक्येन गत्वा नागरसम्भवान् विप्रान् प्रब्रूहि। गोत्रमुख्यांश्च अष्टषष्टिप्रमाणतः सम्यक् प्रकाशय॥

Verse 68

एते मातृगणाः प्राप्ता अष्टषष्टिप्रमाणकाः । एकैक गोत्रमुख्याश्च एकैकस्य प्रमाणतः

एते मातृगणाः प्राप्ताः अष्टषष्टिप्रमाणकाः। एकैकस्य प्रमाणतः एकैकगोत्रमुख्याश्च समागताः॥

Verse 69

स्वेस्वे भूमिविभागे च स्थानं यच्छतु सांप्रतम् । एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः । प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन तुष्टिं प्रयांति च

स्वेस्वे भूमिविभागे सांप्रतम् उचितं स्थानं यच्छतु। एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः कर्तव्यम्; प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन ते तुष्टिं प्रयान्ति॥

Verse 70

ततः स सत्वरं गत्वा तान्समाहूय नागरान् । प्रोवाच विनयोपेतः प्रणिपत्य ततः परम्

ततः स सत्वरं गत्वा तान् नागरान् समाहूय। विनयोपेतः प्रथमं प्रणिपत्य ततः परं प्रोवाच॥

Verse 71

तच्छ्रुत्वा नागराः सर्वे संतोषं परमं गताः । एकैकस्य गणस्यैव ददुः स्थानं निजं तदा

तद्वचनं श्रुत्वा नागराः सर्वे परमसन्तोषं जग्मुः । ततः प्रत्येकस्य गणस्य स्वस्वं यथोचितं स्थानं तदा दत्तम् ॥

Verse 72

ततस्ताः मातरः सर्वाः प्रणिपत्य पितामहम् । तदनन्तरमेवाथ गायत्रीं भक्तिपूर्वकम्

ततः सर्वाः ता मातरः पितामहं प्रणिपत्य । तदनन्तरमेव भक्तिपूर्वकं गायत्रीं समुपेत्य समर्चयन् ॥

Verse 73

विप्रसंसूचिते स्थाने सर्वाश्चैव व्यवस्थिताः । पूजितास्तर्पिताश्चैव बलिभिर्विविधैरपि

विप्रेण संसूचिते स्थाने सर्वाः च व्यवस्थिताः । पूजिताः तर्पिताः च विविधैर्बलिभिरपि ॥

Verse 74

ततो गायन्ति ता हृष्टा नृत्यंति च हसंति च । तर्पिता ब्राह्मणेन्द्रैश्च प्रोचुश्च तदनन्तरम्

ततः ता हृष्टाः गायन्ति नृत्यन्ति च हसन्ति च । ब्राह्मणेन्द्रैस्तर्पिताः सन्तः तदनन्तरं प्रोचुः ॥

Verse 75

न यास्यामो परं स्थानं स्थास्यामोत्रैव सर्वदा । ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः

न यास्यामोऽन्यत् परं स्थानं स्थास्यामोऽत्रैव सर्वदा । ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः ॥

Verse 76

ईदृशं च महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंभवम् । एतस्मिन्नेव काले तु सावित्री तत्र संस्थिता

ईदृशं महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसमुद्भवम्। तस्मिन्नेव काले सावित्री तत्र संस्थिता॥

Verse 77

प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छमाना निवारिता । मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे

प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छन्तीं निवारिताम्। मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे॥

Verse 78

ब्रह्मणा परिणीतास्ति गायत्रीति वरांगना

ब्रह्मणा परिणीता सा गायत्रीति वराङ्गना॥

Verse 79

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रांतलोचना । दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रान्तलोचना। दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना॥

Verse 80

दृष्ट्वा ता नृत्यमानाश्च गायमानास्तथैव च । उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे संतोषं परमं गताः

दृष्ट्वा तान् नृत्यमानांश्च गायमानांस्तथैव च। उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे सन्तोषं परमं गताः॥

Verse 81

शशापाथ च सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा । सपत्न्या मम यत्पूजां कृत्वा वै सुसमागताः

ततः सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा शशाप— “सपत्न्या सह मम पूजां कृत्वा यूयं वै सुसमागताः।”

Verse 82

न प्रणामः कृतोऽस्माकं मम दुःखेन दुःखिताः । तस्मान्नैवापरं स्थानं गमिष्यथ कथंचन

“अस्माकं प्रणामो न कृतः, मम दुःखेन च यूयं न दुःखिताः। तस्मात् कथंचनापि नान्यत् स्थानं गमिष्यथ।”

Verse 83

नागराणां च नो पूजा कदाचित्प्रभविष्यति । न प्रासादोऽथ युष्माकं कदाचित्संभविष्यति

“नागराणां मध्ये नोऽस्माकं पूजा कदाचित् न प्रवर्तिष्यते; युष्माकं च प्रासादोऽपि कदाचित् न सम्भविष्यति।”

Verse 84

शीतकाले तु शीतेन ह्युष्णकाले च रश्मिभिः । वर्षाकाले तु तोयेन क्लेशं यास्य थ भूरिशः

“शीतकाले शीतेन, उष्णकाले रश्मिभिः, वर्षाकाले तोयेन च यूयं भूरिशः क्लेशं यास्यथ।”

Verse 85

एवमुक्त्वा ततो देवी सा तत्रैव व्यवस्थिता । नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता

एवमुक्त्वा सा देवी तत्रैव व्यवस्थिता, नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता।

Verse 86

संबोध्यमाना सततं सुस्त्रीणां चेष्टितेन च । एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः

सततं साध्वीस्त्रीणां संबोधनैः सेवया च समुपचर्यमाणः, तस्मिन्नेव काले भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः (सूर्यः) …

Verse 87

अस्तं गतो महाञ्छब्दः प्रस्थितो यज्ञमंडपे । याज्ञिकानां तु विप्राणां सुमहाञ्छास्त्रसंभवः

महाञ्छब्दोऽस्तं गतः; यज्ञमण्डपे प्रस्थितं कर्म। याज्ञिकविप्राणां मध्ये तु सुमहान् शास्त्रसम्भवो जपः समुत्थितः।

Verse 188

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मातृगणगमनसावित्रीदत्त मातृगणशापवर्णनंनामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये ‘मातृगणगमनं सावित्रीदत्तमातृगणशापवर्णनम्’ नामाष्टाशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।