Adhyaya 8

Verse 1

। सूत उवाच । एवं स्वर्गमनुप्राप्ते त्रिशंकौ नृपसत्तमे । सशरीरे द्विजश्रेष्ठा विश्वामित्रसमुद्यमात्

सूत उवाच—एवं नृपसत्तम, त्रिशङ्कुः सशरीरः स्वर्गमनुप्राप्तः, द्विजश्रेष्ठ-विश्वामित्रस्य महोद्यमात्।

Verse 2

तत्तीर्थं ख्यातिमायातं समस्ते भुवनत्रये । ततःप्रसूति लोकानां धर्मकामार्थमोक्षदम्

तत्तीर्थं भुवनत्रये समस्ते ख्यातिमायातम्; ततः प्रसूयते लोकानां हितं, धर्मकामार्थमोक्षप्रदम्।

Verse 3

अस्पृष्टं कलिदोषेण तथान्यैरुपपातकैः । ब्रह्महत्यादिकैश्चैवत्रिपुरारेः प्रभावतः

कलिदोषेण नास्पृष्टं तथान्यैरुपपातकैः; ब्रह्महत्यादिभिश्चापि न लिप्यते त्रिपुरारिप्रभावतः।

Verse 4

यस्तत्र त्यजति प्राणाञ्छ्रद्धा युक्तेन चेतसा । स मोक्षमाप्नुयान्मर्त्यो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

यस्तत्र श्रद्धायुक्तचेतसा प्राणान् त्यजति, स मर्त्यो मोक्षमाप्नोति, यद्यपि स्यात् सुमहापापकृत्।

Verse 5

कृमिपक्षिपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि तत्र मृता यांति शिवलोकमसंशयम्

कृमयः पक्षिणः पतङ्गाः पशवो मृगाश्च ये । तेऽपि तत्र मृता यान्ति शिवलोकं न संशयः ॥

Verse 6

स्नानं ये तत्र कुर्वंति श्रद्धापूतेन चेतसा । त्रिशंकुरिव ते स्वर्गे प्रयांत्यपि विधर्मिणः

श्रद्धापूतमनसा ये तत्र स्नानं प्रकुर्वते । त्रिशङ्कुरिव ते स्वर्गं यान्त्यपि विधर्मिणः ॥

Verse 7

घर्मार्त्ता वा तृषार्ता वा येऽवगाहंति तज्जलम् । तेऽपि यांति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

घर्मार्त्ता वा तृषार्त्ता वा येऽवगाहन्ति तज्जलम् । तेऽपि यान्ति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः ॥

Verse 8

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत्

विश्वामित्रोऽपि तद्दृष्ट्वा तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कुरुक्षेत्रं परित्यज्य तत्र वासमथाकरोत् ॥

Verse 9

तथान्ये मुनयः शांतास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः । तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम्

तथान्ये मुनयः शान्तास्त्यक्त्वा तीर्थानि दूरतः । तत्राश्रमपदं कृत्वा प्रयाताः परमं पदम् ॥

Verse 10

तथैव मनुजाः सर्वे दूरादागत्य सत्वराः । तत्र स्नात्वा दिवं यांति कृत्वा पापशतान्यपि

तथैव सर्वे मनुजाः दूरादागत्य सत्वराः । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति कृत्वा पापशतान्यपि ॥

Verse 11

एवं तस्य प्रभावेण तीर्थस्य द्विजसत्तमाः । गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम्

एवं तस्य तीर्थस्य प्रभावेण द्विजसत्तमाः । गच्छमानेषु लोकेषु सुखेन त्रिदिवालयम् ॥

Verse 12

अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः । न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः

अग्निष्टोमादिका सर्वाः समुच्छेदं गताः क्रियाः । न कश्चिद्यजते मर्त्यो न व्रतं कुरुते नरः ॥

Verse 13

न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते । केवलं कुरुते स्नानं लिंगभेदे समाहितः

न यच्छति तथा दानं न च तीर्थं निषेवते । केवलं कुरुते स्नानं लिङ्गभेदे समाहितः ॥

Verse 14

ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः

ततः प्रगच्छति स्वर्गं विमानवरमाश्रितः ॥

Verse 15

ततः प्रपूरिताः सर्वे स्वर्गलोका नरैर्द्विजाः । ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन्स्पर्धमानैः सुरोत्तमान्

ततः, हे द्विजाः, नरैः सर्वे स्वर्गलोकाḥ प्रपूरिताः; ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्रादीन् सुरोत्तमान् अपि स्पर्धमानैः सर्वतः समाकीर्णाः।

Verse 16

ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः । कृच्छ्रं परमनुप्राप्ता मन्त्रं चक्रुः परस्परम्

ततो यज्ञभागविवर्जिताः सर्वे देवगणाः परमं कृच्छ्रं प्राप्ताः; परस्परं मन्त्रं चक्रुः।

Verse 17

हाटकेश्वरमाहात्म्यात्स्वर्गलोकः प्रपूरितः । ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समंततः

हाटकेश्वरमाहात्म्यात् स्वर्गलोकः प्रपूरितः; ऊर्ध्वबाहुभिराकीर्णः स्पर्धमानैः समन्ततः।

Verse 18

तस्मात्तत्क्रियतां कर्म येनोच्छेदं प्रगच्छति । तीर्थमेद्धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्

तस्मात् तत् कर्म क्रियतां येन तत् तीर्थं उच्छेदं प्रगच्छति—धरापृष्ठे हाटकेश्वरसंज्ञितम्।

Verse 19

ततः संवर्तको वायुः शक्रादेशात्समंततः । तत्क्षेत्रं पूरयामास पांसुभिर्द्विजसत्तमाः

ततः शक्रादेशात् संवर्तको वायुः समन्ततः प्रववौ; तत्क्षेत्रं पांसुभिः पूरयामास, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 20

एवं नाशमनुप्राप्ते तस्मिंस्तीर्थे स्थलोच्चये । जाते जाताः क्रियाः सर्वा भूयोऽपि क्रतुसंभवाः

एवं तस्मिंस्तीर्थस्थलोच्चये नाशमनुप्राप्ते, सर्वाः क्रियाः पुनरेव समुत्पन्नाः, भूयोऽपि विधिवत्क्रतुसंभवाः।

Verse 21

ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत । तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले संप्रयातः शनैःशनैः

ततः कालेन महता वल्मीकः समपद्यत; तस्मिन्क्षेत्रे स पाताले शनैः शनैः संप्रयातः।

Verse 22

अथ पातालतो नागास्तेन मार्गेण कौतुकात् । मर्त्यलोकं समायांति भ्रमंति च धरातले

अथ पातालतो नागाः तेनैव मार्गेण कौतुकात् मर्त्यलोकं समायान्ति, धरातले च भ्रमन्ति।

Verse 23

तत्र ते मानवान्भोगान्भुक्त्वा चैव यथेच्छया । पुनर्निर्यांति तेनैव मार्गेण निजमंदिरम्

तत्र ते मानवान् भोगान् यथेच्छया भुक्त्वा, पुनस्तेनैव मार्गेण निजमन्दिरं निर्यान्ति।

Verse 24

ततो नागबिलः ख्यातः स सर्वस्मिन्धरातले । गतागतेन नागानां स वल्मीको द्विजोत्तमाः

ततो नागबिल इति ख्यातः स वल्मीकः सर्वस्मिन् धरातले; नागानां गतागतेन, द्विजोत्तमाः।

Verse 25

कस्यचित्त्वथ कालस्य भगवान्पाकशासनः । ब्रह्महत्यासमोपेतो निस्तेजाः समपद्यत

कस्यचित्कालसमये भगवान् पाकशासन इन्द्रः ब्रह्महत्यापापसमाविष्टो निस्तेजाः समभवत्।

Verse 26

ततः पितामहादेशं लब्ध्वा मार्गेण तेन सः । प्रविश्य चेक्षयामास पाताले हाट केश्वरम्

ततः पितामहस्य ब्रह्मणोऽादेशं लब्ध्वा स तेनैव मार्गेण प्रविश्य पाताले हाटकेश्वरं ददर्श।

Verse 27

अथाऽभूत्पापनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्तस्य दर्शनात् । तेजसा च समायुक्तः पुनः प्राप त्रिविष्टपम्

अथ तस्य दर्शनमात्रेण स तत्क्षणात् पापनिर्मुक्तोऽभवत्; तेजसा समायुक्तः पुनस्त्रिविष्टपं प्राप।

Verse 28

स दृष्ट्वा तत्प्रभावं तल्लिंगं देवस्य शूलिनः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य भयं चक्रे नरोद्भवम्

स तद्प्रभावं दृष्ट्वा देवस्य शूलिनो हाटकेश्वरसंज्ञस्य तल्लिङ्गं नरोद्भवभयं चक्रे।

Verse 29

यदि कश्चित्पुमानत्र त्रिशंकुरिव भूपतिः । पूजयिष्यति तल्लिंगं विपाप्मा श्रद्धया सह

यदि कश्चित् पुमानत्र त्रिशङ्कुरिव भूपतिः श्रद्धया सह तल्लिङ्गं पूजयिष्यति, स विपाप्मा भविष्यति।

Verse 30

यापयिष्यति तन्नूनं मामस्मात्त्रिदशालयात् । तस्मात्संपूरयाम्येनं मार्गं पाता लसंभवम्

एतत् खलु नूनं मामस्मात् त्रिदशालयात् अपयास्यति; तस्मात् पातालसम्भवं मार्गमेनं सम्पूरयामि।

Verse 31

ततश्च त्वरया युक्तो रक्तशृंगं नगोत्तमम् । प्रचिक्षेप बिले तस्मिन्स्वयमेव शतक्रतुः

ततः स त्वरया युक्तः शतक्रतुः स्वयमेव तस्मिन् बिले रक्तशृङ्गं नगोत्तमं प्रचिक्षेप।

Verse 32

ऋषय ऊचुः । ब्रह्महत्या कथं जाता देवेन्द्रस्य महात्मनः । कस्मिन्काले च सर्वं नो विस्तरात्सूत कीर्तय

ऋषय ऊचुः—देवेन्द्रस्य महात्मनः ब्रह्महत्या कथं जाता? कस्मिन् काले च? सर्वं नः विस्तरात्, सूत, कीर्तय।

Verse 33

रक्तशृंगो गिरिः कोऽयं संक्षिप्तस्तत्र तेन यः । मानुषाणां भयं तस्य कतमस्य शचीपतेः

अयं रक्तशृङ्गो गिरिः कः? तेन तत्र संक्षिप्तः किमर्थं? शचीपतेः कस्य कर्मणो मानुषाणां भयं समुत्पन्नम्?

Verse 34

सूत उवाच । पुरा त्वष्ट्रा द्विजश्रेष्ठा हिरण्यकशिपोः सुता । विवाहिता रमानाम श्रेष्ठरूपगुणान्विता

सूत उवाच—पुरा द्विजश्रेष्ठः त्वष्टा हिरण्यकशिपोः सुतां रमानाम्नीं श्रेष्ठरूपगुणान्वितां विवाहयामास।

Verse 35

अथ तस्या ययौ कालः सुप्रभूतः सुतं विना । ततो वैराग्यसंपन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता

अथ तस्याः कालः सुप्रभूतः सुतं विना ययौ । ततः सा वैराग्यसम्पन्ना सुतार्थं तपसि स्थिता ॥

Verse 36

ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् । बलिपूजोपहारेण सम्यक्छ्रद्धासमन्विता

ध्यायमाना सुराधीशं देवदेवं महेश्वरम् । बलिपूजोपहारेण सम्यक् श्रद्धासमन्विता ॥

Verse 37

नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा । यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च

नियता नियताहारा स्नानजप्यपरायणा । यच्छमाना द्विजाग्र्येभ्यो दानानि विविधानि च ॥

Verse 38

ततो वर्षसहस्रांते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम्

ततो वर्षसहस्रान्ते तस्यास्तुष्टो महेश्वरः । उवाच वरदोऽस्मीति वृणुष्व यदभीप्सितम् ॥

Verse 39

सा वव्रे मम पुत्रोऽस्तु भगवंस्त्वत्प्रसादतः । शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक्

सा वव्रे—मम पुत्रोऽस्तु भगवन् त्वत्प्रसादतः । शूरः शस्त्रैरवध्यश्च विप्रदानवरूपधृक् ॥

Verse 40

वेदाध्ययन संपन्नो यज्ञकर्मसमुद्यतः । तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषामपि देहिनाम्

वेदाध्ययनसम्पन्नो यज्ञकर्मसु तत्परः । तेजसा यशसा ख्यातः सर्वेषां देहिनामपि ॥

Verse 41

भगवानुवाच । भविष्यति न संदेहः पुत्रस्ते बलवान्सुधीः । अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः

भगवानुवाच । भविष्यति न सन्देहः पुत्रस्ते बलवान् सुधीः । अवध्यः सर्वशस्त्राणां महातेजोभिरन्वितः ॥

Verse 42

यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदांगपारगः । ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः । अजेयः संगरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः

यज्वा दानपतिः शूरो वेदवेदाङ्गपारगः । ब्राह्मणोक्ताः क्रियाः सर्वाः करिष्यति स कृत्स्नशः । अजेयः सङ्गरे चैव कृत्स्नैरपि सुरासुरैः ॥

Verse 43

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद्विश्वकर्मणः

एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ऋतौ सापि दधे गर्भं सकाशाद् विश्वकर्मणः ॥

Verse 44

ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम्

ततश्च सुषुवे पुत्रं दशमे मासि शोभनम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं सर्वलक्षणलक्षितम् ॥

Verse 45

तस्य चक्रे पिता नाम प्राप्ते द्वादशमे दिने । प्रसिद्धं वृत्र इत्येव पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

द्वादशमे दिने प्राप्ते पिता नामकर्म चकार; द्विजोत्तमान् सम्यक् पूजयित्वा तस्मै “वृत्र” इति प्रसिद्धं नाम ददौ।

Verse 46

अथासौ ववृधे बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् । पितृमातृकृतानंदो बन्धुवर्गेण लालितः

अथ बालः शुक्लपक्षे यथोडुराट् प्रतिदिनं ववृधे; पितृमातृकृतानन्दो बन्धुवर्गेण स्नेहेन लालितश्च।

Verse 47

ततोऽस्य प्रददौ काले व्रतं विप्रजनोचितम् । समभ्येत्य स्वयं शुक्रो दानवस्यापि संद्विजः

ततः कालेऽस्य विप्रजनोचितं व्रतं प्रददौ; दानवगुरुः स्वयं शुक्रोऽपि समभ्येत्य संद्विजः।

Verse 48

स चापि चतुरो वेदान्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । वेदांगैः सहितान्वृत्रः पपाठ गुरुवत्सलः

स वृत्रोऽपि ब्रह्मचारिव्रते स्थितः चतुरो वेदान् वेदाङ्गैः सहितान् गुरुवत्सलः पपाठ।

Verse 49

ततो यौवनमासाद्य भूमिपालानशेषतः । जित्वा धरां वशे चक्रे पातालं तदनंत रम्

ततो यौवनमासाद्य स भूमिपालानशेषतः जित्वा धरां वशे चकार; तदनन्तरं पातालमपि स्वाधीनं न्यधात्।

Verse 50

ततश्चेंद्रजयाकांक्षी समासाय सुरालयम् । सहस्राक्षमुखान्देवान्युद्धे चक्रे पराङ्मुखान्

ततः शक्रजयाकाङ्क्षी सुरालयं समासाद्य, सहस्राक्षमुखान् देवान् युद्धे पराङ्मुखान् अकरोत्।

Verse 51

अथ तेन समं वज्री चक्रेऽष्टादश संयुगान् । एकस्मिन्नपि नो लेभे विजयं द्विजसत्तमाः

अथ वज्री तेन समं अष्टादश संयुगान् चकार; एकस्मिन्नपि न विजयं लेभे, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 52

हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वांगक्षतविक्षतैः । ततो जगाम वित्रस्तो ब्रह्मलोकं दिवा लयात्

हतशेषैः सुरैः सार्धं सर्वाङ्गक्षतविक्षतैः, ततो वित्रस्तो दिवा-लयात् ब्रह्मलोकं जगाम।

Verse 53

वृत्रोऽपि बुभुजे कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शाक्रं पदं समास्थाय निहताशेषकंटकम्

वृत्रोऽपि शाक्रं पदं समास्थाय, निहताशेषकण्टकः, सचराचरं कृत्स्नं त्रैलोक्यं बुभुजे।

Verse 54

यज्ञभागभुजश्चक्रे दानवान्बल गर्वितान् । देवस्थानेषु सर्वेषु यथोक्तेषु महाबलः

स महाबलः यथोक्तेषु सर्वेषु देवस्थानेषु, बलगर्वितान् दानवान् यज्ञभागभुजः चकार।

Verse 55

एवं त्रैलोक्यराज्येऽपि लब्धे तस्य द्विजोत्तमाः । न संतोषश्च संजज्ञे ब्रह्मलोकाभि कांक्षया

एवं त्रैलोक्यराज्यमपि लब्ध्वा स न संतोषमवाप, हे द्विजोत्तमाः; ब्रह्मलोकाभिलाषेण तस्य मनः सदा व्याकुलम्।

Verse 56

ततः शुक्रं समाहूय प्रोवाच मधुरं वचः । विनयावनतो भूत्वा चतुर्भिः सचिवैः सह

ततः स शुक्रं समाहूय, विनयावनतः सन्, चतुर्भिः सचिवैः सह मधुरं वचनं प्रोवाच।

Verse 57

वृत्र उवाच । ब्रह्मलोकं गतः शक्रो भयाद्गुरुकुलोद्वह । कथं गतिर्भवेत्तत्र मम ब्रूहि यथातथम्

वृत्र उवाच— भयात् शक्रो ब्रह्मलोकं गतः, हे गुरुकुलोद्वह; तत्र मम कथं गतिः स्यात्, यथातथ्यं ब्रूहि मे।

Verse 58

येन शक्रं विरंचिं च सूदयिष्ये तथाखिलम् । तुभ्यं दत्त्वा ब्रह्म लोकं भोक्ष्यामि त्रिदिवं स्वयम्

येनोपायेन शक्रं विरञ्चिं च तथा सर्वमखिलं सूदयिष्ये; तुभ्यं ब्रह्मलोकं दत्त्वा, अहं स्वयमेव त्रिदिवं भोक्ष्यामि।

Verse 59

शुक्र उवाच । न गतिर्विद्यते तत्र तव दानवसत्तम । तस्मात्त्रैलोक्यराज्येन संतोषं कर्तुम र्हसि

शुक्र उवाच— न तत्र तव गतिः विद्यते, हे दानवसत्तम; तस्मात् त्रैलोक्यराज्येनैव संतोषं कर्तुमर्हसि।

Verse 60

वृत्र उवाच । यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम । तस्मान्निष्कंटकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम

वृत्र उवाच—यावत्तिष्ठति सुत्रामा तावन्नास्ति सुखं मम। तस्मान्निष्कण्टकार्थाय यतिष्येऽहं द्विजोत्तम॥

Verse 61

कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह । न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते

कथं शक्रस्य संजाता गतिस्तत्र भृगूद्वह। न भविष्यति मे ब्रूहि कथं साऽद्य महामते॥

Verse 62

शुक्र उवाच । तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम । यावद्वर्षसहस्रांतं ध्यायमानेन शंकरम्

शुक्र उवाच—तेन पूर्वं तपस्तप्तं नैमिषे दानवोत्तम। यावद्वर्षसहस्रान्तं ध्यायमानेन शंकरम्॥

Verse 63

तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि । सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्

तत्प्रभावाद्गतिस्तस्य तत्र जाता सदैव हि। सभृत्यपरिवारस्य नान्यदस्तीह कारणम्॥

Verse 64

योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः । ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः

योऽन्योऽपि नैमिषारण्ये तद्रूपं कुरुते तपः। ब्रह्मलोके गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः॥

Verse 65

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम् । तपश्चक्रे ततस्तीव्रं ध्यायमानो महेश्वरम्

सूत उवाच—तदाकर्ण्य स त्वरितं गत्वा नैमिषं तीर्थमुत्तमम्। ततः स तीव्रं तपश्चक्रे महेश्वरं ध्यायमानः॥

Verse 66

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय संनिरूप्य दनूत्त मान् । महाबलसमोपेताञ्छक्राधिकपराक्रमान्

त्रैलोक्यरक्षणार्थाय दनूत्तमान् संनिरूप्य ते। महाबलसमोपेतान् शक्राधिकपराक्रमान्॥

Verse 67

वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः । पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे स वभूवा निलाशनः

वर्षास्वाकाशस्थायी स हेमन्ते सलिलाश्रयः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निसाधकः स बभूव निलाशनः॥

Verse 68

एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च । तत्र भीतास्ततो देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः

एवं तस्य व्रतस्थस्य जग्मुर्वर्षशतानि च। ततो भीतास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः॥

Verse 69

चक्रुश्च सततं मंत्रं तद्विनाशाय केवलम् । वीक्षयंति च च्छिद्राणि न च पश्यंति दुःखिताः

चक्रुश्च सततं मन्त्रं तद्विनाशाय केवलम्। वीक्षन्ति च छिद्राणि न च पश्यन्ति दुःखिताः॥

Verse 70

अथाब्रवीत्स्वयं विष्णुश्चिरं निश्चित्य चेतसा । वधोपायं समालोक्य वृत्रस्य प्रमुदान्वितः

अथ स्वयं विष्णुः चिरं चेतसा निश्चित्य, वृत्रवधोपायं सम्यगालोक्य प्रमुदितोऽभवत्।

Verse 71

विष्णुरुवाच । तस्य शक्र वधोपायो मया ज्ञातोऽधुना ध्रुवम् । तच्छ्रुत्वा कुरु शीघ्रं त्वमुपायो नास्ति कश्चन

विष्णुरुवाच—शक्र, तस्य वधोपायो मया अधुना ध्रुवं ज्ञातः; तच्छ्रुत्वा त्वं शीघ्रं कुरु, अन्य उपायो न कश्चन।

Verse 72

अवध्यः सर्वशस्त्राणां स कृतः शूलपाणिना । तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय

स शूलपाणिना सर्वशस्त्राणामवध्यः कृतः; तस्मादस्थिमयं वज्रं तद्वधार्थं निरूपय।

Verse 73

इन्द्र उवाच । अस्थिभिः कस्य जीवस्य वज्रं देव भविष्यति । गजस्य शरभस्याथ किं वान्यस्य वदस्व मे

इन्द्र उवाच—देव, कस्य जीवस्य अस्थिभिर्वज्रं भविष्यति? गजस्य शरभस्य वा अन्यस्य वा, मे वद।

Verse 74

विष्णुरुवाच । शतहस्तप्रमाणं तत्षडस्रि च सुराधिप । मध्ये क्षामं तु पार्श्वाभ्यां स्थूलं रौद्रसमाकृति

विष्णुरुवाच—सुराधिप, तत् शतहस्तप्रमाणं षडस्रि च; मध्ये क्षामं, पार्श्वयोः स्थूलं, रौद्रसमाकृतिः।

Verse 75

इंद्र उवाच । न तादृग्दृश्यते सत्त्वं त्रैलोक्येपि सुरेश्वर । यस्यास्थिभिर्विधीयेत वजमेवंविधाकृति

इन्द्र उवाच—हे सुरेश्वर! त्रैलोक्येऽपि न तादृशं सत्त्वं दृश्यते, यस्यास्थिभिर्वज्रमेतादृशाकृतिः कर्तुं शक्येत।

Verse 76

विष्णुरुवाच । दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति तपः परममा स्थितः । द्विगुणं च तथा दीर्घः सरस्वत्यां कृताश्रमः

विष्णुरुवाच—दधीचिर्नाम विप्रोऽस्ति परमं तपसि स्थितः। द्विगुणदीर्घदेहश्च सरस्वत्यां कृताश्रमः॥

Verse 77

तं गत्वा प्रार्थयाशु त्वं स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति । नादेयं विद्यते किंचित्तस्य संप्रार्थितस्य हि

तं गत्वा त्वं शीघ्रं प्रार्थय; स स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति। यतः संप्रार्थितस्य तस्य न किञ्चिदप्यनदेयं विद्यते॥

Verse 79

ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्य तदाश्रमम् । प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे द्विजसत्तमाः

ततः शक्रः सुरैः सार्धं गत्वा तस्याश्रमं तदा। प्राचीसरस्वतीतीरे पुष्करे, हे द्विजसत्तमाः॥

Verse 80

स प्रणम्य सहस्राक्षं तथान्यानपि सन्मुनिः । अर्घ्यादिभिस्ततः पूजां चक्रे तेषां ततः परम्

स सन्मुनिः सहस्राक्षं तथान्यानपि प्रणम्य। अर्घ्यादिभिः समभ्यर्च्य तेषां पूजां चकार ह॥

Verse 81

ततः प्रोवाच हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः । स्वयमेव सहस्राक्षं प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः

ततः हृष्टात्मा विनयावनतः स्थितः, स्वयमेव सहस्राक्षं मुहुर्मुहुः प्रणिपत्य प्रोवाच।

Verse 82

दधीचिरुवाच । किमर्थमागता देवाः कृत्यं चाशु निवेद्यताम् । धन्योऽहमागतो यस्य गृहे त्वं बलसूदन

दधीचिरुवाच—किमर्थमागता देवाः? कृत्यं चाशु निवेद्यताम्। धन्योऽहं, यस्य गृहे त्वं बलसूदन आगतः।

Verse 83

शक्र उवाच । वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम । स वध्यो नहि शस्त्राणां सर्वेषां वरपुष्टितः

शक्र उवाच—वृत्रेण निर्जिताः सर्वे वयं ब्राह्मणसत्तम। स वरपुष्टितः सर्वेषां शस्त्राणां न वध्यः।

Verse 84

सोऽस्थिसंभववज्रस्य वध्यः स्यादब्रवीद्धरिः । शतहस्तप्रमाणस्य न च जीवोस्ति तादृशः

हरिरब्रवीत्—सोऽस्थिसंभववज्रेणैव वध्यः स्यात्। शतहस्तप्रमाणस्य तादृशो जीवो नास्ति।

Verse 85

त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्मादस्थीनि यच्छ नः । स्वकीयानि भवेद्येन वज्रं तस्य विनाशकम्

तस्मात् त्वां मुक्त्वा ब्राह्मणश्रेष्ठ, नः स्वकीयान्यस्थीनि यच्छ; येन तव देहसम्भवं वज्रं तस्य विनाशकं भवेत्।

Verse 86

कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ देवानामार्तिनाशनम् । अन्यथा विबुधाः सर्वे नाशं यास्यंति कृत्स्नशः

कुरु कृत्यं द्विजश्रेष्ठ, देवानामार्तिनाशनम्। अन्यथा विबुधाः सर्वे कृत्स्नशो नाशमाप्नुयुः॥

Verse 87

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः । अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम्

सूत उवाच। तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टात्मा दधीचिर्भगवान्मुनिः। अत्यजज्जीवितं तेषां हितार्थाय दिवौकसाम्॥

Verse 88

ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः । ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम्

ततो देवाः प्रहृष्टास्ते गृहीत्वास्थीनि कृत्स्नशः। ततश्चक्रुर्महावज्रं यादृशं विष्णुनोदितम्॥

Verse 89

अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ । भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे

अथ शक्रस्तदादाय नैमिषाभिमुखो ययौ। भयेन महता युक्तो वेपमानो निशागमे॥

Verse 90

तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः । वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः

तत्र ध्यानस्थितं वृत्रं दूरस्थस्त्रिदशाधिपः। वज्रेण ताडयामास पलायनपरायणः॥

Verse 91

सोऽपि वजप्रहारेण भस्मसात्सम पद्यत । वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतंगवत्

सोऽपि वज्रप्रहारेण भस्मसादभवत् क्षणात्। वृत्रो दानवशार्दूलो वह्निं प्राप्य पतङ्गवत्॥

Verse 92

शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम् । पर्वतं सुदुरारोहं तुंगशृंगं समाश्रितः

शक्रोऽपि भयसंत्रस्तो गत्वा सागरमध्यगम्। पर्वतं सुदुरारोहं तुङ्गशृङ्गं समाश्रितः॥

Verse 93

न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम् । केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम्

न जानाति हतं वृत्रं वज्रघातेन तेन तम्। केवलं वीक्षते मार्गं वृत्रागमनसंभवम्॥

Verse 94

एतस्मिन्नंतरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः । सूत्रं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम्

एतस्मिन्नन्तरे देवाः संप्रहृष्टतनूरुहाः। शत्रुं विनिहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुस्त्रिदशाधिपम्॥

Verse 95

न जानंति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते । अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः

न जानन्ति भयान्नष्टं तस्मिन्सागरपर्वते। अन्विष्य चिरकालेन कृच्छ्रात्संप्राप्य तं ततः॥

Verse 96

वीक्षांचक्रुः समासीनं विषमे गिरिगह्वरे । तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम्

ते तम् विषमे गिरिगह्वरे समासीनं वीक्षांचक्रुः—तेजोहीनं तथा दीनं ब्रह्महत्यापरिप्लुतम्।

Verse 97

गात्रदुर्गंधितासंगैः पूरयन्तं दिशो दश

गात्रदुर्गन्धितासङ्गैः स दिशो दश पूरयन्तं दृश्यते स्म।

Verse 98

अथोवाच चतुर्वक्त्रो दृष्ट्वा शक्रं तथाविधम् । समस्तान्देवसंघातान्दूरस्थः पापशंकया

अथ चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा शक्रं तथाविधं दृष्ट्वा, पापशङ्कया दूरस्थः सन् समस्तान् देवसङ्घातान् उवाच।

Verse 99

शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठा ब्रह्महत्यापरिप्लुतः । तस्मातत्त्याज्यः सुदूरेण नो चेत्पापमवाप्स्यथ

शक्रोऽयं विबुधश्रेष्ठाः ब्रह्महत्यापरिप्लुतः; तस्मात् सुदूरेण त्याज्यः, नो चेत् पापमवाप्स्यथ।

Verse 100

पश्यध्वं सर्वलिंगानि ब्रह्महत्यान्वितानि च । अस्य गात्रेषु दृश्यंते तस्माद्गच्छामहे दिवि

पश्यत सर्वलिङ्गानि ब्रह्महत्यान्वितानि च; अस्य गात्रेषु दृश्यन्ते, तस्माद् वयं दिवं गच्छामः।

Verse 102

पितामहमुखान्दृष्ट्वा देवान्प्राप्तान्सुराधिपः । पराङ्मुखानकस्माच्च संजातान्विस्मयान्वितः । ततः प्रोवाच संभ्रांतः किमिदं गम्यते सुराः । दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम

पितामहमुखान् देवान् प्राप्तान् दृष्ट्वा सुराधिपः । अकस्मात् पराङ्मुखान् तान् विस्मयान्वितोऽभवत् ॥ ततः संभ्रान्तः प्रोवाच—किमिदं गम्यते सुराः । दृष्ट्वापि मामनाभाष्य कच्चित्क्षेमं गृहे मम ॥

Verse 103

कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः । कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेष यति दुर्मतिः

कच्चित्स निहतस्तेन मम वज्रेण दानवः । कच्चिन्न मां स युद्धार्थमन्वेषयति दुर्मतिः ॥

Verse 104

ब्रह्मोवाच । निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः । गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि

ब्रह्मोवाच । निहतः स त्वया शक्र तेन वज्रेण दानवः । गतो मृत्युवशं पापो न भयं कर्तुमर्हसि ॥

Verse 105

परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता । तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम्

परं तस्य वधाज्जाता ब्रह्महत्या सुगर्हिता । तव शक्र न तेनाद्य स्पृशामोऽस्पृश्यतां गतम् ॥

Verse 106

इन्द्र उवाच । मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः । ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम्

इन्द्र उवाच । मया विनिहताः पूर्वं बहवः किल दानवाः । ब्रह्महत्या न संजाता मम हत्याधुना कथम् ॥

Verse 107

ब्रह्मोवाच । ते त्वया निहता युद्धे क्षात्रधर्मेण वासव । विशुद्धा दानवाः सर्वे तेन जातं न पातकम्

ब्रह्मोवाच—हे वासव, त्वया युद्धे क्षात्रधर्मेण ये निहताः, ते सर्वे दानवाः विशुद्धा अभवन्; तस्मात् तेन कर्मणा पातकं न जातम्।

Verse 108

एष यज्ञोपवीताढ्यो विशेषात्तपसि स्थितः । छलेन निहतः शक्र तेन त्वं पापसंयुतः

एष तु यज्ञोपवीतसमन्वितः, विशेषतः तपसि प्रतिष्ठितः; छलेन निहतः, हे शक्र, तेन त्वं पापसंयुतोऽसि।

Verse 109

इन्द्र उवाच । जानाम्यहं चतुर्वक्त्र स्वं कायं पापसंयुतम् । चिह्नैर्ब्रह्मवधोद्भूतैस्तस्माच्छुद्धिं वदस्व मे

इन्द्र उवाच—हे चतुर्वक्त्र, अहं जानामि स्वं कायं पापसंयुतम्; ब्रह्मवधोद्भूतैश्चिह्नैः चिह्नितम्। तस्मात् मे शुद्धिमुपायं वद।

Verse 110

यया याति द्रुतं पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम् । स्पृश्यो भवामि सर्वेषां देवानां प्रपितामह

यया विधया द्रुतं नश्यति पापं ब्रह्महत्यासमुद्भवम्, हे प्रपितामह; येनाहं पुनः सर्वदेवानां स्पृश्यो भवामि।

Verse 111

ब्रह्मोवाच । तीर्थयात्रां सुरश्रेष्ठ तदर्थं कर्तुमर्हसि । तया विना न ते पापं नाशमायाति कृत्स्नशः

ब्रह्मोवाच—हे सुरश्रेष्ठ, तदर्थं तीर्थयात्रां कर्तुमर्हसि; तया विना तव पापं कृत्स्नशो नाशं न यास्यति।

Verse 112

सूत उवाच । ततस्तद्वचनाच्छक्रस्तीर्थयात्रापरायणः । बभ्राम सकलां पृथ्वीं स्नानं कुर्वन्पृथक्पृथक्

सूत उवाच—ततः तद्वचनात् शक्रः तीर्थयात्रापरायणः सन् सकलां पृथ्वीं बभ्राम, पृथक्पृथक् तीर्थेषु स्नानं कुर्वन्।

Verse 113

तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदयुतेषु च । वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजांगले

तीर्थेषु सुप्रसिद्धेषु नदीनदीसमाकुलेषु च—वाराणस्यां प्रयागे च प्रभासे कुरुजाङ्गले च (स्नानादिकं कृतम्)।

Verse 115

अहं स्नातः समस्तेषु तीर्थेषु धरणीतले । न च पापेन निर्मुक्तः किं करोमि च सांप्रतम्

अहं धरणीतले समस्तेषु तीर्थेषु स्नातः; तथापि पापेन न निर्मुक्तः। इदानीं किं करोमि?

Verse 116

किं पतामि गिरेः शृंगाद्विषं वा भक्षयामि किम् । त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टो नाहं जीवितुमुत्सहे

किं गिरेः शृङ्गात् पतामि, अथवा विषं भक्षयामि? त्रैलोक्यराज्यविभ्रष्टः सन् अहं जीवितुम् नोत्सहे।

Verse 117

एवं वैराग्यमापन्नो गिरिमारुह्य वासवः । यावत्क्षिपति चात्मानं मरणे कृतनिश्चयः

एवं वैराग्यमापन्नः वासवो गिरिमारुह्य, मरणे कृतनिश्चयः सन् यावत् आत्मानं क्षिपति।

Verse 118

तावद्देवोत्थिता वाणी गगनाद्द्विजसत्तमाः । मा शक्र साहसं कार्षीर्वैराग्यं प्राप्य चेतसि

तदैव गगनाद्देव्या वाणी समुत्थिता—“द्विजसत्तमाः, शक्र! चेतसि वैराग्यं प्राप्तेऽपि साहसं मा कार्षीः।”

Verse 119

त्वया राज्यं प्रकर्तव्यं स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकम् । तस्मात्पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र समा हितः

त्वया स्वर्गेऽद्यापि युगाष्टकं राज्यं कर्तव्यम्। तस्मात् पापविशुद्ध्यर्थं शृणु शक्र, समाहितं हितवचनम्॥

Verse 120

कुरुष्व वचनं शीघ्रं भावनीयं न चान्यथा । यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितः

कुरुष्व मम वचनं शीघ्रं, भावनीयं न चान्यथा। यत्त्वया पांसुभिः पूर्वं विवरं परिपूरितम्॥

Verse 121

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः । तत्र नागबिलो जातो वल्मीकात्त्रिदशाधिप

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्र देवः स्वयं हरः। तत्र वल्मीकात् जातो नागबिलः, त्रिदशाधिप॥

Verse 122

येन नागा धरापृष्ठे निर्गच्छंति व्रजंति च । तेन मार्गेण गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम् । स्नात्वा पातालगंगायां पूजयस्व महेश्वरम्

येन मार्गेण नागा धरापृष्ठे निर्गच्छन्ति व्रजन्ति च। तेन गत्वा त्वं पाताले हाटकेश्वरम्; पातालगङ्गायां स्नात्वा पूजयस्व महेश्वरम्॥

Verse 123

ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । संप्राप्स्यसि च भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकम्

ततः पापविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः। भूयोऽपि देवराज्यमकण्टकं संप्राप्स्यसि॥

Verse 124

सूत उवाच । अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम् । जगाम सत्वरं तत्र यत्र नागबिलः स च

सूत उवाच। अथ शक्रः समाकर्ण्य तां गिरं गगनोत्थिताम्। सत्वरं जगाम तत्र यत्र नागबिलः स च॥

Verse 125

ततः प्रविश्य पातालं गंगातोयपरिप्लुतः । पूजयामास तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्

ततः प्रविश्य पातालं गङ्गातोयपरिप्लुतः। पूजयामास तल्लिङ्गं हाटकेश्वरसंज्ञितम्॥

Verse 126

अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम् । दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह

अथ तस्य क्षणाज्जातं शरीरं मलवर्जितम्। दुर्गन्धश्च गतो नाशं तेजोवृद्धिर्बभूव ह॥

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः । प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता ब्रह्मविष्णुमुखाः सुराः। प्रोचुश्च देवराजं तं मुक्तपापं प्रहर्षिताः॥

Verse 128

प्राप्तस्तु मेध्यतां शक्र विमुक्तो ब्रह्महत्यया । तस्मादागच्छ गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम्

प्राप्तस्त्वं मेध्यतां शक्र, विमुक्तो ब्रह्महत्यया। तस्मादागच्छ, गच्छामः सहितास्त्रिदशालयम्॥

Verse 129

एतन्नाग बिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः । नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः

एतन्नागबिलं शक्र पुनः पूरय पांसुभिः। नो चेदागत्य चानेन मानुषाः सिद्धिहेतवः॥

Verse 130

एतल्लिंगं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले । अपि पापसमायुक्ता यास्यंति परमां गतिम्

एतल्लिङ्गं समभ्यर्च्य स्नात्वा भागीरथीजले। अपि पापसमायुक्ता यास्यन्ति परमां गतिम्॥

Verse 132

ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः । देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः

ततो जज्ञे महांस्तत्र स्वर्गे वृत्रवधोत्सवः। देवेन्द्रत्वमनुप्राप्ते पुनः शक्रे द्विजोत्तमाः॥

Verse 133

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसंभवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

सूत उवाच। एतद्वः सर्वमाख्यातं हाटकेश्वरसम्भवम्। माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्॥

Verse 134

यश्चैतत्कीर्तयेद्भक्त्या शृणोति च समाहितः । स याति परमं स्थानं जरा मरणवर्जितम्

यः एतत् भक्त्या कीर्तयति शृणोति च समाहितचित्तः, स परमं स्थानं याति—जरामरणवर्जितम्।